Christopher Nolan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Christopher Nolan
Ilustracja
Nolan podczas premiery filmu Człowiek ze stali w Londynie w 2013 roku
Data i miejsce urodzenia 30 lipca 1970
Londyn
Zawód reżyser
scenarzysta
producent filmowy
operator kamery
montażysta
Współmałżonek Emma Thomas
Lata aktywności od 1997

Christopher Edward Nolan[1] (/ˈnoʊlən/, ur. 30 lipca 1970 w Londynie)[2]brytyjski reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Jest jednym z najbardziej dochodowych reżyserów w historii, a także jednym z najbardziej udanych i cenionych filmowców XXI wieku.

Po swoim debiutanckim reżyserskim filmie Śledząc (1998) Nolan zyskał dużą uwagę na swoim drugim filmie, Memento (2000), za który otrzymał nominację do Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny. Aklamacja zdobyta przez niezależne filmy sprawiła, że Nolan miał okazję do zrobienia dużego thrillera Bezsenność (2002) i tajemniczego dramatu Prestiż (2006). Zyskał popularność i dobre opinie krytyków dzięki Trylogii o Mrocznym rycerzu (2005-2012); Incepcji (2010), za którą otrzymał nominację do Oscara za najlepszy film i drugą nominację za oryginalny scenariusz; Interstellar (2014) i Dunkierce (2017). Jego dziesięć filmów zarobiło ponad 4,5 miliardów dolarów na całym świecie i zdobyło 26 nominacji do Oscara i siedem wygranych. Nolan jest współtwórcą kilku jego filmów z młodszym bratem, Jonathanem i prowadzi firmę produkcyjną Syncopy Inc. wraz ze swoją żoną Emmą Thomas.

Filmy Nolana zakorzenione są w filozoficznych, socjologicznych i etycznych koncepcjach, badaniu ludzkiej moralności, związku przyczynowo-skutkowego, budowie czasu i trwałości pamięci oraz tożsamości osobistej. Jego prace przeniknięte są materialistycznymi perspektywami, labiryntowymi spiskami, nieliniową opowieścią, praktycznymi efektami specjalnymi i analogicznymi związkami między wizualnym językiem a elementami narracyjnymi.

Życiorys[edytuj]

Nolan pochodzi z mieszanej rodziny - jego ojciec jest Brytyjczykiem, matka Amerykanką, a on sam posiada także amerykańskie obywatelstwo. Dorastał w Chicago, jednak studiował na uczelniach brytyjskich. Już jako dziecko kręcił 8 milimetrową kamerą.

Kariera[edytuj]

Pierwszy krótkometrażowy film (Tarantella) zrealizował w 1989. W długim metrażu debiutował kryminałem Śledząc, w 1998. Dwa lata później nakręcił Memento, eksperymentalny thriller psychologiczny, dzięki któremu stał się znany w filmowym świecie. Scenariusz Memento, napisany przez Nolana i jego brata Jonathana, został nominowany do Oscara. Kolejny jego film, thriller Bezsenność (remake norweskiej Insomnii z 1997) - rozgrywający się na Alasce, w czasie lata polarnego i zrealizowany w gwiazdorskiej obsadzie (Al Pacino, Robin Williams, Hilary Swank) - także zebrał sporo pochwał.

Wyreżyserował trzy filmy z cyklu o Batmanie z Christianem Bale'em w roli tytułowej: Batman - Początek (2005), Mroczny rycerz (2008) i Mroczny rycerz powstaje (2012).

