Christopher Nolan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Christopher Nolan
Ilustracja
Nolan podczas premiery filmu Człowiek ze stali w Londynie w 2013 roku
Data i miejsce urodzenia 30 lipca 1970
Londyn
Zawód reżyser
scenarzysta
producent filmowy
operator kamery
montażysta
Współmałżonek Emma Thomas
Lata aktywności od 1997

Christopher Edward Nolan[1] (/ˈnoʊlən/, ur. 30 lipca 1970 w Londynie)[2]brytyjski reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Jest jednym z najbardziej dochodowych reżyserów w historii, a także jednym z najbardziej udanych i cenionych filmowców XXI wieku.

Po swoim debiutanckim reżyserskim filmie Śledząc (1998) Nolan zyskał dużą uwagę na swoim drugim filmie, Memento (2000), za który otrzymał nominację do Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny. Aklamacja zdobyta przez niezależne filmy sprawiła, że Nolan miał okazję do zrobienia dużego thrillera Bezsenność (2002) i tajemniczego dramatu Prestiż (2006). Zyskał popularność i dobre opinie krytyków dzięki Trylogii o Mrocznym rycerzu (2005-2012); Incepcji (2010), za którą otrzymał nominację do Oscara za najlepszy film i drugą nominację za oryginalny scenariusz; Interstellar (2014) i Dunkierce (2017). Jego dziesięć filmów zarobiło ponad 4,5 miliardów dolarów na całym świecie i zdobyło 26 nominacji do Oscara i siedem wygranych. Nolan jest współtwórcą kilku jego filmów z młodszym bratem, Jonathanem i prowadzi firmę produkcyjną Syncopy Inc. wraz ze swoją żoną Emmą Thomas.

Filmy Nolana zakorzenione są w filozoficznych, socjologicznych i etycznych koncepcjach, badaniu ludzkiej moralności, związku przyczynowo-skutkowego, budowie czasu i trwałości pamięci oraz tożsamości osobistej. Jego prace przeniknięte są materialistycznymi perspektywami, labiryntowymi spiskami, nieliniową opowieścią, praktycznymi efektami specjalnymi i analogicznymi związkami między wizualnym językiem a elementami narracyjnymi.

Życiorys[edytuj]

Nolan pochodzi z mieszanej rodziny – jego ojciec jest Brytyjczykiem, matka Amerykanką, a on sam posiada także amerykańskie obywatelstwo. Dorastał w Chicago, jednak studiował na uczelniach brytyjskich. Już jako dziecko kręcił 8 milimetrową kamerą.

Kariera[edytuj]

Pierwszy krótkometrażowy film (Tarantella) zrealizował w 1989. W długim metrażu debiutował kryminałem Śledząc, w 1998. Dwa lata później nakręcił Memento, eksperymentalny thriller psychologiczny, dzięki któremu stał się znany w filmowym świecie. Scenariusz Memento, napisany przez Nolana i jego brata Jonathana, został nominowany do Oscara. Kolejny jego film, thriller Bezsenność (remake norweskiej Insomnii z 1997) – rozgrywający się na Alasce, w czasie lata polarnego i zrealizowany w gwiazdorskiej obsadzie (Al Pacino, Robin Williams, Hilary Swank) – także zebrał sporo pochwał.

Wyreżyserował trzy filmy z cyklu o Batmanie z Christianem Bale'em w roli tytułowej: Batman – Początek (2005), Mroczny rycerz (2008) i Mroczny rycerz powstaje (2012).

Tworzenie filmu[edytuj]

Styl[edytuj]

Nolan jest uważany za autora filmowego[3][4]. Mimo to jego styl wizualny często podkreśla uwarunkowania urbanistyczne, mężczyzn w garniturach, słabych kolorach, sceny dialogowe w szerokim zbliżeniu z płytką głębią ostrości i nowoczesnymi lokalizacjami i architekturą. Estetyka reżysera sprzyja głębokim, sugestywnym cieniom, oświetleniu w stylu dokumentalnym, naturalnym ustawieniom i rzeczywistym lokacjom filmowym w pracy studyjnej[5]. Nolan zauważył, że wiele jego filmów jest pod silnym wpływem filmu noir[6]. Nieustannie eksperymentował z elementami metafikcyjnymi, przesunięciami czasowymi, eliptycznymi cięciami, solipsyczną perspektywą, nielinearną narracją, labiryntami i łączeniem stylu i formy[6][7][8]. Mówiąc o Drzewie życia (2011), Nolan mówił o pracy Terrence’a Malicka i o tym, jak wpłynęło to na jego własne podejście do stylu: „Kiedy myślisz o wizualnym stylu, kiedy myślisz o wizualnym języku filmu, tam jest naturalny podział stylu wizualnego i elementów narracyjnych. Ale u wielkich gwiazd, czy to Stanley Kubrick, czy Terrence Malick czy Hitchcock, to, co widzisz, jest nierozłącznym, żywotnym związkiem między obrazem a opowieścią, którą przedstawia”[9].

Mapa przedstawiająca strukturę Memento (2000).

Zwracając uwagę na samoistną manipulację naturą medium, Nolan używa technik narracyjnych i stylistycznych (zwłaszcza autotematyzmu i rekursji), aby stymulować widza do zadawania sobie pytania, dlaczego jego filmy są połączone w taki sposób i dlaczego filmy wywołują konkretne reakcje[10]. Czasami wykorzystuje edytowanie jako sposób reprezentowania stanów psychicznych postaci, łączących ich podmiotowość z widownią[11]. Na przykład w Memento fragmentaryczna sekwencyjna kolejność scen ma na celu przybliżenie widzów do podobnego doświadczenia z wadliwą zdolnością Leonarda do tworzenia nowych długotrwałych wspomnień. W Prestiżu seria magicznych sztuczek i tematyka dwoistości i oszustwa odzwierciedlają strukturalną narrację filmu[12]. Jego styl pisania zawiera wiele technik opowiadania, takich jak retrospekcje, przesunięcia punktów widzenia i niewiarygodnych narratorów. Sceny często są przerywane przez niekonwencjonalny styl edycji, który szybko odcina się od money shot (lub niemalże wycinając dialogi z postaciami) i wprowadzając montaż równoległy w celu osiągnięcia kulminacji[12][13]. W 2017 roku wspomniany teoretyk filmowy i historyk David Bordwell napisał o fascynacji Nolana subiektywnym opowiadaniem i montażem równoległym: „Rzadko zdarza się, żeby jakiś główny reżyser tak skupiał się na odkrywaniu konkretnej serii technik opowiadania... Nolan zeruje się z filmu na film, na kilku urządzeniach narracyjnych, odkrywaniu nowych możliwości, z którymi większość reżyserów rutynowo sobie radzi. Wydaje mi się, że jest to bardzo przemyślany, prawie teoretyczny reżyser w jego fascynacji z obracaniem pewnych konwencji w ten sposób, a tym, aby ujawnić ich nieoczekiwane możliwości”[14].

