Historia Częstochowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Artykuł zawiera opis historii Częstochowy od prehistorii do czasów współczesnych.

Pradzieje[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze znaleziska archeologiczne w regionie częstochowskim pochodzą z okolic Zawiercia i są datowane na 150 000 lat. W bliżej okolicy znalezione zostały natomiast datowane na kilka tysięcy lat narzędzia z Dankowic koło Kłobucka. Liczniejsze są znaleziska z okresu neolitu, który w południowej Polsce zaczął się ok. 6000 lat temu. Na samym terenie Częstochowy pierwsze osady z tego okresu odkryto w 1929 r. w obecnej dzielnicy Mirów[1].

Następnymi znaleziskami są pochodzące ze środkowej i późnej epoki brązu (3300 – 2700 lat temu). Na ten okres datowane są osady oraz cmentarzyska, a jedno z nich zostało zakonserwowane i przekształcone w rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej na Rakowie. Osady z okresu epoki żelaza nie przedstawiają natomiast na ziemi częstochowskiej różnicy z tymi wcześniejszymi z epoki brązu. Rozwój kultury łużyckiej na ziemi częstochowskiej został zahamowany w VI wieku p.n.e. przez najazd Scytów. W okresie rzymskim ludność tych terenów utrzymywała z imperium rzymskim kontakty handlowe, o czym świadczą importowane dobra i monety rzymskie. W 375 r. region przeżył najazd Hunów, z niego pochodzą też znaleziska przypisane do unikalnej tzw. kultury dobrodzieńskiej[1].

Początki Częstochowy[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć Iwo Odrowąża, autora pierwszej wzmianki o Częstochowie

Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch. Według tej samej legendy Częstoch miał być rycerzem, który żył w czasach księcia Bolesława III Krzywoustego[2].

Na podstawie badań archeologicznych przyjmuje się, że Częstochowa prawdopodobnie powstała przed końcem XI wieku, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża, który określał uposażenie klasztoru w Mstowie. Wśród wymienionych wówczas miejscowości, które zobowiązane były płacić na rzecz klasztoru dziesięcinę, znajdowały się także wsie Częstochowa i Częstochówka. Ta druga powstała później niż Częstochowa i prawdopodobnie miała charakter obronny, związany z lokalizacją na wzgórzu Jasna Góra. Obie wsie należały wówczas do opola mstowskiego, którego zasięg pokrywał się w przybliżeniu z późniejszym starostwem olsztyńskim[3].

Ruiny zamku olsztyńskiego, średniowiecznego centrum administracyjnego dla Częstochowy

Sto lat później, na przełomie XIII i XIV wieku, w Częstochowie zlokalizowana została, podlegająca dekanatowi lelowskiemu, parafia, co świadczy o dużym znaczeniu gospodarczym i ludnościowym osady w regionie północno-zachodniej Małopolski, której dynamiczny rozwój nastąpił w wieku XIV. Rozwojowi sprzyjało bliskie położenie zamku olsztyńskiego i lokalizacja na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską. Częstochowę przecinał szlak z Krakowa i Olkusza na Kłobuck, Wieluń i Kalisz, od którego w Częstochowie odgałęział się trakt biegnący w stronę Piotrkowa. Po zbudowaniu w połowie XIV wieku zamku, Częstochowa znalazła się w granicach starostwa olsztyńskiego, a Częstochówka po krótkiej do niego przynależności została przekazana klasztorowi jasnogórskiemu[3].

Wzrost znaczenia Częstochowy i jej rolę punktu tranzytowego poświadczają dokumenty XIV-wieczne, dotyczące pobytu we wsi królów Polski. W 1354 roku został w Częstochowie wystawiony przez polskiego monarchę pierwszy dokument, a dwa lata później wystawiono inny, dotyczący wsi Wyczerpy, w którym po raz pierwszy wspomina się o przywileju goszczenia władcy przez Częstochowę. Także w 1356 roku Częstochowa otrzymała w wystawionym w Krzepicach przywileju prawo niemieckie, które braciom Leonardowi i Kanimirowi zezwalało na lokację dwóch wsi. Jedną z nich była Częstochowa, położona w miejscu dotychczasowej osady, a drugą wieś położona na południe od niej, nad rzeką Rybną (prawdopodobnie jest to Stradomka)[3].

Nadanie praw miejskich[edytuj | edytuj kod]

Władysław Opolczyk, fundator klasztoru

Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna, gdyż stosowny dokument nie zachował się do czasów współczesnych. Prawdopodobnie spłonął on w jednym z pożarów w XV wieku[4]. Z tego też powodu datę wyznacza się na podstawie innych dokumentów. Po raz ostatni Częstochowę jako wieś dokumenty wymieniają w 1356 roku, a po raz pierwszy nazywają miastem w 1377 roku. Pomocne do określenia daty są także kroniki Janka z Czarnkowa, który wymieniając w 1370 roku miasta przekazane w lenno na rzecz Władysława Opolczyka nie wymienił Częstochowy, a zrobił to w 1383 roku. Na tej podstawie datę przyznania praw miejskich określa się na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem. Dodatkowo w latach 70. XIV wieku przebudowano układ przestrzenny Częstochowy w związku z nadaniem praw miejskich, co określa wymieniony dokument z 1377 roku. W 1502 roku w kancelarii króla Aleksandra I wystawiony został nowy egzemplarz dokumentu lokacyjnego[5].

Częstochowę nazywano początkowo Nową Częstochową, zaś osadę na wzgórzu jasnogórskim, którą podarowano klasztorowi, wymieniano jako Starą Częstochowę. Nazewnictwo to nie utrzymało się i nazwy zostały dość szybko zamienione[5]. W latach 1370-1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka, który w 1382 r. ufundował klasztor paulinów.

Kościół św. Barbary w dawnej wsi Św. Barbara, obiekt sporu miasta z klasztorem Paulinów

W okresie późnego średniowiecza tereny należące do miasta były rozległe, choć osadnictwo skupiało się na terenie obecnego Starego Miasta[4]. Po przebudowie układu przestrzennego Częstochowy jej powierzchnia wynosiła ok. 8 hektarów. Terytorium miasta było ograniczone rzeką Wartą od wschodu i południowego wschodu, współczesnymi ulicami Warszawską i Krakowską od zachodu, ul. Spadek od północy i ul. Strażacką od południa[6]. Według dokumentu dotyczącego uposażenia klasztoru jasnogórskiego z 1382 roku, od zachodu granice miasta biegły po łuku od wsi Częstochówka, następnie na zachód od obecnej ul. Pułaskiego. Sporny z klasztorem był obszar wsi Barbara z tamtejszym kościołem, który został przez klasztor zagarnięty i pomimo protestów miasta i korzystnych dla niego wyroków sądów królewskich pozostał we władzy zakonu aż do upadku państwa. Dokumenty kancelarii królewskiej z 1550 roku określają, że dalej granica przecinała Stradomkę, tereny miejskie sięgały prawie do wsi Dźbów, po czym granica zakręcała na wschód, wzdłuż drogi Dźbów-Błeszno, omijała tę ostatnią osadę od północy i dochodziła do lasu olsztyńskiego. Granice wschodnie opisano w 1631 roku w starostwie olsztyńskim, jako biegnące od lasów olsztyńskich do góry Prędziszów, następnie na zachód od wsi Mirów, przez rzekę Wartę do Wyczerp. Granica północna biegła od Wyczerp przez Góry Kawie, południowy skraj wsi Wierzchowisko, a stamtąd w stronę Częstochówki. Samo miasto położone nad przeprawą przez Wartę otoczone zostało murami miejskimi, w których znajdowało się kilka baszt. Mury te rozebrano stopniowo po potopie szwedzkim[4].