Tworzenie filmu[edytuj]

Styl[edytuj]

Nolan jest uważany za autora filmowego[3][4]. Mimo to jego styl wizualny często podkreśla uwarunkowania urbanistyczne, mężczyzn w garniturach, słabych kolorach, sceny dialogowe w szerokim zbliżeniu z płytką głębią ostrości i nowoczesnymi lokalizacjami i architekturą. Estetyka reżysera sprzyja głębokim, sugestywnym cieniom, oświetleniu w stylu dokumentalnym, naturalnym ustawieniom i rzeczywistym lokacjom filmowym w pracy studyjnej[5]. Nolan zauważył, że wiele jego filmów jest pod silnym wpływem filmu noir[6]. Nieustannie eksperymentował z elementami metafikcyjnymi, przesunięciami czasowymi, eliptycznymi cięciami, solipsyczną perspektywą, nielinearną narracją, labiryntami i łączeniem stylu i formy[6][7][8]. Mówiąc o Drzewie życia (2011), Nolan mówił o pracy Terrence'a Malicka i o tym, jak wpłynęło to na jego własne podejście do stylu: "Kiedy myślisz o wizualnym stylu, kiedy myślisz o wizualnym języku filmu, tam jest naturalny podział stylu wizualnego i elementów narracyjnych. Ale u wielkich gwiazd, czy to Stanley Kubrick, czy Terrence Malick czy Hitchcock, to, co widzisz, jest nierozłącznym, żywotnym związkiem między obrazem a opowieścią, którą przedstawia"[9].

Mapa przedstawiająca strukturę Memento (2000).

Zwracając uwagę na samoistną manipulację naturą medium, Nolan używa technik narracyjnych i stylistycznych (zwłaszcza autotematyzmu i rekursji), aby stymulować widza do zadawania sobie pytania, dlaczego jego filmy są połączone w taki sposób i dlaczego filmy wywołują konkretne reakcje[10]. Czasami wykorzystuje edytowanie jako sposób reprezentowania stanów psychicznych postaci, łączących ich podmiotowość z widownią[11]. Na przykład w Memento fragmentaryczna sekwencyjna kolejność scen ma na celu przybliżenie widzów do podobnego doświadczenia z wadliwą zdolnością Leonarda do tworzenia nowych długotrwałych wspomnień. W Prestiżu seria magicznych sztuczek i tematyka dwoistości i oszustwa odzwierciedlają strukturalną narrację filmu[12]. Jego styl pisania zawiera wiele technik opowiadania, takich jak retrospekcje, przesunięcia punktów widzenia i niewiarygodnych narratorów. Sceny często są przerywane przez niekonwencjonalny styl edycji, który szybko odcina się od money shot (lub niemalże wycinając dialogi z postaciami) i wprowadzając montaż równoległy w celu osiągnięcia kulminacji[12][13]. W 2017 roku wspomniany teoretyk filmowy i historyk David Bordwell napisał o fascynacji Nolana subiektywnym opowiadaniem i montażem równoległym: "Rzadko zdarza się, żeby jakiś główny reżyser tak skupiał się na odkrywaniu konkretnej serii technik opowiadania... Nolan zeruje się z filmu na film, na kilku urządzeniach narracyjnych, odkrywaniu nowych możliwości, z którymi większość reżyserów rutynowo sobie radzi. Wydaje mi się, że jest to bardzo przemyślany, prawie teoretyczny reżyser w jego fascynacji z obracaniem pewnych konwencji w ten sposób, a tym, aby ujawnić ich nieoczekiwane możliwości"[14].

Nolan podkreślił również znaczenie ustanawiania w swoich filmach wyraźnego punktu widzenia i często korzysta z "ujęcia, które wchodzi do pomieszczenia za bohaterem, ponieważ [...] zabiera [widza] w taki sposób, w jaki postać wchodzi"[15]. Wykorzystał również techniki cinéma-vérité (takie jak ręczna kamera), aby wprowadzić realizm[16]. W wywiadzie udzielonym w Film Society of Lincoln Center, wyjaśnił swój nacisk na realizm w trylogii "Mroczny rycerz": "Starasz się, aby publiczność zainwestowała w rzeczywistość kinową. Kiedy mówię o rzeczywistości w tych filmach, często jest to błędne rozumienie jako bezpośrednia rzeczywistość; jest to kinowa rzeczywistość"[17].