Nolan podkreślił również znaczenie ustanawiania w swoich filmach wyraźnego punktu widzenia i często korzysta z „ujęcia, które wchodzi do pomieszczenia za bohaterem, ponieważ [...] zabiera [widza] w taki sposób, w jaki postać wchodzi”[15]. Wykorzystał również techniki cinéma-vérité (takie jak ręczna kamera), aby wprowadzić realizm[16]. W wywiadzie udzielonym w Film Society of Lincoln Center, wyjaśnił swój nacisk na realizm w trylogii „Mroczny rycerz”: „Starasz się, aby publiczność zainwestowała w rzeczywistość kinową. Kiedy mówię o rzeczywistości w tych filmach, często jest to błędne rozumienie jako bezpośrednia rzeczywistość; jest to kinowa rzeczywistość”[17].

W filmie Nolana we współpracy z kompozytorem Davidem Julyanem występowały powolne i atmosferyczne partytury z minimalistycznymi wyrazami i teksturami ambientowymi. W połowie 2000 roku, zaczynając od Batman: Początek, Nolan zaczął współpracę z Hansem Zimmerem, znanym z integracji muzyki elektronicznej z tradycyjną orkiestrą. Z Zimmerem, dźwięki w filmach Nolana przekształciły się w coraz bardziej bujne, kinetyczne i eksperymentalne[18]. Przykładem tego jest główny motyw z Incepcji, który pochodzi od spowolnionej wersji utworu Édith Piaf Non, je ne regrette rien[19]. Do 2014 roku w Interstellar, Zimmer i Nolan chcieli iść w nowym kierunku: „Tekstury, muzyka i dźwięki, i coś, co tworzymy, jest jakby trochę przesączone w filmach innych ludzi, więc nadszedł czas, aby ponownie się zorientować”[20]. Wynik Dunkierki (2017) został napisany, aby pomieścić słuchową iluzję tonem Sheparda, jak również jest oparty na nagraniu Nolana własnego zegarka kieszonkowego, który wysłał do Zimmer w celu zsyntetyzowania[21]. Odpowiadając na krytykę na jego „eksperymentalny” mix dźwięku dla Interstellar, Nolan powiedział: „Zawsze uwielbiałem filmy, które podchodzą do dźwięku w impresjonistyczny sposób i to jest niezwykłe podejście dla mainstreamowego blockbustera [...] Nie zgadzam się z pomysłem, że przejrzystość można osiągnąć tylko poprzez dialog. Klarowność opowieści, jasność emocji – staram się osiągnąć w bardzo warstwowy sposób przy użyciu wszystkich różnych rzeczy do mojej dyspozycji – obrazu i dźwięku”[22].

Metody[edytuj]

„Filmy są subiektywne – co lubisz, czego nie lubisz, ale dla mnie rzeczą absolutnie jednoczącą jest pomysł, że za każdym razem idę do kina i płacę moje pieniądze, usiądę i oglądam film, chcę poczuć, że ludzie, którzy zrobili ten film myślą, że to najlepszy film na świecie, że wlali do niego wszystko i naprawdę go kochają. Niezależnie od tego, czy zgadzam się z tym, co zrobili, chcę tego wysiłku – chcę tę szczerość. A kiedy nie czujesz tego, to jedyny raz, kiedy czuję, że tracę czas na filmy.”.
Christopher Nolan o szczerości i ambicjach w filmie[23].

Nolan opisał swój proces tworzenia filmu jako połączenie intuicji i geometrii. „Rysuję wiele diagramów, gdy pracuję, na przykład dużo myślę o rycinach Eschera, co uwalnia mnie od znalezienia modelu matematycznego czy modelu naukowego. Będę rysował obrazy i diagramy ilustrujące ruch lub rytm, jakie mi towarzyszyły”[24]. Fizyk i noblista z Caltech, Kip Thorne, porównał „głęboką” intuicję Nolana do tej naukowców, takich jak Albert Einstein, zauważając, że reżyser intuicyjnie pojmuje to, czego nie rozumieją naukowcy[25]. Na własną decyzję, czy rozpocząć prace nad projektem, twórca opowiedział się za szczerością swej pasji do czegoś w ramach danego projektu jako podstawy jego selektywnej myśli[26].

Preferuje filmowanie na filmie cyfrowym (Digital video) sprzeciwiając się używaniu Digital intermediate i Digital cinematography, które uważa za mniej wiarygodne i oferujące niższą jakość obrazu. W szczególności reżyser opowiada się za użyciem wysokiej jakości filmów o większym formacie, takich jak anamorficzne 35 mm, VistaVision, 65 mm i IMAX[27][28]. Nolan używa multi kamerowego ustawienia do akrobacji i pojedynczej kamery do wszystkich dramatycznych akcji. „Kręcenie pojedynczą kamerą oznacza, że widziałem już każdą klatkę, gdy przechodzi ona przez gate, ponieważ moja uwaga nie jest podzielona na tzw. multi-camera setup[27].

Pracując z aktorami, Nolan woli dać im czas, aby wykonali tyle zabiegów w danej scenie, ile tylko chcą. „Zdałem sobie sprawę, że oświetlenie i ustawienia aparatu, techniczne rzeczy, zajmują cały czas, ale na prowadzenie innej sceny zazwyczaj daje się tylko kilka minut... Jeśli aktor mówi mi, że mogą zrobić coś więcej z sceną, daję im szansę, bo to nie będzie kosztowało tyle czasu. Kwestie techniczne to nie wszystko”[27]. Gary Oldman pochwalił reżysera za odprężającą atmosferę na planie, dodając „nigdy nie widziałem jak podnosi głos na kogokolwiek”. Zauważył również, że Nolan daje przestrzeń aktorom „na znalezienie rzeczy na scenie”, a nie tylko dawanie reżyserskich wskazówek[29].