W drugiej połowie XV wieku morawski najemnik Burian Puklica złupił Częstochowę, gdy samodzielnymi rekwizycjami rekompensował sobie niewypłacenie żołdu przez Kazimierza IV Jagiellończyka. Po najeździe Puklicy miasto otoczono murami miejskimi, które istniały do połowy XVII wieku. Sporna jest ilość bram miejskich. Pewne jest istnienie Bramy Krakowskiej na ul. Targowej, Bramy Warszawskiej na ul. Senatorskiej i bramy przy moście na warcie na ul. Mostowej. Sporne jest natomiast istnienie bramy po zachodniej stronie miasta, przy wlocie ul. Mirowskiej na współczesny pl. Daszyńskiego. Według części historyków odkryte w tym miejscu fundamenty należały do baszty lub dzwonnicy, a nie bramy miejskiej. Centrum osady stanowił rynek o wymiarach 175 na 64 m ograniczony ulicami Senatorską, Mostową i Mirowską, a od wschodu sięgający za Kozią. Na początku XIX wieku północną część rynku, za ul. Ptasią zabudowano kamienicami. W południowo-zachodniej części rynku znajdował się częstochowski ratusz, a na zachodnim krańcu południowej pierzei stał (bokiem do placu) kościół św. Zygmunta. Za kościołem zlokalizowano budynek klasztoru, a na przykościelnym terenie zorganizowano cmentarz. W późniejszych wiekach założono nowy cmentarz, za murami, na terenie obecnego pl. Daszyńskiego. Ratusz, klasztor i kościół oraz pewna część kamienic były murowane, reszta zabudowań była drewniana[6].

Okres panowania Jagiellonów i Wazów[edytuj | edytuj kod]

Procesy z klasztorem jasnogórskim[edytuj | edytuj kod]

Duże znaczenie dla gospodarki miejskiej miał ruch pielgrzymkowy, z którym związany był handel z pątnikami. Klasztor usiłował zmonopolizować handel okołopielgrzymkowy, co spotykało się z oporem mieszczan. Miasto wielokrotnie procesowało się z klasztorem o kwestie handlu pod Jasną Górą, co wskazuje, że była to wysoce dochodowa działalność. Po latach sporów przywilej Kazimierza IV z 1462 roku przyznał klasztorowi prawo handlu, ale odwołanie miasta przyniosło w 1493 roku nowy dekret, w którym Jan I Olbracht zakazał klasztorowi działalności handlowej, z wyjątkiem sprzedaży niewielkich ilości żywności. Władze klasztorne zignorowały jednak zakaz, który łamany był aż do czasu upadku państwa w XVIII wieku[4].

Nadania Zygmunta I Starego[edytuj | edytuj kod]

Starosta olsztyński Mikołaj Szydłowiecki
Król Polski Zygmunt I Stary – wystawca licznych przywilejów dla miasta

Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku, a okres dobrobytu wiązał się z późniejszym królem Polski Zygmuntem, wówczas księciem głogowsko-opawskim, który wielokrotnie przebywał w mieście (1498, 1502, 1502, 1503, 1505, 1505, 1506)[7].

Dzięki poparciu Zygmunta miasto uzyskało liczne przywileje, m.in. wydanie kopii przywileju lokacyjnego (1502), przywilej pobierania myta mostowego na Warcie (1504, 1512), przywilej organizowania jarmarków (1508) oraz zwolnienie z ceł i podatków targowych dla mieszczan na 12 lat[7]. Przywilej z 1508 rok pozwalał organizować jeden jarmark rocznie, w 1564 roku organizowano trzy w roku, a w 1639 zezwolono na organizację sześciu w roku[8].

Z nadania Zygmunta starostą olsztyńskim został natomiast Mikołaj Szydłowiecki, który przyczynił się do rozwoju całego regionu. W XVI wieku rosła także liczba mieszkańców. W 1564 roku znajdowało się w Częstochowie 218 domów, a w następnych latach już 249 (1569), 331 (1620), 399 (1631)[7].

Wojny i zarazy[edytuj | edytuj kod]

Król Polski Zygmunt III Waza – inicjator budowy twierdzy jasnogórskiej

Pierwszy większy najazd zanotowano w 1587 roku, gdy wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto w drodze do Krakowa[potrzebne źródło]. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego darzący klasztor sympatią królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami, które uczyniły z Jasnej Góry jedną z potężniejszych twierdz Rzeczypospolitej. Fortyfikacje zaczęły powstawać pod koniec panowania Zygmunta III i trwały wiele lat. W efekcie prac budowlanych powstała na wzgórzu jedna z potężniejszych twierdz w państwie – obok twierdz takich jak Gdańsk, Elbląg, Toruń, Kudak, Brody, Słuck, Zamość, Łańcut, Tykocin i Bar[9].

W latach 1625-1630 region, w tym miasto, dotknięty został zarazą, w wyniku której na 399 domów w mieście 78 stało opuszczonych. Aż do potopu liczba mieszkańców nieznacznie rosła, ale w następnych latach postępujący rozkład struktur państwowych zahamował rozwój miasta i spowodował jego podupadnięcie[7].

W 1619 roku do Czech wybrał się królewicz Władysław Waza, który z polecenia ojca miał swoją tam obecnością osłabiać morale husyckich powstańców. Czesi zdecydowali się jednak wysłać do Władysława delegację, która zaproponowała mu objęcie czeskiego tronu. Do spotkania królewicza z posłami czeskimi doszło w Częstochowie. Władysław odrzucił złożoną propozycję, ponieważ byłaby ona sprzeniewierzeniem się polityce ojca[10].

Potop szwedzki[edytuj | edytuj kod]

Wobec niekorzystnego położenia w wojnie przeciw Szwecji, w nocy z 7 na 8 listopada 1655 roku, jasnogórską ikonę wywieziono do Lublińca, a następnie do Głogówka. Wobec postępów szwedzkich w Polsce jasnogórscy paulini złożyli za pośrednictwem feldmarszałka Arvida Wittenberga hołd poddaństwa królowi Szwecji i otrzymali w zamian list żelazny gwarantujący nietykalność klasztoru, jednak wobec chaosu w kraju zaczęli przygotowania do obrony klasztoru na wypadek ataku innych oddziałów[11].

Artystyczna wizja obrony Jasnej Góry na obrazie Januarego Suchodolskiego

18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska gen. Burcharda Müllera. Wojska te zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań. Już 26 listopada część załogi, w tym zakonnicy, zbuntowała się i zażądała kapitulacji, ale dowodzący załogą przeor Augustyn Kordecki zażegnał bunt przez podwojenie żołdu i usunięcie z klasztoru części niechętnej obronie załogi[11].

Szwedzi nie zdobyli klasztoru, ponieważ nie byli przygotowani na zdobywanie twierdzy oraz uznali że zajmowanie go siłą może przyczynić się do podsycenia ruchu partyzanckiego. Nie podjęli ataku także po 10 grudnia, gdy ich siły zostały wzmocnione dwoma ciężkimi działami i piechotą, a dodatkowo list króla Karola Gustawa z 12 grudnia po raz kolejny zakazywał Mullerowi dalszego oblężenia, sugerując zawarcie z załogą paktu, w którym mieli oni zagwarantować zerwanie współpracy z Janem Kazimierzem[11].

Kolejne negocjacje prowadzone od 15 a 18 grudnia zbliżyły stanowiska stron, ale Szwedzi nie chcieli zgodzić się, by dowódcą szwedzkiej załogi w twierdzy został polski katolik. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie jednak ostatecznie zwinęły obóz, zakończyły oblężenie i wycofały się spod twierdzy. Przygotowania do wycofania zostały jednak przez załogę Jasnej Góry omyłkowo uznane za przygotowanie do szturmu, w związku z czym część załogi zaczęła ponownie żądać poddania twierdzy[11].

Oblężenie nie było momentem zwrotnym w wojnie przeciw Szwecji, ponieważ już we wrześniu toczyły się w Wielkopolsce walki partyzanckie, w październiku wybuchło powstanie górali żywieckich i rozpoczęły się bunty w wojsku kozackim, w połowie listopada wybuchło powstanie chłopów sądeckich, a 20 listopada król Jan Kazimierz wydał uniwersał wzywający cały naród do powstania[12].

Przez długi czas głównym źródłem informacji o oblężeniu klasztoru był pamiętnik dowodzącego obroną Kordeckiego Nova Gigantomachia, dopiero Aleksander Bruckner zwrócił w roku 1899 uwagę, że oblężenie nie było wzmiankowane w innych źródłach współczesnych wydarzeniom, a w 1904 roku ukazała się praca szwedzkiego historyka Teodora Westrina „O oblężeniu klasztoru częstochowskiego przez wojska Karola X Gustawa w r. 1655”, która została napisana w oparciu o źródła z archiwum królewskiego w Sztokholmie, w tym listy Karola Gustawa, Kordeckiego i Mullera[12].