W filmie Nolana we współpracy z kompozytorem Davidem Julyanem występowały powolne i atmosferyczne partytury z minimalistycznymi wyrazami i teksturami ambientowymi. W połowie 2000 roku, zaczynając od Batman: Początek, Nolan zaczął współpracę z Hansem Zimmerem, znanym z integracji muzyki elektronicznej z tradycyjną orkiestrą. Z Zimmerem, dźwięki w filmach Nolana przekształciły się w coraz bardziej bujne, kinetyczne i eksperymentalne[18]. Przykładem tego jest główny motyw z Incepcji, który pochodzi od spowolnionej wersji utworu Édith Piaf Non, je ne regrette rien[19]. Do 2014 roku w Interstellar, Zimmer i Nolan chcieli iść w nowym kierunku: „Tekstury, muzyka i dźwięki, i coś, co tworzymy, jest jakby trochę przesączone w filmach innych ludzi, więc nadszedł czas, aby ponownie się zorientować"[20]. Wynik Dunkierki (2017) został napisany, aby pomieścić słuchową iluzję tonem Sheparda, jak również jest oparty na nagraniu Nolana własnego zegarka kieszonkowego, który wysłał do Zimmer w celu zsyntetyzowania[21]. Odpowiadając na krytykę na jego „eksperymentalny” mix dźwięku dla Interstellar, Nolan powiedział: „Zawsze uwielbiałem filmy, które podchodzą do dźwięku w impresjonistyczny sposób i to jest niezwykłe podejście dla mainstreamowego blockbustera [...] Nie zgadzam się z pomysłem, że przejrzystość można osiągnąć tylko poprzez dialog. Klarowność opowieści, jasność emocji - staram się osiągnąć w bardzo warstwowy sposób przy użyciu wszystkich różnych rzeczy do mojej dyspozycji - obrazu i dźwięku"[22].

Stali współpracownicy[edytuj]

Emma Thomas współtworzyła wszystkie jego filmy (w tym Memento, w którym została uznana za producenta powiązanego). Nolan regularnie pracuje z bratem, Jonathanem Nolanem (twórcą Impersonalnych i Westworld), który opisuje ich pracownicze relacje w dokumentach produkcyjnych nad Prestiżem: "Zawsze podejrzewałem, że ma to coś wspólnego z faktem, że on jest jest leworęczny i ja jestem praworęczny, bo w jakiś sposób potrafi spojrzeć na moje pomysły i odwrócić je w taki sposób, że są trochę bardziej skręcone i interesujące. Świetnie jest, że mogę z nim pracować"[23]. Pracując w odrębnych projektach, bracia zawsze konsultują się ze sobą[24].

"Jako reżyser jestem rodzajem ludzkiej soczewki, przez którą koncentrują się wszystkie wysiłki. Dużą częścią mojej pracy jest podejmowanie decyzji o tym, jak wielkie talenty, z którymi pracuję, połączyć w jedną świadomość".
Christopher Nolan na temat współpracy i przywództwa[25]
Zdjęcie Hansa Zimmera z profilu.
Kompozytor Hans Zimmer, jeden z najczęstszych współpracowników Nolana.