Nolan decyduje się na minimalizację ilości wygenerowanych komputerowo efektów specjalnych. Preferuje praktyczne efekty wszędzie tam, gdzie tylko jest to możliwe, używając CGI, tylko do poprawy elementów, które już nakręcił kamerą. Na przykład jego filmy Batman: Początek, Incepcja i Interstellar wyróżniały odpowiednio 620, 500 i 850 efektów wizualnych, które są uważane za nieznaczne w porównaniu z filmami epoki wizualnych efektów, które mogą wynosić od 1500 do 2000 zdjęć VFX[30]: „Wierzę w absolutną różnicę między animacją a fotografią. Jakkolwiek wyrafinowane są twoje wygenerowane obrazy, jeśli zostały stworzone bez fizycznych elementów i nic nie nakręciłeś, będzie wyglądało jak animacja. W filmie efektów wizualnych występują zazwyczaj dwa różne cele. Jednym z nich jest oszukać widza widzącego coś bez szwów, i tak próbuję tego używać. Drugim jest zaimponowanie publiczności kwotą pieniędzy wydaną na widowisko efektów wizualnych, a to mnie nie interesuje”[27].

Nolan kręci swój film jako jedną jednostkę, zamiast używać drugiej jednostki do sekwencji akcji. W ten sposób Nolan zachowuje swoją osobowość i punkt widzenia w każdym aspekcie filmu. „Jeśli nie muszę kierować zdjęciami, które pojawiają się w filmie, dlaczego muszę być w ogóle? Ekran jest takiego samego rozmiaru dla każdego zdjęcia... Wiele filmów akcji zawiera drugą jednostkę, która bierze na siebie całą akcję. Z tego powodu dla mnie to dziwne, bo dlaczego miałbyś wobec tego robić film akcji?”[27]. Jest także tajnym producentem filmowym. Nolan jest znany ze swojego ścisłego zabezpieczenia scenariuszy. Poszedł tak daleko, że ustnie mówił aktorom o zakończeniu filmu Mroczny rycerz powstaje, aby uniknąć wycieków, a także trzymał fabułę filmu Interstellar w tajemnicy przed swoim kompozytorem, Hansem Zimmerem[31][32][33].

Reżyser celowo pracuje w ścisłym harmonogramie na wczesnych etapach procesu edytowania, zmuszając samego siebie i swojego redaktora do pracy bardziej spontanicznej. „Zawsze myślę, że edycja jest instynktowna czy impresjonistyczna; nie myśląc zbyt wiele czuję to bardziej”[24]. Nolan unika też korzystania z muzyki tymczasowej podczas montażu swoich filmów.

Tematyka[edytuj]

Labirynty, niemożliwe konstrukcje i paradoksy często pojawiają się w pracy Nolana[34]. Schody Penrose’a ukazały się w Incepcji jako przykład niemożliwych przedmiotów, które mogą powstać w światach ze świadomego śnienia.

Prace Nolana badają tematy egzystencjalne, etyczne i epistemologiczne, takie jak doświadczenie subiektywne, zniekształcanie pamięci, ludzka moralność, natura czasu, przyczynowość i budowanie tożsamości osobistej[35]. „Jestem zafascynowany naszym subiektywnym postrzeganiem rzeczywistości, że wszyscy tkwimy w bardzo specyficznym punkcie widzenia, osobliwym spojrzeniu na to, co wszyscy uznajemy za obiektywną rzeczywistość, a filmy są jednym ze sposobów, w jaki staramy się widzieć rzeczy z tego samego punktu widzenia”[36][37]. Krytyk filmowy Tom Shone opisywał twórczość Nolana jako „epistemologiczne thrillery, których bohaterowie, uchwyceni pragnieniem ostatecznych odpowiedzi, muszą negocjować okropne stanowiska w których prawda jest zawsze poza ich zasięgiem”[38]. W eseju zatytułowanym Racjonalne cuda Christophera Nolana krytyk filmowy Mike D’Angelo twierdzi, że filmowiec jest materialistą zajmującym się zgłębianiem cudów świata przyrody. „U podstaw niemal każdego filmu, jaki kiedykolwiek powstał, bez względu na to, jak fantazyjny, leży jego przekonanie, że wszechświat można w całości wytłumaczyć procesami fizycznymi”[39].

Jego bohaterowie są często zakłóceni emocjonalnie, obsesyjni i moralnie niejednoznaczni, stawiający czoła lękom i lękom samotności, winy, zazdrości i zachłanności, a także szerszym tematom korupcji i konspiracji. Poprzez ugruntowanie „codziennej nerwicy – naszego codziennego rodzaju lęku i nadziei dla siebie samych” we wzbogaconej rzeczywistości Nolan czyni ich bardziej dostępnymi dla powszechnej publiczności[40]. Bohaterowie filmów Nolana często kierują się przekonaniami filozoficznymi, a ich los jest niejednoznaczny[41]. W niektórych swoich filmach bohater i antagonista są swoimi wzajemnymi lustrzanymi obrazami, punktami, które antagonista przedstawia protagoniście. Nolan poprzez te zderzenia ideologii podkreśla ambiwalentną naturę prawdy[42]. Reżyser wykorzystuje także swoje życiowe doświadczenia jako inspirację w swojej twórczości: „Z twórczego punktu widzenia proces dorastania, dojrzewania, zawierania małżeństw, wychowywania dzieci, próbowałem to wykorzystać w swojej pracy. Starałem się zawsze kierować tym, co jest dla mnie ważne”. Oliver Lyttelton wyróżnił rodzicielstwo jako charakterystyczny dla Nolana motyw w jego twórczości, dodając: „Reżyser unika mówienia o swoim życiu prywatnym, ale ojcostwo znalazło się w emocjonalnym sercu niemal wszystkiego, co zrobił, przynajmniej z początków twórczości Batmana (poprzednie filmy, należy powiedzieć, poprzedzone narodzinami jego dzieci)”[43].