W 1657 r. na Jasnej Górze Senat obradował nad uchwaleniem podatków na prowadzenie wojny, natomiast w 1661 r. podczas obrad Senatu Jan Kazimierz ogłosił plany elekcji vivente rege, które zostały odrzucone przez Sejm[13]

Odbudowa po potopie szwedzkim[edytuj | edytuj kod]

W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone na skutek postoju obcych wojsk, spora część ludności zginęła, zmarła lub uciekła. Okres kilkunastu lat po potopie szwedzkim to także czas słabo udokumentowany w źródłach, opisywany wyłącznie za pomocą źródeł klasztornych, które dotyczą głównie zapisów na rzecz klasztoru lub częstochowskiej parafii. Przez kilka lat po tej wojnie na rzecz klasztoru nie uczyniono żadnych zapisów, dopiero w 1665 roku pojawia się pierwszy zapis. Wskazuje to na znacznej zubożenie ludności i wyludnienie miasta oraz regionu. Na podstawie szacunków miasto straciło w okresie potopu ponad 50% ludności i ponad 60% zabudowań. Okoliczne miasta, w tym Przyrów, Olsztyn i Mstów zanotowały jednak znacznie wyższe straty, co pozwala przypuszczać, że Częstochowa została potraktowana przez armię szwedzką jako baza dla oficerów i tym samym zniszczenia starano się ograniczać[14].

W 1665 roku miała miejsce bitwa pod Częstochową, jedno ze starć zbrojnych w trakcie rokoszu Lubomirskiego. Pobite wojska królewskie szukały wówczas schronienia w twierdzy jasnogórskiej, jednak przeor klasztoru nakazał zamknięcie bram przed królewskimi żołnierzami[15].

27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą[16].

Miasto odbudowywało się długo i powoli, jeszcze w latach 80. XVII w. znajdowały się w nim zrujnowane domy. Szybciej odbudowywał się klasztor, który w przeciwieństwie do miasta, cieszył się licznymi darowiznami i nadaniami królewskimi i szlacheckimi. W 1682 roku odbyły się uroczystości 300-lecia sprowadzenia częstochowskiego obrazu z Matką Boską, na które przybyło 140 000 pielgrzymów z Polski i Śląska[17].

Przez kilkadziesiąt lat po potopie w pobliżu miasta stacjonowało wojsko, które kilkakrotnie pustoszyło miasto, głównie z powodu zaległości w wypłacie przez skarb królewski żołdu. Po śmierci Jana III Sobieskiego część oddziałów zawiązała pod miastem konfederację celem odzyskania zaległych pieniędzy[18].

Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady, w której przybywało uznanych rzemieślników i handlarzy. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa[19]. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej i nigdy nie odbudowało już swojej pozycji. W 1789 roku liczbę mieszkańców szacowano na ok. 1200[20].

Wojna północna[edytuj | edytuj kod]

Po ataku szwedzkim na Polskę w 1702 roku przeor Jasnej Góry zdecydował o przygotowaniu twierdzy do obrony. Załoga została też wzmocniona przez oddziały miecznika koronnego Stanisława Warszyckiego i liczyła 400 pieszych, 50 artylerzystów, 100 zbrojnych zakonników i 32 działa[21].

11 sierpnia Częstochowę zajęli Szwedzi. Po nadejściu głównych sił pięć dni później rozpoczęła się grabież miasta. Szwedzi zażądali kapitualcji klasztoru, ale wobec odmowy opuścili miasto 22 sierpnia. Oddziały tyłowe pozostały jednak w pobliżu miasta i dokończyły grabież Częstochowy i okolicznych wsi[21].

Dwa lata później, po przypadkowej eksplozji prochu w twierdzy, Szwedzi postanowili ją zająć. 2 lutego pod Jasną Górę podszedł korpus szwedzki, ale po jednej nieudanej próbie ataku i odmowie otrzymania kontrybucji, odszedł z regionu, grabiąc przy okazji samą Częstochowę. Po tym epizodzie zdecydowano o wzmocnieniu fortyfikacji wokół twierdzy[21].

W 1705 roku Szwedzi ponownie podeszli pod twierdzę i rozlokowali obóz między nią i Częstochową. Wobec otrzymania małej kontrybucji Szwedzi obrabowali okoliczne wsie, a 12 kwietnia podpalili Częstochowę, po czym odeszli spod miasta[21].

Po raz ostatni region był zagrożony przez Szwedów we wrześniu 1709 roku, gdy wycofujący się z Polski Szwedzi usiłowali wymusić na klasztorze kontrybucję, ale wobec pojawienia się pościgu rosyjsko-saskiego, wycofali się na Wieluń. Armia szwedzka splądrowała jedynie częstochowskie kościoły[21].

Po wyparciu Szwedów pod miastem obozowały wojska rosyjsko-saskie i siły polskich zwolenników Augusta II. Miasto było wówczas zobowiązane utrzymywać te oddziały oraz kwaterować oficerów. Rada Miasta skarżyła się wówczas staroście Jerzemu Lubomirskiemu na szlachtę i duchowieństwo, które mieszkając w mieście, unikają opłat na rzecz armii. Starosta nie wywiązał się jednak z obowiązku obrony interesów królewskiego miasta i odmówił wystąpienia przeciw klerowi. W czerwcu 1711 roku wojska rosyjskie obrabowały podczęstochowskie wsie celem zdobycia aprowizacji[21].

Czasy stanisławowskie[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Pułaski i konfederaci barscy pod Częstochową

29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska, której walki toczyły się także na ziemi częstochowskiej. 8 lutego 1769 r. konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra, którą kilkukrotnie usiłował zdobyć rosyjski korpus gen. Iwana Drewicza. Rosjanie wycofali się spod twierdzy 15 stycznia 1771 roku[16], a sami konfederaci opuścili ją 18 sierpnia 1772 roku. Obroną twierdzy jasnogórskiej kierował Kazimierz Pułaski[22].

W 1760 i 1782 roku Starą Częstochowę dotknęły pożary, w obu ofiarą ognia padł ratusz. Po pierwszym z pożarów odbudowano go, jednak po pożarze z 1782 roku ratusz pozostał ruiną[6].

W 1783 roku król Stanisław II Poniatowski odebrał klasztorowi i upaństowił starostwa brzeźnickie i kłobuckie, a twierdzę jasnogórską oddał pod zarząd świeckiego komendanta[23].

W 1789 roku populację samej Starej Częstochowy szacowano na ok. 1600, tj. mniej niż w okresie jagiellońskim. Jednak w porównaniu z innymi ośrodkami miejskimi o podobnej wielkości Częstochowa w okresie wojen XVII wieku wyludniła się mniej niż inne miasta[20].

Częstochowscy mieszczanie brali aktywny udział w działaniach na rzecz zapewnienia ram prawnych dla rozwoju miast. Reprezentanci Częstochowy brali udział w czarnej procesji organizowanej przez Jana Dekerta, a dwa dni później podpisali „akt zjednoczenia miast”. Efektem działalności mieszczan z całego kraju było uchwalenie 18 kwietnia 1791 roku ustawy „Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej”, która stała się częścią konstytucji trzeciomajowej jako jej trzeci rozdział[24].

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja Sejm ustawą z 24 października 1791 roku „Rozkład województw, ziem i powiatów z oznaczeniem miast, a w nich miejsc konstytucyjnych dla sejmików w prowincjach Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego”[24] zdecydował, aby sejmiki legitymizowały konstytucję. Termin odbycia sejmików wyznaczono na 14 lutego 1792 roku, a na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego województwa krakowskiego wyznaczono Starą Częstochowę, choć początkowo miał się on odbyć w Żarnowcu. Wybór Częstochowy był potwierdzeniem jej pozycji ekonomicznej w regionie[25].

Kościół św. Zygmunta, miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku

Ostatecznie sejmik odbył się 14 i 15 lutego w kościele św. Zygmunta i obecny był na nim także poseł na Sejm Stanisław Sołtyk, który miał agitować wśród szlachty za konstytucją, która w województwie krakowskim cieszyła się dużym poparciem. Na marszałka sejmiku wybrano Feliksa Wielogłowskiego[25]. Sejmik poparł reformy konstytucyjne oraz uchwalił tzw. laudum[24].