Reżyser współpracował ze scenarzystą Davidem S. Goyerem podczas wszystkich jego adaptacji do komiksu[26]. Wally Pfister był operatorem wszystkich filmów Nolana od Memento do Mroczny Rycerz powstaje[27]. Rozpoczynając swoją karierę jako reżyser, Pfister powiedział: „Największą lekcją, której się nauczyłem od Chrisa Nolana było zachowanie mojej pokory. Jest on absolutnym dżentelmenem na planie i jest cudowny dla wszystkich - od aktorów do całej załogi, traktuje wszystkich z szacunkiem”[28]. Lee Smith był edytorem Nolana od czasów Batman: Początek, a Dody Dorn edytował Memento i Bezsenność[29]. David Julyan skomponował muzykę do wczesnych prac Nolana, a Hans Zimmer i James Newton Howard dostarczali mu muzykę dla Batman: Początek i Mrocznego rycerza[30]. Zimmer zagrał w Mroczny rycerz powstaje i współpracował z Nolanem w kolejnych filmach[31]. Zimmer powiedział, że jego twórczy związek z Nolanem jest wysoce współdziałający i uważa, że Nolan jest „współtwórcą wyniku”[32]. Reżyser współpracował z projektantem dźwięku Richardem Kingem i mikserem dźwięku Edem Novickem od czasów Prestiżu[33]. Nolan często współpracował z Chrisem Corbouldem[34], koordynatorem efektów specjalnych, koordynatorem kaskaderów Tomem Struthersem[35], pierwszym asystentem reżysera Nilo Otero[36] i opiekunem efektów wizualnych Paulem Franklinem[37]. Scenograf Nathan Crowley współpracował z nim od czasów Bezsenności (z wyjątkiem Incepcji)[38]. Nolan nazwał Crowleya jednym z jego najbliższych i najbardziej inspirujących twórczych współpracowników[39]. Reżyser castingowy John Papsidera pracował nad wszystkimi filmami Nolana, z wyjątkiem Śledząc i Bezsenności[40].

Christian Bale, Michael Caine, Cillian Murphy i Tom Hardy byli częstymi współpracownikami od połowy 2000 roku. Caine jest najbardziej płodnym współpracownikiem Nolana, pojawił się w siedmiu jego filmach i uważany przez Nolana za "czar szczęścia"[41]. W zamian Caine opisuje Nolana jako „jednego z największych reżyserów kina”, porównując go korzystnie z takimi jak David Lean, John Huston czy Joseph L. Mankiewicz[42][43][44]. Nolan jest także znany z obsady gwiazd z lat 80. w swoich filmach, tj. Rutger Hauer (Batman: Początek), Eric Roberts (Mroczny rycerz), Tom Berenger (Incepcja) i Matthew Modine (Mroczny rycerz powstaje)[45].  Modine powiedział o pracy z Nolanem: "Na planie zdjęciowym Nolana nie ma krzeseł. Kiedy wysiada z auta nie siada do czasu lunchu. Do czasu kiedy powie "kończymy" cały czas stoi. Jest w pełni zaangażowany - w każdym aspekcie"[46].

Filmografia[edytuj]

Działalność reżyserska[edytuj]

Rok Tytuł Działalność Uwagi Źródło
Reżyser Scenarzysta Producent
1989 Tarantella T T T Film krótkometrażowy.
1996 Larceny T T T Film krótkometrażowy.
1997 Doodlebug T T T Film krótkometrażowy.
1998 Śledząc T T T Pełnometrażowy debiut reżysera.
2000 Memento T T N Pierwszy film reżysera, który dostał nominacje do Oscarów [47]
2002 Bezsenność T N N Remake norweskiego filmu Erika Skjoldbjærga Insomnia z 1997 roku. [48]
2005 Batman: Początek T T N Film o superbohaterze. [49]
2006 Prestiż T T T Film na podstawie powieści Christophera Priesta o tym samym tytule. [50]
Cinema16: European Short Films T N N Film krótkometrażowy.
2008 Mroczny rycerz T T T Film o superbohaterze. [51]
2010 Incepcja T T T Thriller science fiction. [52]
Inception: Motion Comics N T N Motion comic
2012 Mroczny rycerz powstaje T T T Film o superbohaterze. [53]
2013 Człowiek ze stali N T T Film o superbohaterze [54]
2014 Transcendencja N N T Thriller science fiction. [55]
Interstellar T T T Film science fiction. [56]
2015 Quay T T T Krótkometrażowy film dokumentalny
2017 Dunkierka T T T Film wojenny

Inne projekty[edytuj]