Najważniejszym powracającym tematem Nolana jest pojęcie czasu. Reżyser zauważył, że wszystkie jego filmy „mają dziwny związek z czasem, zwykle w sensie strukturalnym, ponieważ zawsze interesowała mnie podmiotowość czasu”[44]. Pisząc dla Filozofii Filmowej, Emma Bell zwróciła uwagę na to, że postacie w Incepcji nie podążają dosłownie w czasie, „uciekają raczej od czasu, będąc w nim dotkniętym – budując złudzenie, że czas nie minął i nie mija teraz. Czują się oni w czasie boleśnie: chętnie i świadomie niszcząc swoje doświadczenia poprzez tworzenie wielorakich, jednoczesnych egzystencji”[45]. W Interstellar Nolan badał prawa fizyki jako reprezentowane w teorii generalnej względności Einsteina, identyfikując czas jako antagonistę filmu[46]. Rzeczywistość jest często abstrakcyjną i kruchą koncepcją w twórczości Nolana. Alec Price i M. Dawson z Left Field Cinema zauważyli, że kryzys egzystencjalny skonfliktowanych postaci męskich „walczących ze śliską naturą tożsamości” jest tematem dominującym w twórczości Nolana. Rzeczywisty (lub obiektywny) świat ma mniejsze znaczenie niż sposób, w jaki przyjmujemy i pamiętamy, i to właśnie ta stworzona (lub subiektywna) rzeczywistość ma naprawdę znaczenie. „Tylko w umyśle i sercu znajduje się poczucie trwałości i równowagi”[47]. Według teoretyka filmowego Todda McGowana, te „stworzone realia” ujawniają również etyczne i polityczne znaczenie tworzenia fikcji i kłamstw. Filmy Nolana z reguły oszukują widzów o wydarzeniach i motywacjach bohaterów, ale nie porzucają całkowicie idei prawdy. Zamiast tego, „pokazują nam one, jak prawda musi się wydostawać z kłamstwa, jeśli nie ma prowadzić nas całkowicie na manowce”. McGowan dalej twierdzi, że Nolan jest pierwszym filmowcem, który całkowicie poświęcił się iluzji medium, nazywając go hegijskim filmowcem[48]. Zwrócił również uwagę, że retrocesja jest obecna w wielu filmach Nolana)[49].

Trylogia Mrocznego Rycerza poruszyła tematy chaosu, terroryzmu, eskalacji przemocy, manipulacji finansowych, utylitaryzmu, masowej inwigilacji i konfliktów klasowych[50][51]. Łuk wznoszenia się Batmana (filozoficznie) z człowieka do "czegoś więcej niż tylko człowieka", jest podobny do idei nadczłowieka Nietzschego[52][53]. Filmom towarzyszą także idee podobne do filozoficznej gloryfikacji Jeana-Jacques' a Rousseau'owskiego prostszego, bardziej emocjonalnego sposobu życia i koncepcji woli powszechnej[54]. Teoretyk Douglas Kellner uznał ten cykl za krytyczną alegorię epoki Bush-Cheneya, podkreślającą temat korupcji rządowej i nierozwiązania problemów społecznych, a także filmowy spektakl i ikonografię związaną z 11 września[55]. W Incepcji Nolan inspirował się świadomym śnieniem i inkubacją snów[56]. Bohaterowie filmu starają się osadzić ideę w umyśle człowieka bez jego wiedzy, podobnie jak teorie Freuda, że nieświadomość wpływa na zachowanie człowieka bez jego wiedzy[57]. Większość filmu rozgrywa się w wzajemnie powiązanych światach marzeń, tworząc tym samym ramy, w których działania w realnych (lub sennych) światach przetaczają się między innymi. Marzenie to zawsze jest w stanie wyłaniania się, przesuwając się pomiędzy poziomami, w miarę jak bohaterowie poruszają się po nim[58]. Incepcja, podobnie jak Memento i Prestiż, wykorzystuje metaleptyczne narzędzia opowiadania historii i podąża za autorskim pokrewieństwem przekształcania, co więcej, zbieżności wartości narracyjnych i poznawczych w fabularną historię i wewnątrz niej[59].

Wpływ[edytuj]

Nolan mówił o M.C. Eschera jako tym, który wywarł na niego główny wpływ.

Autor często wymienia holenderskiego grafika M.C. Eschera, jako mającego duży wpływ na jego twórczość. „Jestem bardzo zainspirowany grafikami M.C. Eschera i ciekawym punktem łączącym lub zacierającymi się granicami pomiędzy sztuką i nauką, sztuką i matematyką[60]. „Inną inspiracją jest argentyński pisarz Jorge Luis Borges. Reżyser nazwał Memento „dziwnym kuzynem”, Funes the Memorious i powiedział: „Myślę, że jego pisarstwo naturalnie nadaje się do interpretacji filmowej, ponieważ chodzi o wydajność i precyzję, o gołe kości pomysłu”[61].

Nolan przytoczył: Stanleya Kubricka[62][63], Michaela Manna[64], Terrence’a Malicka[63], Orsona Wellesa[65], Fritza Langa[66], Nicolasa Roega[66], Sidney'a Lumeta[66], Davida Leana[67], Ridleya Scotta[68], Terry’ego Gilliama[65] i Johna Frankenhaimera[69]. Ulubione filmy Nolana to: Łowca androidów (1982), Gwiezdne wojny (1977), Człowiek, który chciał być królem (1975), Lawrence z Arabii (1962), Chinatown (1974) i 2001: Odyseja kosmiczna (1968)[70]. W 2013 roku, Criterion Collection opublikował listę dziesięciu ulubionych filmów Nolana z ich katalogu, wśród których znalazły się: The Hit (1984), Dwunastu gniewnych ludzi (1957), Cienka czerwona linia (1998), Testament doktora Mabuse (1933), Bad Timing (1980), Wesołych świąt, pułkowniku Lawrence (1983), For All Mankind (1989), Koyaanisqatsi (1982), Pan Arkadin (1955) i Chciwość (1924)[71].. Jest również wielkim fanem filmów Jamesa Bonda[72].