W czasach przedrozbiorowych w Częstochowie obowiązywał zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, który zniesiony został dopiero po reformach Sejmu Wielkiego. Częstochowska gmina żydowska powstała po wydzieleniu z gminy janowskiej[26].

Panowanie pruskie[edytuj | edytuj kod]

Po II rozbiorze Polski obie miejscowości przypadły Prusom. Rząd tego kraju usilnie zabiegał o przejęcie twierdzy jasnogórskiej, czemu początkowo sprzeciwiali się Rosjanie. Ostatecznie rząd rosyjski poparł oddanie Częstochowy Prusom, bojąc się pozostawienia jej w rękach polskich. Granica Prus przebiegała milę na południe od miasta, a następnie kierowała się w stronę Pilicy[24]. 28 lutego 1793 roku Prusacy zajęli Starą Częstochowę i Nową Częstochowę oraz podeszli pod twierdzę Jasna Góra, która skapitulowała 6 marca[23]. Obie miejscowości znalazły się kolejno w departamencie łęczyckim, piotrkowskim i kaliskim Prus Południowych[25].

Powiat częstochowski utworzony przez Prusaków i istniejący do 1842 roku

W 1798 r. Stara Częstochowa została stolicą jednego z 11 obwodów departamentu kaliskiego[25]. Uczynienie Częstochowy jednym z ośrodków administracyjnych wynikało głównie z jej rozwoju ekonomicznego i wzrastającego znaczenia w regionie, mniejsze znaczenie miało natomiast istnienie w pobliżu miasta dużej twierdzy. Rząd pruski w okresie panowania nad ziemią częstochowską prowadził ekonomicznie umotywowaną politykę antyklasztorną, rozpoczętą w 1796 roku konfiskatą 25 wsi klasztornych, sekularyzacją Nowej Częstochowy i rozszerzeniem w latach 1799-1801 jej praw miejskich. Działania pruskie w tym zakresie umożliwiły w późniejszym czasie połączenie obu miast[24].

Panowanie pruskie przyniosło miastu liczne reformy i zmiany, które były dla Częstochowy korzystne w późniejszych latach. Władzom pruskim miasto zawdzięczało sprawniejszy system podatkowy, dopuszczenie do aktywności gospodarczej społeczności żydowskiej, rozpoczęcie przenoszenia obiektów gospodarczych i cmentarzy poza granice zabudowy[24].

Wojny napoleońskie[edytuj | edytuj kod]

Po 1807 roku Częstochowa zlokalizowana była w departamencie kaliskim Księstwa Warszawskiego. W latach 1807–1830 była stolicą powiatu i miejscem obrad sejmików, na których wybierano posłów na Sejm[25].

Podprefektami kierującymi administracją powiatu częstochowskiego byli w czasach Księstwa Warszawskiego Wincenty Kowalski (1807-1809), a nastęnie Stanisław Nieszkowski (od 1809). Dekretem z 23 lutego 1809 roku określono ustrój miejski, nadając miejscowościom status gminy miejskiej lub wiejskiej. Na czele władz Starej i Nowej Częstochowy postawiono burmistrzów, którzy zostali podporządkowani podprefektowi powiatu częstochowskiego. Burmistrzem Starej Częstochowy został wówczas por. Ignacy Jeziorkowski, a Nowej Częstochowy Jan Muszyński. Wiosną 1812 roku Jeziorkowskiego zastąpił na stanowisku Dymitry Bożewski. Bożewski i Muszyński pełnili swoje funkcje do upadku władzy napoleońskiej[24].

Spis ludności z 1808 roku wykazał odpowiednio w Starej Częstochowie 1907 i Nowej Częstochowie 1442 mieszkańców[24].

Wojna polsko-austriacka przyniosła Częstochowie duże straty. Wojska austriackie dowodzone najpierw przez Bronowackiego, a następnie płk Grammonta w trakcie prowadzonych działań wojennych spaliły 11 maja 1809 roku jedną trzecią Starej Częstochowy w tym ratusz[24]. Oblegana była również twierdza jasnogórska obsadzona przez polską załogę. Dowodzący obroną Kajetan Stuart umiejętnie kierował działaniami zbrojnymi, dzięki przeprowadzonemu wypadowi z twierdzy wyparto Austriaków z regionu i zdobyto na nich łupy[23].

Po raz ostatni twierdza została zdobyta, gdy Rosjanie zajęli ją 2 kwietnia 1813 roku po trwającym od 25 marca oblężeniu. Wobec przewagi przeciwnika płk. Antoni Górski poddał twierdzę[23]. W tym samym roku okupacyjne wojska rosyjskie, z rozkazu cara Aleksandra, przeprowadziły likwidację umocnień. Zasypano wówczas wały ziemne i okopy, rozebrano mury obronne i wywieziono broń oraz amunicję. Od zniszczenia zachowano jedynie bramy murów obronnych. 30 lat później car Mikołaj I zezwolił na odbudowę murów, co miało być demonstracją jego przychylnej wobec Kościoła postawy[27].

Okres konstytucyjny w historii Kongresówki[edytuj | edytuj kod]

Od 1815 roku oba miasta znajdowały się w składzie województwa kaliskiego Królestwa Polskiego[25], a powiaty częstochowski i wieluński tworzyły obwód częstochowski. Przekształcenie Księstwa Warszawskiego w Królestwo Polskie nie zmieniło wiele w przynależności administracyjnej Częstochowy, zmieniła się jedynie nazwa departamentu kaliskiego, który przemianowano na województwo kaliskie. Dodatkowo dekret ogłoszony 16 stycznia 1816 roku przeniósł stolicę obwodu do Wielunia, pozostawiając w Częstochowie siedzibę powiatu. Wobec powołania obwodów znaczenie powiatu było znacząco mniejsze niż uprzednio[24].

31 lipca 1815 roku w kościele parafialnym w Starej Częstochowie odbyła się uroczystość złożenia przysięgi wierności nowemu królowi polskiemu Aleksandrowi[24], a w sierpniu 1822 roku król Aleksander odwiedził miasto osobiście[28].

Utworzenie połączonej Częstochowy[edytuj | edytuj kod]

Spis ludności dla regionu częstochowskiego przeprowadzono ponownie w 1821 roku z okazji zmiany na stanowisku proboszcza częstochowskiego. Nową Częstochowę zamieszkiwało wówczas 1036 osób, a Starą Częstochowę 2758, przy czym ta ostatnia liczba nie obejmuje osad, które nie wchodziły bezpośrednio w skład właściwego miasta. W tych osadach (Zawodzie, Stradom, Kucelin) żyły 394 osoby[20].

Aleja Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie – główna ulica zjednoczonej Częstochowy

Po raz pierwszy projekt połączenia obu miast pojawił się zaraz po odrodzeniu Polski w 1815 roku[20], jednak już w 1812 roku rozpoczęła się akcja likwidacji zniszczeń i przebudowy. W ramach tych działań z rynku Starej Częstochowy uprzątnięto ruiny spalonego kilka lat wcześniej ratusza i poszerzono najbliższy rynku fragment ul. Krakowskiej, a także zlikwidowano cmentarz położony w miejscu obecnego pl. Daszyńskiego i założono nowy przy ul. Ogrodowej[29]. Plan połączenia miast podjęto ponownie w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny), która połączyła Starą Częstochowę z Jasną Górą. Na wytyczone wówczas parcele zapraszano osadników z kraju i zagranicy, wymagając jedynie postawienia na nich do 1826 roku domów murowanych o więcej niż jednej kondygnacji. W 1826 r. Rada Administracyjna Królestwa Polskiego uchwaliła także pożyczkę dla budujących się w Częstochowie[30].

Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku, gdy Rada Administracyjna wydała stosowne dokumenty nadające nowo powstałej Częstochowie prawa i prerogatywy miasta wojewódzkiego. Problemem był natomiast status przysiółków Św. Barbara i Św. Roch, które należały przed rozbiorami do Nowej Częstochowy, ale przez rząd pruski nie zostały klasztorowi skonfiskowane. Włączono je w obręb miasta dopiero w 1826 roku, ale mieszkańcy tego terenu wciąż posiadali status równy mieszkańcom wsi, zobowiązani byli także odrabiać pańszczyznę. Pomimo licznych skarg i protestów mieszkańców tych dzielnic aż do czasu uwłaszczenia w 1863 roku problem nie został rozwiązany[30]. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

W wyniku połączenia Starej Częstochowy i Nowej Częstochowy miasto uzyskało przywilej organizacji władz miejskich według zasad zarezerwowanych dla miast wojewódzkich. Prezydentem miasta został Józef Gąsiorowski, pierwszym radnym dotychczasowy burmistrz Starej Częstochowy Jan Muszyński, a drugim radnym dotychczasowy kasjer Tomasz Mientzer. Skład władz nie zmienił się do powstania listopadowego[31]. W 1828 r. wybudowano natomiast na obecnym pl. Biegańskiego budynek ratusza[32].

Okres od powstania listopadowego do styczniowego[edytuj | edytuj kod]

Powstanie listopadowe[edytuj | edytuj kod]

Na początku grudnia 1830 r. powołane komitet obywatelski, który przejął funkcje administracyjne, odsuwając od nich prezydenta Gąsiorowskiego. Sprzeciwiła się temu jednak rada obywatelska województwa kaliskiego, która rozwiązała komitet i utworzyła w jego miejsce nowy trzyosobowy komitet niemający prawa ingerować w sprawy administracyjne miasta. 20 czerwca 1831 roku przeprowadzone zostały na nowych zasadach wybory do demokratycznej rady municypalnej, która działała do zajęcia miasta przez wojska rosyjskie, które przywróciły stary ustrój[31].

Rozwój gospodarczy okresu międzypowstaniowego[edytuj | edytuj kod]

W 1831[33], 1866 i 1873 roku[34] w Nowej Częstochowie wybuchła epiedemia cholery[33]. W połowie XIX powstał w obecnej dzielnicy Kawodrza Górna cmentarz choleryczny[35].

W 1835 r. rozpoczęto trwającą trzy lata budowę szpitala miejskiego przy Alei 17, początkowo nazywanego imieniem św. Benedykta, a od 1854 r. imieniem Marii Panny[32].

Częstochowa w tym okresie nie miała rozwiniętego przemysłu, działalność gospodarczą prowadzili głównie kupcy, zakłady tkackie, ciesielskie, ślusarskie, kowalskie, krawieckie i złotnicze. Większymi przedsięwzięciami były zakłady drukarskie Pawła Szyszkowskiego i jasnogórskie. Dopiero w latach 20. XIX w. zaczęły rozwijać się pierwsze większe zakłady. W tym okresie powstała pierwsza manufaktura tkacka Dawida Kronenberga, oraz manufaktura wyrobów blaszanych Fryderyka Eperleina, jednak żaden z tych zakładów nie zatrudniał więcej niż kilkudziesięciu robotników[36]. W 1840 r. E. Limprecht założył częstochowski browar[37].


W latach 40. XIX w. rozpoczął się w częstochowskim przemyśle tkackim kryzys w wyniku którego zamknięte zostały 52 z 83 manufaktur tkackich, nastąpiła też emigracja robotników, głównie do Łodzi, Tomaszowa Mazowieckiego i Żyrardowa[36].

W połowie XIX wieku terytorium miasta ogrodzono słupkami granicznymi z drewna dębowego, na których wyryto napis informujący o granicach administracyjnych miasta[30]. W 1842 roku nastąpiła likwidacja powiatu częstochowskiego, który został odtworzony dopiero w 1866 roku, choć w 1853 roku władze guberni warszawskiej postulowały u władz centralnych o utworzenie powiatu w Częstochowie ze względu na jej rosnące znaczenie ekonomiczne[24].

W 1846 roku do miasta została doprowadzona linia kolejowa z Warszawy, która stała się ważnym impulsem do rozwoju gospodarczego[38]. Na częstochowskim dworcu kolejowym zainstalowano też w 1852 roku pierwszy w mieście aparat telegraficzny[39].

W okresie Wiosny Ludów Częstochowa była objęta przez władze rosyjskie szczególnym nadzorem jako duże, nadgraniczne miasto i ważny węzeł komunikacyjny. W obawie o wybuch powstania wywołanego pod wpływem Polaków z innych zaborów zaostrzono przepisy meldunkowe w mieście i wzmocniono żandarmerię, wprowadzono kontrolę dokumentów na rogatkach[38].

Okres samorządności[edytuj | edytuj kod]

W 1861 r. ukaz carski ustanowił w Polsce rady miejskie, powiatowe i gubernialne[40]. Na podstawie tego prawa 2 kwietnia 1861 roku utworzona została w Częstochowie rada miejska[41] złożona z ośmiu członków, przewodził jej prezydent[40]. Początkowo był nim Walerian Grochowski, ale krytykowany za oportunizm wobec władzy, został zastąpiony w lipcu 1861 roku przez Stanisława Łąckiego. Sekretarzem rady został Julian Kalinka, a pozostałymi jej członkami byli Aleksander Ferencewicz, Leon Wodziński, Jan Stasiakowski, Władysław Bonasiewicz, Maciej Trojanowski i Berek Kohn[41].

Do ważnych decyzji ówczesnej rady miasta należała likwidacja ograniczeń w osiedlaniu się ludności żydowskiej. Częstochowa stała się w tej kwestii pionierem w skali kraju, a podobna decyzja na szczeblu centralnym została wydana dopiero rok później dekretem margrabiego Wielopolskiego[41].

Kompetencje rady były jednak ograniczone i sprowadzały się głównie do przedstawiania władzom powiatowym i gubernialnym postulatów, w związku z tym rada miejska zaczęła domagać się rozszerzenia swych kompetencji i podjęła krytykę Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego oraz ogłosiła w związku z tym swoją dymisję uznając, że istnienie rad w takim kształcie za bezcelowe (6 grudnia 1862 r.). Było to jedyne tego typu wystąpienie w całej Polsce[40][42].

Wrzenie przedpowstaniowe i powstanie styczniowe[edytuj | edytuj kod]

8 września 1862 r. odbyła się w mieście patriotyczna manifestacja przed kościołem św. Zygmunta, na której zebrało się kilkuset Polaków i Żydów pod biało-czerwonymi sztandarami. Pochód przemaszerował ulicami Warszawską, Mostową i Nadrzeczną pod synagogę. W odwecie rosyjski pułkownik Olenicz wydał polecenie zniszczenia Częstochowy, rosyjskie wojsko przez kilka godzin dokonywało rabunków, gwałtów i pobić, plądrowało sklepy i podpalało budynki. W wyniku tych zajść zniszczeniu uległo 2/3 zabudowy Starego Miasta. Rosjanie tłumaczyli oficjalnie te zajścia jako pacyfikowanie rozruchów antysemickich. W proteście przeciw działaniom wojska zorganizowano w sali hotelu Polonia kolejną manifestację, która spowodowała wprowadzenie w Częstochowie stanu wojennego[43]. Splądrowaną 8 września część Częstochowy dodatkowo dotknął 4 listopada pożar, po którym utworzył się komitet pomocy na rzecz ofiar[41].

W grudniu 1862 r. przygotowujący powstanie Komitet Centralny Narodowy zdecydował o podporządkowaniu Częstochowy z chwilą wybuchu powstania komendantowi wojskowemu województwa kaliskiego Józefowi Oxińskiemu, a naczelnikiem miasta mianował dr. Juliana Kalinkę, któremu podporządkowały się władze miejskie[43].

Oddział powstańców styczniowych pod Jasną Górą

W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi[38]. W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. z Częstochowy wyruszył pierwszy oddział pod dowództwem por. Józefa Grekowicza, a 24 stycznia pod dowództwem Teodora Cieszkowskiego[43]. W rejonie Częstochowy działały także jednostki mjr. Józefa Oxińskiego, płk. Zygmunta Chmieleńskiego[38], gen. Edmunda Taczanowskiego, kpt. Anastazego Mossakowskiego[43]. Szeregi powstańcze zasiliło także kilku polskich i rosyjskich dezerterów ze stacjonującego w mieście witebskiego pułku piechoty[38][43].