Rok Tytuł Działalność Uwagi
Producent Scenarzysta Inne
1997 Fearville T Operator kamery
1999 Genghis Blues T Asystent edytora
2011 These Amazing Shadows On sam Dokument
2012 Side by Side On sam Dokument
2013 Człowiek ze stali T Fabuła
2014 Transcendencja Wykonawczy
2016 Batman v Superman: Świt sprawiedliwości Wykonawczy
Cinema Futures On sam Dokument

Współpracownicy[edytuj]

Nolan znany jest z tego, że w filmach, które reżyseruje, często pojawiają się aktorzy mający już w dorobku rolę u niego. Wykazuje to poniższa tabela, uwzględniająca występy danych osób w jego filmach.

Aktor Śledząc
(1998)
Memento
(2000)
Bezsenność
(2002)
Batman: Początek
(2005)
Prestiż
(2006)
Mroczny rycerz
(2008)
Incepcja
(2010)
Mroczny rycerz powstaje
(2012)
Interstellar
(2014)
Dunkierka
(2017)
Christian Bale T T T T
Michael Caine T T T T T T
Marion Cotillard T T
Anne Hathaway T T
Joseph Gordon-Levitt T T
Russ Fega T T T T
Morgan Freeman T T T
Tom Hardy T T T
Larry Holden T T T
Mark Boone Junior T T
Nicky Katt T T T
Colin McFarlane T T
Cillian Murphy T T T T T
John Nolan T T
Gary Oldman T T T
Andrew Pleavin T T
Lucy Russell T T
Jeremy Theobald T T
Ken Watanabe T T

Odbiór[edytuj]

Stan z 1 sierpnia 2017 r

Tytuł Rotten Tomatoes[58] Metacritic[59] BFCA[60] CinemaScore[61] Budżet Box office[62]
Śledząc 78% 60 - - $6 tysięcy $48,4 tysięcy
Memento 92% 80 90/100 - $4 milionów $39,7 milionów
Bezsenność 92% 78 93/100 B $46 milionów $113,7 milionów
Batman: Początek 84% 70 91/100 A $150 milionów $374,2 milionów
Prestiż 76% 66 83/100 B $40 milionów $109,6 milionów
Mroczny Rycerz 94% 82 96/100 A $185 milionów $1,05 miliarda
Incepcja 86% 74 94/100 B+ $160 milionów $825,5 milionów
Mroczny Rycerz Powstaje 87% 78 91/100 A $250 milionów $1,085 miliarda
Interstellar 71% 74 80/100 B+ $165 milionów $675,1 milionów
Dunkierka 93% 94 90/100 A− $100 milionów 334,6 milionów

W 2008 roku cztery z jego (wówczas sześciu) filmów pojawiło się w liście magazynu Empire 500 najlepszych filmów wszech czasów[63]. W 2016 roku Memento, Mroczny Rycerz i Incepcja pojawiły się na liście 100 najlepszych filmów XXI wieku BBC[64].

Życie prywatne[edytuj]

Po lewej stronie widać Emmę Thomas, po prawej Nolana. Ubrani elegancko stoją przed ścianką i uśmiechają się lekko.
Nolan i jego żona Emma Thomas w styczniu 2011.

Od 1997 jest żonaty z Emmą Thomas, producentką większości jego filmów. Poznali się w University College w Londynie, gdy Nolan miał 19 lat[65][66]. Razem założyli firmę produkcyjną Syncopy Inc[67]. Para ma czworo dzieci i mieszka w Los Angeles[68][69].

Chroniąc swoją prywatność, rzadko omawia swoje życie osobiste w wywiadach[70]. Jednak publicznie podzielił się swoimi socjologicznymi problemami na przyszłość, takimi jak obecne warunki warunki broni nuklearnej i kwestie środowiskowe, które według niego, muszą zostać rozwiązane[71]. Wyraził również podziw dla naukowej obiektywności, chcąc by zostały stosowane „w każdym aspekcie naszej cywilizacji"[72].