Nawykiem Nolana jest stosowanie nieliniowych opowieści fabularnych. Powstał on szczególnie pod wpływem powieści Grahama Swifta Waterland, która w jego odczuciu „zrobiła niesamowite rzeczy z równoległymi ramami czasowymi i opowiedziała historię w różnych wymiarach, która była niezwykle spójna”. Wpływ na niego miał również język wizualny filmu Pink Floyd The Wall (1982) i struktura Pulp Fiction (1994). Stwierdził, że „był zafascynowany tym, co zrobił Tarantino”[73]. Piekło Dantego, Labirynt i Minotaur również miały wpływ na Incepcję[74]. Jeśli chodzi o Interstellar, Nolan wspomniał o szeregu wpływów literackich, w tym Flatlandia Edwina Abbotta Abotta, The Wasp Factory Iaina Banksa i A Wrinkle in Time pisarki Madeleine L' Engle[75]. Do innych wpływów zaliczyć należy figuratywnego malarza Francisa Bacona[76], architekta Ludwiga Mies van der Rohe, a także autorów Raymonda Chandlera, Jamesa EllRoya, Jima Thompsona[77] i Charlesa Dickensa (Opowieść o dwóch miastach miała główny wpływ na film Mroczny rycerz powstaje)[78].

Stali współpracownicy[edytuj]

Emma Thomas współtworzyła wszystkie jego filmy (w tym Memento, w którym została uznana za producenta powiązanego). Nolan regularnie pracuje z bratem, Jonathanem Nolanem (twórcą Impersonalnych i Westworld), który opisuje ich pracownicze relacje w dokumentach produkcyjnych nad Prestiżem: „Zawsze podejrzewałem, że ma to coś wspólnego z faktem, że on jest jest leworęczny i ja jestem praworęczny, bo w jakiś sposób potrafi spojrzeć na moje pomysły i odwrócić je w taki sposób, że są trochę bardziej skręcone i interesujące. Świetnie jest, że mogę z nim pracować”[79]. Pracując w odrębnych projektach, bracia zawsze konsultują się ze sobą[80].

„Jako reżyser jestem rodzajem ludzkiej soczewki, przez którą koncentrują się wszystkie wysiłki. Dużą częścią mojej pracy jest podejmowanie decyzji o tym, jak wielkie talenty, z którymi pracuję, połączyć w jedną świadomość”.
Christopher Nolan na temat współpracy i przywództwa[81]
Zdjęcie Hansa Zimmera z profilu.
Kompozytor Hans Zimmer, jeden z najczęstszych współpracowników Nolana.

Reżyser współpracował ze scenarzystą Davidem S. Goyerem podczas wszystkich jego adaptacji do komiksu[82]. Wally Pfister był operatorem wszystkich filmów Nolana od Memento do Mroczny Rycerz powstaje[83]. Rozpoczynając swoją karierę jako reżyser, Pfister powiedział: „Największą lekcją, której się nauczyłem od Chrisa Nolana było zachowanie mojej pokory. Jest on absolutnym dżentelmenem na planie i jest cudowny dla wszystkich – od aktorów do całej załogi, traktuje wszystkich z szacunkiem”[84]. Lee Smith był edytorem Nolana od czasów Batman: Początek, a Dody Dorn edytował Memento i Bezsenność[85]. David Julyan skomponował muzykę do wczesnych prac Nolana, a Hans Zimmer i James Newton Howard dostarczali mu muzykę dla Batman: Początek i Mrocznego rycerza[86]. Zimmer zagrał w Mroczny rycerz powstaje i współpracował z Nolanem w kolejnych filmach[87]. Zimmer powiedział, że jego twórczy związek z Nolanem jest wysoce współdziałający i uważa, że Nolan jest „współtwórcą wyniku”[88]. Reżyser współpracował z projektantem dźwięku Richardem Kingem i mikserem dźwięku Edem Novickem od czasów Prestiżu[89]. Nolan często współpracował z Chrisem Corbouldem[90], koordynatorem efektów specjalnych, koordynatorem kaskaderów Tomem Struthersem[91], pierwszym asystentem reżysera Nilo Otero[92] i opiekunem efektów wizualnych Paulem Franklinem[93]. Scenograf Nathan Crowley współpracował z nim od czasów Bezsenności (z wyjątkiem Incepcji)[94]. Nolan nazwał Crowleya jednym z jego najbliższych i najbardziej inspirujących twórczych współpracowników[95]. Reżyser castingowy John Papsidera pracował nad wszystkimi filmami Nolana, z wyjątkiem Śledząc i Bezsenności[96].

Christian Bale, Michael Caine, Cillian Murphy i Tom Hardy byli częstymi współpracownikami od połowy 2000 roku. Caine jest najbardziej płodnym współpracownikiem Nolana, pojawił się w siedmiu jego filmach i uważany przez Nolana za „czar szczęścia”[97]. W zamian Caine opisuje Nolana jako „jednego z największych reżyserów kina”, porównując go korzystnie z takimi jak David Lean, John Huston czy Joseph L. Mankiewicz[98][99][100]. Nolan jest także znany z obsady gwiazd z lat 80. w swoich filmach, tj. Rutger Hauer (Batman: Początek), Eric Roberts (Mroczny rycerz), Tom Berenger (Incepcja) i Matthew Modine (Mroczny rycerz powstaje)[101].  Modine powiedział o pracy z Nolanem: „Na planie zdjęciowym Nolana nie ma krzeseł. Kiedy wysiada z auta nie siada do czasu lunchu. Do czasu kiedy powie „kończymy” cały czas stoi. Jest w pełni zaangażowany – w każdym aspekcie”[102].

Filmografia[edytuj]

Działalność reżyserska[edytuj]

Rok Tytuł Działalność Uwagi Źródło
Reżyser Scenarzysta Producent
1989 Tarantella T T T Film krótkometrażowy.
1996 Larceny T T T Film krótkometrażowy.
1997 Doodlebug T T T Film krótkometrażowy.
1998 Śledząc T T T Pełnometrażowy debiut reżysera.
2000 Memento T T N Pierwszy film reżysera, który dostał nominacje do Oscarów [103]
2002 Bezsenność T N N Remake norweskiego filmu Erika Skjoldbjærga Insomnia z 1997 roku. [104]
2005 Batman: Początek T T N Film o superbohaterze. [105]
2006 Prestiż T T T Film na podstawie powieści Christophera Priesta o tym samym tytule. [106]
Cinema16: European Short Films T N N Film krótkometrażowy.
2008 Mroczny rycerz T T T Film o superbohaterze. [107]
2010 Incepcja T T T Thriller science fiction. [108]
Inception: Motion Comics N T N Motion comic
2012 Mroczny rycerz powstaje T T T Film o superbohaterze. [109]
2013 Człowiek ze stali N T T Film o superbohaterze [110]
2014 Transcendencja N N T Thriller science fiction. [111]
Interstellar T T T Film science fiction. [112]
2015 Quay T T T Krótkometrażowy film dokumentalny
2017 Dunkierka T T T Film wojenny