W Częstochowie miejscowy komitet obywatelski podjął przygotowania dostaw broni przez granicę, w okolicach Herb zorganizowano największy na terenach Polski punkt przerzutu broni. Największe starcia na ziemi częstochowskiej to potyczki pod Koniecpolem[43], Kruszyną, Janowem[38][43], Mełchowem[43], Mirowem, Ogrodzieńcem, Ostrowami, Prusickiem[43], Wąsoszem[38] i Żarkami, a ostatnią stoczono pod Chorzenicami 4 lipca 1864 roku. Pomimo niekorzystnej sytuacji powstania, w Częstochowie powstawały kolejne oddziały ochotników[43].

Władze miejskie ściśle współpracowały z powstańczymi komitetami przez cały okres powstania. Efektem postawy częstochowian były represje rosyjskie. Na pl. Bohaterów Getta zostało przez Rosjan zorganizowane miejsce egzekucji, gdzie m.in. wieszano wziętych do niewoli powstańców. Represjami objęto także częstochowski klasztor, któremu odebrano położone w mieście kościoły oraz okoliczne dobra ziemskie, zlikwidowano także drukarnię i wydawnictwo oraz zakazano przyjmowania nowych zakonników[43].

Rozwój przemysłu w mieście[edytuj | edytuj kod]

Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 70. XIX w. Jeszcze w 1865 r. w mieście znajdowały się jedynie 3 wapienniki, wytwórnia wyrobów blaszanych, wytwórnia mydła i świec, browar, cegielnia, wytwórnia wód gazowych i blich, które zatrudniały łącznie 24 robotników najemnych, oraz dwa młyny[44].

Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. Następnie zaczęły powstawać manufaktura zapałczana Filipa Sperbera, manufaktura zapałczana Henryka Janklowicza i manufaktura wyrobów metalowych Józefa Weinberga (1870), manufaktura pończoch Rotszylda, fabryka papieru i młyny Karola Ginsberga i Berka Kohna (1872)[44]. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.

Pomnik cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą w latach 1889-1917

W 1869 r. w przemyśle było zatrudnionych ok. 600 robotników. Pod koniec lat 70. XIX w. rozpoczął się rozwijać wielki przemysł, a w następnej dekadzie nastąpiła mechanizacja całości produkcji. W latach 80. i 90. XIX w. do miasta napłynął kapitał francuski, belgijski i niemiecki. Największą gałęzią przemysłu stało się włókiennictwo, intensywnie rozwijał się też przemysł metalowy, chemiczny i galanteryjny. Liczba zakładów przemysłowych wzrosła z 18 w 1892 roku, do ponad 70 w 1904, a zatrudnienie z 3238 do 7816 robotników. Wartość produkcji wzrosła z 5 mln rubli w 1894 r. do 10 mln w 1904[44].

Na rozwój przemysłu w Częstochowie wpłynęło głównie dogodne położenie nad rzeką Wartą i jej licznymi dopływami i odgałęzieniami (Kucelinka, Stradomka, Konopka), co zapewniało dostęp do wody jako środka produkcji i umożliwiało odprowadzanie ścieków, a także obecność złóż rud żelaza, gliny i wapienia, które stanowiły surowiec dla wielu zakładów. Wobec dużego znaczenia wody, większość zakładów przemysłowych zlokalizowała się w południowej części miasta, u zbiegu Stradomki i Warty. Było to też powodem lokowania fabryk tuż za południowymi granicami miasta i rozwój osad Ostatni Grosz, Raków czy Stradom, które w późniejszym okresie włączono w granice miasta[44]. Przemysł rozwijał się także na obszarach śródmieścia, głównie w postaci małych i średnich zakładów z branży metalowej, drzewnej, chemicznej i galanteryjnej. W okresie rozwoju przemysłowego nastąpiło też rozszerzenie obszaru zabudowy mieszkaniowej. Początkowo domy robotnicze powstawały spontanicznie przy zakładach, następnie zaczęły być budowane osiedla robotnicze na Ostatnim Groszu, Rakowie i Zawodziu[45]

Również sposób wytyczenia granic miasta w czasie łączenia Starej i Nowej Częstochowy, kiedy w obręb miasta włączono wiele niezabudowanych gruntów, sprawił, że cena gruntu inwestycyjnego w Częstochowie była dwukrotnie niższa niż w innych dużych ośrodkach przemysłowych (Łódź, Zagłębie Dąbrowskie). Istotny wkład miało także istnienie w mieście klasztoru jasnogórskiego, gdyż zmierzający do niego pielgrzymi stanowili istotną grupę konsumentów[44].

Ratusz w Częstochowie na początku XX wieku

Obok przemysłu rozwijała się działalność rzemieślnicza i handlowo-usługowa. Pomiędzy 1891 i 1904 rokiem ilość warsztatów wzrosła z 260 do 678, ilość robotników w nich pracujących z 611 do 1795, a wartość produkcji z 154 tys. do 1165 tys. rubli[44]. W końcu XIX wieku nastąpił znaczący rozwój przemysłu drobnego, w tym dewocjonaliów, pamiątek, zabawek i wyrobów galanteryjnych − co dało miastu miano „polskiej Norymbergi” lub „żydowskiej Norymbergi”. Do głównych przedsiębiorstw tej branży należała m.in. powstała w 1886 roku pierwsza na ziemiach polskich fabryka wyrobów celuloidowych − wytwórnia grzebieni, która swoje wyroby rozprowadzała z powodzeniem na terenie całego Imperium Rosyjskiego. Popularne w całym państwie były także produkowane w Częstochowie zabawki, w tym głównie lalki. Również w Częstochowie powstała w 1909 pierwsza w Polsce fabryka wyrobów z aluminium[46].

Częstochowa zbudowała w latach 1886−1887 roku pierwszą na ziemiach polskich i drugą w Europie miejską stację elektryczną zasilającą sieć 36 latarni łukowych ulicznego oświetlenia na placu podjasnogórskim i głównych ulicach miasta[47] (Aleje, aleje Kościuszki i Wolności, ulice Katedralną, Krakowską, Piłsudskiego, Ogrodową, Śląską i część 7 Kamienic, Rynek Wieluński oraz ulice Starego Miasta). Elektrownię zasilającą sieć zbudowano w odwachu ratusza[48] za 20 tysięcy rubli zebranych przez kasę miejską[47] od anonimowych ofiarodawców. Uroczysta inauguracja nastąpiła 15 sierpnia 1887 roku o godzinie 20:00. Wprowadzone po kilku latach nowe słupy latarnii w formie pastorału z secesyjnym dekorowaniem były potem kopiowane w wielu miastach. Inwestycję zrealizowano bez zgody i wiedzy władz gubernialnych, krajowych i państwowych, które domagały się w zamian za zgodę na budowę sieci wykonania analogicznej sieci najpierw w stołecznym Sankt Petersburgu. Inwestycja została zalegalizowana dopiero w późniejszym okresie. Wcześniejsza od częstochowskiej była o rok starsza sieć w pruskich Darkiejmach[48].

4 kwietnia 1891 roku car Aleksander III zakupił od przemysłowca Guido Henckela von Donnersmarcka majątek ziemski w podczęstochowskich wsiach Gnaszynie i Szarlejce, wraz z ziemią car nabył prawo wydobycia rudy żelaza, hutę w Blachowni i pałac w kłobuckim Zagórzu. Po śmierci cara jego syn Mikołaj II przekazał majątki częstochowskie bratu Michałowi. Carski brat osiadłszy w Częstochowie dbał o miejscowy garnizon, na którego potrzeby wybudował obecny Dom Księcia, willę (tzw. willę generalską) i koszary pułku huzarów na Stradomiu, a dla jednostek artylerii wynajął koszary w obecnej dzielnicy Tysiąclecie[49].

W 1902 r. uruchomione zostało połączenie kolejowe z granicą pruską w Herbach, a dziewięć lat później z Kielcami[50]. Budowa obu linii kolejowych została wsparta przez interwencje wielkiego księcia[49]. Dzięki uruchomieniu linii kolejowych ułatwiony został import surowców i eksport wytworów częstochowskiego przemysłu, co było kolejnym impulsem dla rozwoju przemysłu, ograniczonym jedynie w okresie rewolucji 1905 roku. Od 1911 do 1914 r. nastąpił natomiast kolejny okres przyśpieszonego rozwoju miasta[50].