Nolan woli nie używać telefonu komórkowego lub adresu e-mail[73]. Mówi: "Nie chodzi o to, że jestem luddystą i nie lubię technologii; nigdy nie byłem zainteresowany [...] Kiedy przeniosłem się do Los Angeles w 1997 r., nikt nie miał telefonów komórkowych i po prostu nigdy nie poszedłem tą drogą"[74]. Zakazuje także używania telefonów na planie[75].

Przypisy

  1. 404 Not Found, www.freebmd.org.uk [dostęp 2017-08-10].
  2. Christopher Nolan, „BFI” [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  3. GRIN - Time, Memory & Identity: The Films of Christopher Nolan, www.grin.com [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  4. Christopher Nolan, an Auteur in Contemporary Cinema?‏, HuffPost UK [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  5. Ian Buckwalter, The Reason Christopher Nolan Films Look Like Christopher Nolan Films, „The Atlantic” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  6. a b Christopher Nolan: escape artist, „British Film Institute” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  7. http://www.leftfieldcinema.com/analysis-the-films-of-christopher-nolan
  8. Observations on film art : Nolan vs. Nolan, 8 grudnia 2013 [dostęp 2017-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-08].
  9. Nolan and Fincher Discuss Malick in New 'Tree of Life' Featurette - ComingSoon.net, „ComingSoon.net”, 15 czerwca 2011 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  10. Bell, www.film-philosophy.com [dostęp 2017-08-14].
  11. Christopher Nolan, „Narrative In Art”, 16 stycznia 2011 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  12. a b Christopher Nolan: escape artist, „British Film Institute” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  13. Christopher Nolan, 5 czerwca 2002 [dostęp 2017-08-14].
  14. DUNKIRK Part 2: The art film as event movie, „Observations on film art” [dostęp 2017-08-14].
  15. The Traditionalist - Christopher Nolan, www.dga.org [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  16. British Cinematographer Magazine - Uniting Cinematographers Around the World, 5 października 2013 [dostęp 2017-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-05].
  17. ‘Dark Knight’ Director Christopher Nolan Talks About Keeping Batman Real | BBC America, „BBC America” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  18. The music of Christopher Nolan: From atmospheric to aggressive [dostęp 2017-08-14].
  19. Christopher Nolan explains the 'audio illusion' that created the unique music in 'Dunkirk', nordic.businessinsider.com [dostęp 2017-08-14].
  20. Hans Zimmer Talks Christopher Nolan's INTERSTELLAR and the Influence of the DARK KNIGHT Trilogy Score on Blockbuster Filmmaking, „Collider”, 14 października 2013 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  21. Christopher Nolan explains the 'audio illusion' that created the unique music in 'Dunkirk', nordic.businessinsider.com [dostęp 2017-08-14].
  22. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Ben Child, Interstellar's sound 'right for an experimental film', says Nolan, „The Guardian”, 17 listopada 2014, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  23. Jonathan Nolan Interview, The Prestige - MoviesOnline, 29 listopada 2014 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2014-11-29].
  24. The Iris Interview: Christopher Nolan, Jonathan Nolan and Emma Thomas talk about working on Interstellar | The Iris, iris.theaureview.com [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  25. Rabiger, Hurbis-Cherrier (2013), s. 18.
  26. Jesser, Pourroy (2012), s. 33–51.
  27. Christopher Nolan: The Movies. The Memories., 18 czerwca 2013 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2013-06-18].
  28. 'Transcendence' Director Wally Pfister on 'Frustrating' Technology and What Chris Nolan Taught Him, „TheWrap”, 15 kwietnia 2014 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  29. Jesser, Pourroy (2012), s. 253.
  30. Jesser, Pourroy (2012), s. 253.
  31. Dave McNary, Christopher Nolan Taps Hans Zimmer For ‘Interstellar’ Score, „Variety”, 3 czerwca 2013 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  32. Ryan Lattanzio, Hans Zimmer on His Creative Marriage to Chris Nolan: “I Don’t Think the World Understands Our Business” | IndieWire, www.indiewire.com [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  33. Jesser, Pourroy (2012), s. 261.