Inne projekty[edytuj]

Rok Tytuł Działalność Uwagi
Producent Scenarzysta Inne
1997 Fearville T Operator kamery
1999 Genghis Blues T Asystent edytora
2011 These Amazing Shadows On sam Dokument
2012 Side by Side On sam Dokument
2013 Człowiek ze stali T Fabuła
2014 Transcendencja Wykonawczy
2016 Batman v Superman: Świt sprawiedliwości Wykonawczy
Cinema Futures On sam Dokument

Współpracownicy[edytuj]

Nolan znany jest z tego, że w filmach, które reżyseruje, często pojawiają się aktorzy mający już w dorobku rolę u niego. Wykazuje to poniższa tabela, uwzględniająca występy danych osób w jego filmach.

Aktor Śledząc
(1998)
Memento
(2000)
Bezsenność
(2002)
Batman: Początek
(2005)
Prestiż
(2006)
Mroczny rycerz
(2008)
Incepcja
(2010)
Mroczny rycerz powstaje
(2012)
Interstellar
(2014)
Dunkierka
(2017)
Christian Bale T T T T
Michael Caine T T T T T T
Marion Cotillard T T
Anne Hathaway T T
Joseph Gordon-Levitt T T
Russ Fega T T T T
Morgan Freeman T T T
Tom Hardy T T T
Larry Holden T T T
Mark Boone Junior T T
Nicky Katt T T T
Colin McFarlane T T
Cillian Murphy T T T T T
John Nolan T T
Gary Oldman T T T
Andrew Pleavin T T
Lucy Russell T T
Jeremy Theobald T T
Ken Watanabe T T

Odbiór[edytuj]

Stan z 1 sierpnia 2017 r

Tytuł Rotten Tomatoes[114] Metacritic[115] BFCA[116] CinemaScore[117] Budżet Box office[118]
Śledząc 78% 60 $6 tysięcy $48,4 tysięcy
Memento 92% 80 90/100 $4 milionów $39,7 milionów
Bezsenność 92% 78 93/100 B $46 milionów $113,7 milionów
Batman: Początek 84% 70 91/100 A $150 milionów $374,2 milionów
Prestiż 76% 66 83/100 B $40 milionów $109,6 milionów
Mroczny Rycerz 94% 82 96/100 A $185 milionów $1,05 miliarda
Incepcja 86% 74 94/100 B+ $160 milionów $825,5 milionów
Mroczny Rycerz Powstaje 87% 78 91/100 A $250 milionów $1,085 miliarda
Interstellar 71% 74 80/100 B+ $165 milionów $675,1 milionów
Dunkierka 93% 94 90/100 A− $100 milionów 334,6 milionów

W 2008 roku cztery z jego (wówczas sześciu) filmów pojawiło się w liście magazynu Empire 500 najlepszych filmów wszech czasów[119]. W 2016 roku Memento, Mroczny Rycerz i Incepcja pojawiły się na liście 100 najlepszych filmów XXI wieku BBC[120].

Życie prywatne[edytuj]

Po lewej stronie widać Emmę Thomas, po prawej Nolana. Ubrani elegancko stoją przed ścianką i uśmiechają się lekko.
Nolan i jego żona Emma Thomas w styczniu 2011.

Od 1997 jest żonaty z Emmą Thomas, producentką większości jego filmów. Poznali się w University College w Londynie, gdy Nolan miał 19 lat[121][122]. Razem założyli firmę produkcyjną Syncopy Inc[123]. Para ma czworo dzieci i mieszka w Los Angeles[124][125].

Chroniąc swoją prywatność, rzadko omawia swoje życie osobiste w wywiadach[126]. Jednak publicznie podzielił się swoimi socjologicznymi problemami na przyszłość, takimi jak obecne warunki warunki broni nuklearnej i kwestie środowiskowe, które według niego, muszą zostać rozwiązane[127]. Wyraził również podziw dla naukowej obiektywności, chcąc by zostały stosowane „w każdym aspekcie naszej cywilizacji”[128].

Nolan woli nie używać telefonu komórkowego lub adresu e-mail[129]. Mówi: „Nie chodzi o to, że jestem luddystą i nie lubię technologii; nigdy nie byłem zainteresowany [...] Kiedy przeniosłem się do Los Angeles w 1997 r., nikt nie miał telefonów komórkowych i po prostu nigdy nie poszedłem tą drogą”[130]. Zakazuje także używania telefonów na planie[131].