W 1902 roku miał miejsce w Częstochowie pogrom ludności żydowskiej. Zamieszki zaczęły się od zatargu na bazarze między żydowskim handlarzem i polską klientką. Tłum zdemolował stragany, wybijał okna w kamienicach i bił żydowskich mieszkańców na obszarze Starego Miasta, a z czasem do zamieszek włączyli się robotnicy wychodzący z okolicznych fabryk. Prezes żydowskiej gminy żydowskiej zwrócił się wówczas telegraficznie do władz gubernialnych o uspokojenie sytuacji, jednak przysłani do tłumienia zamieszek Kozacy dopuścili się rabunku, bicia mieszkańców i gwałtów, a samego prezesa gminy żydowskiej pobili[51].

Wielki książę Michał sponsorował[49] Wielką Wystawę Rolniczo-Przemysłowa, która odbyła się w mieście w 1909 roku. Częstochowa przeżywała dynamiczny wzrost gospodarczy, powstawało ok. 60 dużych zakładów przemysłowych, 3-krotnie wzrosła liczba mieszkańców. Częstochowa miała monopol w przetwórstwie juty (90% produkcji krajowej), wyrobie galanterii (80% rynku), zabawek (70%).

Ruch rewolucyjny w Częstochowie[edytuj | edytuj kod]

W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny; w maju tego roku miała miejsce pierwsza demonstracja, wznoszono na niej hasła socjalne i patriotyczne. 25 grudnia Wincenty Makowski usiłował natomiast wysadzić w powietrze pomnik cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny. Domagano się podwyżek i określenia pensji minimalnych. Po miesiącu strajk został zakończony, ale kolejny miał miejsce w maju, a w czerwcu wybuchły starcia uliczne z wojskiem, w których zginęło ok. 20 robotników. Ostatnim dużym strajkiem był ten przeprowadzony na przełomie października i listopada. W następnych latach zdarzały się nieliczne i nieskoordynowane wystąpienia, które od 1909 r. całkowicie ustały. Kolejne strajki wybuchły dopiero w maju i sierpniu 1912 r. Ruch strajkowy osłabł głównie z powodu poprawy koniunktury gospodarczej po 1909 roku, która trwała aż do wybuchu I wojny światowej[52].

W latach 1910−1913 działała natomiast anarchistyczno-komunistyczna Grupa Rewolucjonistów Mścicieli, która stosowała do walki politycznej i ekonomicznej terror. W Częstochowie organizacja ta działała od wiosny 1911 roku pod kierownictwem Wojciecha „Bitwy” Chlebnego i wykazywała dużą aktywność. Pomiędzy lipcem 1911 i sierpniem 1912 roku członkowie organizacji dokonali 11 napadów i zamachów. Wobec śmierci większości przywódców organizacji, na jej czele stanął Paweł Kozłowski, który zginął w walce w listopadzie tego samego roku. Miesiąc później ostatni członkowie grupy zginęli bądź zbiegli. W 1913 roku organizacja nie podejmowała już aktywności, a aresztowani jej członkowie zostali postawieni przed sądem[53].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została pośpiesznie opuszczona przez wojska rosyjskie, które pozostawiły w magazynach znaczną ilość broni i zaopatrzenia. 3 sierpnia 1914 roku do miasta wjechał rozpoznawczo podjaz złożony z 50 strzelców z XI Pułku im. Cesarza Wilhelma II, a następnie wkroczyły bataliony rezerwowe z Korpusu Landwehry Woyrscha[54].

Częstochowa znalazła się w pobliżu granicy stref okupacyjnych Austro-Węgier i Niemiec. Linia demarkacyjna przebiegała wzdłuż linii kolejowej Zawiercie–Poraj, następnie łukiem przez Olsztyn, Mstów i Wancerzów w stronę Rudnik i Rędzin, a dalej w stronę kolejno Białej i drogi Działoszyn-Częstochowa[24].

Mapa miasta z 1915 roku

Już 7 sierpnia dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej, gdy pijani żołnierze zabili kilku towarzyszy broni. O śmierć żołnierzy oskarżono mieszkańców miasta i ostrzelano domy przy ul. Siedmiu Kamienic, a kilkanaście osób w całym mieście rozstrzelano. Następnego dnia nastąpiły masowe aresztowania, część więźniów rozstrzelano pod Jasną Górą, a część wywieziono do Niemiec. Na miasto nałożono także kontrybucję i zagrożono powtórzeniem represji w razie napadów na żołnierzy. Po zajęciu miasta pojawili się w nim żołnierze Legionów Polskich, którzy podjęli akcję werbunkową, ale większość społeczeństwa zachowała się biernie[55].

Okupacja niemiecka i austriacka[edytuj | edytuj kod]

2 lutego 1915 r. miasto odwiedził następca tronu Austrii arcyksiążę Karol, 6 lutego cesarz Niemiec Wilhelm II Hohenzollern, a 17 maja król Saksonii Fryderyk August III Saski[55].

W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od 26 kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier. Wydzielenie terytorium wokół klasztoru było inicjatywą zaniepokojonego ekscesami w Częstochowie cesarza austriackiego Franciszka Józefa, który był gorliwym katolikiem. Klasztor został obsadzony przez żołnierzy z 10 regimentu pod dowództwem kpt. Josefa Klettlingera i pozostał pod władzą austriacką do 4 listopada 1918 roku[54].

W czasie okupacji miasto uzyskało samorząd miejski. Rada miasta została utworzona z dniem 1 lipca 1915 roku, a w kwietniu 1917 r. odbyły się wybory do nowej rady miasta, która wybrała polskiego burmistrza miasta – dr. Józefa Marczewskiego. W październiku tego samego roku rada miejska zażądała od władz okupacyjnych zgody na likwidację pomnika cara Aleksandra II, na co zgodę wyraził generał-gubernator warszawski Hans Hartwig von Beseler[55].

Po rewolucji lutowej w mieście miały miejsce liczne demonstracje polityczne, m.in. 17 lutego 1918 r. protesty przeciw traktatowi brzeskiemu[55].

Gospodarcze skutki okupacji[edytuj | edytuj kod]

Miasto zostało odcięte od reszty kraju, zakłady przemysłowe zostały przez Niemców unieruchomione, a częściowo zdewastowane. Z powodu tych zdarzeń sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu. Unieruchomienie zakładów przemysłowych miało na celu zmuszenie robotników do migracji na Górny Śląsk i zastąpienie nimi w tamtejszych zakładach robotników powołanych do armii. Ogólnie do Niemiec wyjechało ponad 20.000 robotników. Dopiero w 1916 r. uruchomione zostały drobne zakłady przemysłowe i częściowo huta na Rakowie[55].

W 1915 r. wstrzymano zaopatrywanie miasta w żywność, ale wobec obaw o strajki i zamieszki, Niemcy przerzucili ten obowiązek na częstochowskich przemysłowców[55].

Władze niemieckie zakazały urządzania pielgrzymek do klasztoru jasnogórskiego, co utrzymującą się z pielgrzymów ludność dzielnic okołoklasztornych wpędziło w nędzę i zmusiło do przekwalifikowania lub emigracji[55].

Polskie przygotowania do przejęcia władzy nad miastem[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec października utworzono oddziały Obrony Narodowej, których zadaniem miała być ochrona miasta przed zniszczeniem podczas spodziewanej ewakuacji wojsk niemieckich. 4 listopada komendant wojskowy Jasnej Góry przekazał władzę wojskową nad tym administrowanym przez Austrię terytorium Wojsku Polskiemu. O godzinie 9:15, na podstawie rozkazu szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, gen. Rozwadowskiego, pododdział żołnierzy podporucznika Artura Wiśniewskiego z 2 Pułku Piechoty przybył na Jasną Górę w celu objęcia wojskowej administracji klasztoru. 8 listopada ogłoszono formowanie częstochowskiej brygady piechoty[56].

9 listopada utworzona została Częstochowska Rada Robotnicza, złożona głównie z przedstawicieli PPS. Przemianowana później na Częstochowską Radę Delegatów Robotniczych, współrządziła miastem do wyborów samorządowych z marca 1919 roku. Radzie podlegała Milicja Ludowa[57].

11 listopada rano dwustuosobowe oddziały Obrony Narodowej przemaszerowały przez miasto, zajmując ratusz. Z powodu braku broni część ludzi była wyposażona w atrapy karabinów, stąd też za pierwszy cel postawiono zdobycie broni na rozbrajanych małych posterunkach niemieckich. Załogi większych posterunków skapitulowały zazwyczaj bez walki, gdy ich załogi zauważyły, że Polacy mają już broń[56], dłuższe walki trwały jedynie o zakłady Pelzery, gdzie niemieccy żołnierze bronili się całą noc[55]. W rozbrajaniu Niemców nocą z 11 na 12 listopada 1918 roku brali udział członkowie częstochowskiego harcerstwa[58].