  34. Jesser, Pourroy (2012), s. 223.
  35. Jesser, Pourroy (2012), s. 242.
  36. Nilo Otero, „BFI” [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  37. Jesser, Pourroy (2012), s. 286.
  38. Jesser, Pourroy (2012), s. 286.
  39. Tim Gray, Directors & Their Troops: Christopher Nolan on the ‘Interstellar’ Team, „Variety”, 17 grudnia 2014 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  40. 'Dark Knight Rises' Closes Out Christopher Nolan's Batman Trilogy, „Backstage.com” [dostęp 2017-08-10].
  41. Michael Caine differs with Christopher Nolan on who is the ‘good luck charm’ | Metro, 17 lipca 2012 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2012-07-17].
  42. Melena Ryzik, Michael Caine and Christopher Nolan and Oscar, „The New York Times”, 5 grudnia 2012, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  43. Christopher Rosen, Michael Caine On 'The Dark Knight Rises,' Oscar Chances & Winning His First Academy Award, „Huffington Post”, 3 grudnia 2012 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  44. Caine invented own Alfred backstory for Batman - Yahoo Movies UK, 4 października 2013 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-04].
  45. Matthew Modine is the now-obligatory ‘80s actor in The Dark Knight Rises, 23 maja 2011 [dostęp 2017-08-10].
  46. Movie News: Movie Reviews, Trailers, Photos | EW.com [dostęp 2017-08-10].
  47. Memento (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  48. Insomnia (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  49. Batman Begins (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  50. The Prestige (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  51. Inception (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  52. Inception (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  53. The Dark Knight Rises (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  54. Man of Steel (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  55. Transcendence (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  56. Interstellar (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  57. Dunkirk (ang.). Metacritic. [dostęp 2016-08-16].
  58. Christopher Nolan, www.rottentomatoes.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  59. Christopher Nolan, Metacritic [dostęp 2017-08-06].
  60. Critics' Choice Awards | Home, old.criticschoice.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  61. Cinemascore, www.cinemascore.com [dostęp 2017-08-06].
  62. Christopher Nolan Movie Box Office Results, www.boxofficemojo.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  63. The 100 Greatest Movies, Empire [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  64. 23 August 2016, The 21st Century’s 100 greatest films [dostęp 2017-08-06].
  65. Christopher Nolan interview for Inception, „Telegraph.co.uk” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  66. British Cinematographer | Covering international cinematography //, 11 kwietnia 2012 [dostęp 2017-08-06] [zarchiwizowane z adresu 2012-04-11].
  67. http://www.empireonline.com/movies/features/z/christopher-nolan/
  68. Christopher Nolan Biography by Dave Griffiths | Entertainment Scene 360, 2 lutego 2014 [dostęp 2017-08-06] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-02].
  69. Christopher Nolan, „Forbes” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  70. Gideon Lewis-kraus, The Exacting, Expansive Mind of Christopher Nolan, „The New York Times”, 30 października 2014, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  71. Marlow Stern, Christopher Nolan Uncut: On ‘Interstellar,’ Ben Affleck’s Batman, and the Future of Mankind, The Daily Beast, 10 listopada 2014 [dostęp 2017-08-06].
  72. Jeffrey Kluger, Interstellar Director on The Science Behind The Movie, Time [dostęp 2017-08-06].
  73. 'Dark Knight Rises' Director Christopher Nolan's Shocking Admission: No Cell Phone, Email Address, „The Hollywood Reporter” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  74. Christopher Nolan Embraces Film Tech But Doesn't Own a Cell Phone, „Backstage.com” [dostęp 2017-08-06].
  75. Sam Mendes, A-List Directors, interviewed by Sam Mendes, Empire [dostęp 2017-08-06] (ang.).

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]