Przypisy

  1. 404 Not Found, www.freebmd.org.uk [dostęp 2017-08-10].
  2. Christopher Nolan, „BFI” [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  3. GRIN – Time, Memory & Identity: The Films of Christopher Nolan, www.grin.com [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  4. Christopher Nolan, an Auteur in Contemporary Cinema?‏, HuffPost UK [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  5. Ian Buckwalter, The Reason Christopher Nolan Films Look Like Christopher Nolan Films, „The Atlantic” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  6. a b Christopher Nolan: escape artist, „British Film Institute” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  7. http://www.leftfieldcinema.com/analysis-the-films-of-christopher-nolan
  8. Observations on film art : Nolan vs. Nolan, 8 grudnia 2013 [dostęp 2017-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-08].
  9. Nolan and Fincher Discuss Malick in New 'Tree of Life' Featurette – ComingSoon.net, „ComingSoon.net”, 15 czerwca 2011 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  10. Bell, www.film-philosophy.com [dostęp 2017-08-14].
  11. Christopher Nolan, „Narrative In Art”, 16 stycznia 2011 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  12. a b Christopher Nolan: escape artist, „British Film Institute” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  13. Christopher Nolan, 5 czerwca 2002 [dostęp 2017-08-14].
  14. DUNKIRK Part 2: The art film as event movie, „Observations on film art” [dostęp 2017-08-14].
  15. The Traditionalist – Christopher Nolan, www.dga.org [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  16. British Cinematographer Magazine – Uniting Cinematographers Around the World, 5 października 2013 [dostęp 2017-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-05].
  17. ‘Dark Knight’ Director Christopher Nolan Talks About Keeping Batman Real | BBC America, „BBC America” [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  18. The music of Christopher Nolan: From atmospheric to aggressive [dostęp 2017-08-14].
  19. Christopher Nolan explains the 'audio illusion' that created the unique music in 'Dunkirk', nordic.businessinsider.com [dostęp 2017-08-14].
  20. Hans Zimmer Talks Christopher Nolan's INTERSTELLAR and the Influence of the DARK KNIGHT Trilogy Score on Blockbuster Filmmaking, „Collider”, 14 października 2013 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  21. Christopher Nolan explains the 'audio illusion' that created the unique music in 'Dunkirk', nordic.businessinsider.com [dostęp 2017-08-14].
  22. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Ben Child, Interstellar's sound 'right for an experimental film', says Nolan, „The Guardian”, 17 listopada 2014, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-08-14] (ang.).
  23. http://www.villagevoice.com/2010-07-13/film/with-inception-can-christopher-nolan-save-the-summer/
  24. a b Gordon Cox, Christopher Nolan Says His Filmmaking Process a ‘Combination of Intuition and Geometry’, „Variety”, 21 kwietnia 2015 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  25. Jeffrey Kluger, Interstellar Director on The Science Behind The Movie, Time [dostęp 2017-10-07].
  26. Christopher Nolan: The full interview – Newsnight. BBC Newsnight 2015-10-16.
  27. a b c d e The Traditionalist – Christopher Nolan, www.dga.org [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  28. Christopher Nolan and Emma Thomas Interview INCEPTION – They Talk 3D, What Kind of Cameras They Used, Pre-Viz, WB, and a Lot More!, „Collider”, 25 marca 2010 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  29. Latest Film Reviews | Movie News | Features | Interviews – Empire, Empire [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  30. Terrence Russell, How Inception‘s Astonishing Visuals Came to Life, „WIRED” [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  31. Ben Fritz, Hollywood Steps Up Security to Keep Scripts Secret, „Wall Street Journal”, 14 października 2013, ISSN 0099-9660 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  32. Gary Oldman on Christopher Nolan’s ‘The Dark Knight Rises’ secrecy, Tom Hardy, „Batman News”, 27 marca 2011 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  33. Maane Khatchatourian, Christopher Nolan Kept ‘Interstellar’ Plot Secret from Composer Hans Zimmer, „Variety”, 5 kwietnia 2014 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  34. https://www.villagevoice.com/2010-07-13/film/with-inception-can-christopher-nolan-save-the-summer/
  35. Wide Screen, widescreenjournal.org [dostęp 2017-10-07].
  36. https://www.villagevoice.com/2010-07-13/film/with-inception-can-christopher-nolan-save-the-summer/
  37. Bleakness and Richness: Christopher Nolan on Human Nature – The Other Journal, „The Other Journal”, 17 kwietnia 2012 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  38. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Tom Shone, Christopher Nolan: the man who rebooted the blockbuster | Tom Shone, „The Guardian”, 4 listopada 2014, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  39. The rational wonders of Christopher Nolan, „The Dissolve” [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  40. http://filmnoirfoundation.org/noircitymag/Dark-Roots.pdf
  41. 5 Major Defining Tropes of Christopher Nolan's Films, 5 października 2013 [dostęp 2017-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-05].
  42. Bell, www.film-philosophy.com [dostęp 2017-10-07].
  43. Oliver Lyttelton, How Parenthood Is At The Heart Of ‘Interstellar’ & Other Christopher Nolan Films | IndieWire, www.indiewire.com [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  44. Southern California Public Radio, Christopher Nolan: 'Interstellar' is 'my most aggressive attempt' at a family blockbuster, „Southern California Public Radio”, 10 listopada 2014 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  45. Bell, www.film-philosophy.com [dostęp 2017-10-07].
  46. Christopher Nolan: I want the audience to feel my movies not understand them, „UKScreen”, 14 listopada 2014 [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  47. http://www.leftfieldcinema.com/analysis-the-films-of-christopher-nolan
  48. http://utpress.utexas.edu/index.php/books/mcgfic
  49. Eberl, Dunn (2017), p. 211.
  50. Observations on film art : Nolan vs. Nolan, 8 grudnia 2013 [dostęp 2017-10-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-08].
  51. Vivienne Chen, The Dark Knight and the Post-9/11 Death Wish [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  52. Camels With Hammers, Justice, Order, and Chaos: The Dialectical Tensions In Batman Begins and The Dark Knight, www.patheos.com [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  53. Alissa, The Ubermensch Rises: Justice, Truth and Necessary Evil in ''The Dark Knight Rises'', Truthout [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  54. An unlikely subliminal message: The Dark Knight Rises – The Commentator, www.thecommentator.com [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  55. Kellner, Douglas M (2009), p. 11-12.
  56. A. B. C. News, 'Inception's' Dream Stealing: Sci-Fi or Possible?, ABC News, 16 lipca 2010 [dostęp 2017-10-07].
  57. Essay on Freud s Theories Applied in Inception – 1220 Words, „StudyMode” [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  58. Desiring-Machines in American Cinema: What Inception tells us about our experience of reality and film • Senses of Cinema, sensesofcinema.com [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  59. http://www.acta.sapientia.ro/acta-film/C5/film5-3.pdf
  60. Marlow Stern, Christopher Nolan Uncut: On ‘Interstellar,’ Ben Affleck’s Batman, and the Future of Mankind, „The Daily Beast”, 10 listopada 2014 [dostęp 2017-10-08].
  61. Jen Yamato, Chris Nolan and Guillermo del Toro: 10 Highlights From Their Memento Q&A, „Movieline”, 6 lutego 2011 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  62. 'Room 237': Exploring Stanley Kubrick's 'Shining' influence, „EW.com”, 6 kwietnia 2013 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  63. a b A Conversation with Christopher Nolan, „Digital Cinema Report”, 27 stycznia 2009 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  64. Kristopher Tapley, Christopher Nolan Talks Michael Mann’s ‘Heat’ With Cast and Crew at the Academy, „Variety”, 8 września 2016 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  65. a b Will Lawrence, Christopher Nolan interview for Inception, 19 lipca 2010, ISSN 0307-1235 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  66. a b c Jim Vejvoda, Chris Nolan's Dark Knight Rises Movie Influences, IGN, 30 lipca 2012 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  67. 'The Dark Knight Rises': Bring on the 'Knight', „EW.com”, 18 lipca 2012 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  68. The Traditionalist – Christopher Nolan, www.dga.org [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  69. http://www.christophernolan.net/biography.php
  70. DirectorsRecommend – Christopher Nolan Recommends films, www.24lps.net [dostęp 2017-10-08].
  71. Christopher Nolan’s Top 10, „The Criterion Collection” [dostęp 2017-10-08].
  72. Christopher Nolan Says He'd Still Like To Direct A James Bond Movie, „The Playlist”, 10 lipca 2017 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  73. The Traditionalist – Christopher Nolan, www.dga.org [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  74. Robert Capps, Q&A: Christopher Nolan on Dreams, Architecture, and Ambiguity, „WIRED” [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  75. Jon J. Eilenberg, 9 Easter Eggs From the Bookshelf in Interstellar, „WIRED” [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  76. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Source: Tate, Christopher Nolan: how Francis Bacon inspired my Dark Knight Batman trilogy – video, „The Guardian”, 26 listopada 2013, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-10-08] (ang.).
  77. Document Citation, cinefiles.bampfa.berkeley.edu [dostęp 2017-10-08].
  78. Jesser, Pourroy (2012), p. 51.
  79. Jonathan Nolan Interview, The Prestige – MoviesOnline, 29 listopada 2014 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2014-11-29].
  80. The Iris Interview: Christopher Nolan, Jonathan Nolan and Emma Thomas talk about working on Interstellar | The Iris, iris.theaureview.com [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  81. Rabiger, Hurbis-Cherrier (2013), s. 18.
  82. Jesser, Pourroy (2012), s. 33–51.
  83. Christopher Nolan: The Movies. The Memories., 18 czerwca 2013 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2013-06-18].
  84. 'Transcendence' Director Wally Pfister on 'Frustrating' Technology and What Chris Nolan Taught Him, „TheWrap”, 15 kwietnia 2014 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  85. Jesser, Pourroy (2012), s. 253.
  86. Jesser, Pourroy (2012), s. 253.
  87. Dave McNary, Christopher Nolan Taps Hans Zimmer For ‘Interstellar’ Score, „Variety”, 3 czerwca 2013 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  88. Ryan Lattanzio, Hans Zimmer on His Creative Marriage to Chris Nolan: “I Don’t Think the World Understands Our Business” | IndieWire, www.indiewire.com [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  89. Jesser, Pourroy (2012), s. 261.
  90. Jesser, Pourroy (2012), s. 223.
  91. Jesser, Pourroy (2012), s. 242.
  92. Nilo Otero, „BFI” [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  93. Jesser, Pourroy (2012), s. 286.
  94. Jesser, Pourroy (2012), s. 286.
  95. Tim Gray, Directors & Their Troops: Christopher Nolan on the ‘Interstellar’ Team, „Variety”, 17 grudnia 2014 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  96. 'Dark Knight Rises' Closes Out Christopher Nolan's Batman Trilogy, „Backstage.com” [dostęp 2017-08-10].
  97. Michael Caine differs with Christopher Nolan on who is the ‘good luck charm’ | Metro, 17 lipca 2012 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2012-07-17].
  98. Melena Ryzik, Michael Caine and Christopher Nolan and Oscar, „The New York Times”, 5 grudnia 2012, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  99. Christopher Rosen, Michael Caine On 'The Dark Knight Rises,' Oscar Chances & Winning His First Academy Award, „Huffington Post”, 3 grudnia 2012 [dostęp 2017-08-10] (ang.).
  100. Caine invented own Alfred backstory for Batman – Yahoo Movies UK, 4 października 2013 [dostęp 2017-08-10] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-04].
  101. Matthew Modine is the now-obligatory ‘80s actor in The Dark Knight Rises, 23 maja 2011 [dostęp 2017-08-10].
  102. Movie News: Movie Reviews, Trailers, Photos | EW.com [dostęp 2017-08-10].
  103. Memento (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  104. Insomnia (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  105. Batman Begins (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  106. The Prestige (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  107. Inception (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  108. Inception (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  109. The Dark Knight Rises (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  110. Man of Steel (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  111. Transcendence (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  112. Interstellar (ang.). Metacritic. [dostęp 2013-04-07].
  113. Dunkirk (ang.). Metacritic. [dostęp 2016-08-16].
  114. Christopher Nolan, www.rottentomatoes.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  115. Christopher Nolan, Metacritic [dostęp 2017-08-06].
  116. Critics' Choice Awards | Home, old.criticschoice.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  117. Cinemascore, www.cinemascore.com [dostęp 2017-08-06].
  118. Christopher Nolan Movie Box Office Results, www.boxofficemojo.com [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  119. The 100 Greatest Movies, Empire [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  120. 23 August 2016, The 21st Century’s 100 greatest films [dostęp 2017-08-06].
  121. Christopher Nolan interview for Inception, „Telegraph.co.uk” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  122. British Cinematographer | Covering international cinematography //, 11 kwietnia 2012 [dostęp 2017-08-06] [zarchiwizowane z adresu 2012-04-11].
  123. http://www.empireonline.com/movies/features/z/christopher-nolan/
  124. Christopher Nolan Biography by Dave Griffiths | Entertainment Scene 360, 2 lutego 2014 [dostęp 2017-08-06] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-02].
  125. Christopher Nolan, „Forbes” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  126. Gideon Lewis-kraus, The Exacting, Expansive Mind of Christopher Nolan, „The New York Times”, 30 października 2014, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  127. Marlow Stern, Christopher Nolan Uncut: On ‘Interstellar,’ Ben Affleck’s Batman, and the Future of Mankind, The Daily Beast, 10 listopada 2014 [dostęp 2017-08-06].
  128. Jeffrey Kluger, Interstellar Director on The Science Behind The Movie, Time [dostęp 2017-08-06].
  129. 'Dark Knight Rises' Director Christopher Nolan's Shocking Admission: No Cell Phone, Email Address, „The Hollywood Reporter” [dostęp 2017-08-06] (ang.).
  130. Christopher Nolan Embraces Film Tech But Doesn't Own a Cell Phone, „Backstage.com” [dostęp 2017-08-06].
  131. Sam Mendes, A-List Directors, interviewed by Sam Mendes, Empire [dostęp 2017-08-06] (ang.).

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]