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Walki o granice państwowe (1918-1921)[edytuj | edytuj kod]

12 listopada miała miejsce w mieście komunistyczna manifestacja, którą rozpędzili narodowcy, cztery dni później w mieście odbyło się spotkanie Tomasza Arciszewskiego, ministra pracy w rządzie Ignacego Daszyńskiego, z lokalną komendą POW. 18 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego[56].

24 listopada 1918 roku z Częstochowy został wysłany do obrony Lwowa oddział ochotników[56]. W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników i tymczasowe szpitale.

W kwietniu 1919 roku wprowadzono w mieście stan wyjątkowy, który trwał do połowy 1921 roku[57].

Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała od 4 grudnia 1920 r. zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma[59] z dwudziestu tysięcy ukraińskich uchodźców. Na potrzeby atamana i jego adiutanta zajęto kilka pokoi w hotelu Polonia, a w innych hotelach na potrzeby innych Ukraińców. Uchodźcy mieszkali także w pokojach prywatnych użyczonych przez mieszkańców miasta[60]. Ze względu na zły stan aprowizacji miasta i brak lokali władze miejskie starały się uzyskać od rządu polskiego decyzję o przeniesieniu Ukraińców. Przeciwko obecności uchodźców w mieście protestowali także mieszkańcy, argumentujący niechęć dewastacją lokali przez Ukraińców oraz ich odpowiedzialnością za akcje wymierzono przeciwko polskiej ludności na Ukrainie[59]. W 1921 roku większość z nich wyjechała z miasta, mała część osiadła w nim na stałe[60].

Życie polityczne[edytuj | edytuj kod]

Tymczasowe władze miejskie istniały do wyborów samorządowych z marca 1919 roku. W wyborach tych na trzyletnią kadencję wybrano władze zdominowane przez prawicę i centrum. W 1922 roku kadencja samorządu została przez Sejm przedłużona o kolejne trzy lata, co spowodowało w mieście strajki. Po przeprowadzonych w 1925 roku wyborach zwycięski Chrześcijański Komitet Wyborczy musiał liczyć się z mającą tyle samo miejsc w radzie koalicją lewicową. Efektem pata było kompromisowe podzielenie władzy. Prezydentem został przedstawiciel prawicy, a jego zastępcą reprezentant lewicy. Skonfliktowane władze miejskie zostały po niecałych dwóch latach zawieszone przez MSW, które wprowadziło rządy komisaryczne. W wyborach z października 1927 roku wygrała zdecydowanie lewica skupiona wokół PPS i wspierające ją komitety żydowskie. Zdominowany przez lewicę Zarząd Miasta był niewygodny dla władz państwowych, został więc zawieszony w 1930 roku i zastąpiony przez rządy komisaryczne, które trwały do 1936 roku[57].

W 1923 roku miał miejsce proces por. Walerego Bagińskiego i ppor. Antoniego Wieczorkiewicza, którzy mieli zlecić Józefowi Cechnowskiemu podłożenie bomby w Powiatowej Komendzie Uzupełnień w Częstochowie. Później akt oskarżenia poszerzono o inspirację zamachu w Cytadeli Warszawskiej. Obaj aresztowani zostali skazani, a w późniejszych latach udowodniono, że proces był policyjną prowokacją, główny świadek policyjnym konfidentem, a akta sprawy zostały sfałszowane[61].

Przewrót majowy Piłsudskiego spotkał się w Częstochowie z protestami i demonstracjami. Odpowiedzią władz było wprowadzenie 13 maja przez dowódcę 7 Dywizji Piechoty gen. Stanisława Wróblewskiego stanu wyjątkowego i sądów doraźnych, zawieszenie praw obywatelskich i przyznanie żołnierzom prawa użycia broni celem tłumienia demonstracji. Stan wyjątkowy odwołano 18 maja[62].

W 1930 roku Częstochowa stała się areną starcia pomiędzy opozycjonistami i zwolennikami dyktatury Piłsudskiego. Po aresztowaniu posłów opozycyjnych w kraju narastał nastrój napięcia. 14 października 1930 roku na placu przed ratuszem zorganizowany został wiec piłsudczyków, który przeobraził się w demonstrację. Demonstranci ruszyli Alejami, a następnie al. Kościuszki pod lokal częstochowskiego PPS przy Kościuszki 62. W drodze demonstranci usiłowali pobić urzędnika miejskiego i jednocześnie działacza PPS, ale udało mu się ukryć w bramie najbliższej kamienicy. Piłsudczycy wyważyli bramę do kamienicy mieszczącej lokal PPS i wdarli się do samego lokalu partyjnego, wybili szyby, zniszczyli wyposażenie i zrabowali sztandary partyjne. Następnie próbowali jeszcze napaść na lokal Obozu Wielkiej Polski i drukarnię wydającą tygodnik PPS, a także usiłowali pobić wiceprezydenta Stanisława Nowaka[63].

W ramach zemsty za zajścia działacz PPS Jan Kostrzewski dokonał zamachu na przywódcę miejscowego BBWR i radnego miasta oraz inspektora Kasy Chorych, Antoniego Furmańczyka. Dwa dni po zamieszkach Kostrzewski wdarł się do siedziby Kasy Chorych, gdzie zastrzelił Furmańczyka i czterech kolejnych ludzi, a ranił dwóch. Ostatecznie zamachowiec także zginął w trakcie walki[63].

Jesienią 1936 roku przedstawiciele lokalnych struktur reżimowego BBWR porozumieli się z PPS i wybrali koalicyjne władze mieskie. Po wyborach z maja 1939 roku Zarząd Miasta nie uległ zmianie, gdyż jego kadencja została przez Sejm wydłużona do 10 lat[57].

Dzięki działalności Władysława Głuchowskiego Częstochowa stała się jednym z ważniejszych ośrodków anarchosyndykalizmu w Polsce[64].

Z Częstochowy pochodziło ponad 1000 ochotników do korpusu tworzonego do walki z Czechami o Zaolzie[65].

Zagadnienia gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Towarzystwa Żydowskich Szkół wzniesiona w okresie międzywojennym

W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniunktury[59]. Efektem tego było niedobór środków publicznych i zahamowanie inwestycji publicznych w infrastrukturę, kulturę i komunikację[59]. W pierwszych latach po wojnie utrzymywało się w regionie duże bezrobocie[66], ale byłoby ono wyższe gdyby nie powszechny wówczas proces zmniejszania wymiaru pracy robotnika do 2-3 dni w tygodniu stosowany zamiast redukcji etatów[62]. W 1921 r. ok. 3.500 robotników wyemigrowało za pracą do Francji[66].

Niezadowolenie społeczne związane z inflacją, niskimi zarobkami i wysokimi cenami towarów doprowadziło do licznych manifestacji i strajków. Jedną z większych akcji strajkowych było przeprowadzone 8 lipca 1921 roku zatrzymanie pracy we wszystkich częstochowskich zakładach włókienniczych. Natomiast 14 października stanęły zakłady przemysłowe wszystkich branż, była to część ogólnopolskiego strajku przeciwko rządowym planom wydłużenia dnia pracy do 10 godzin. Duża była także manifestacja pierwszomajowa w 1922 roku, która zgromadziła 10.000 robotników[62]. W lipcu 1923 roku wybuchł w Częstochowie masowy strajk włókniarzy, którzy domagali się podwyżek. Doszło do krwawych starć między strajkującymi robotnikami i policją[67]. Po reformach Grabskiego nastroje uległy uspokojeniu[62].

W związku z poprawą koniunktury po 1926 r. nastąpiło zmniejszenie bezrobocia, zaczęły także powstawać nowe przedsiębiorstwa, m.in. zakłady ceramiczne w Gnaszynie i odlewnia stali[66].

W 1928 roku populacja robotników w mieście i okolicy wynosiła ok. 37 000 osób, z czego ok. 50% w przemyśle włókienniczym. Na podstawie liczby zatrudnionych w przemyśle można szacować, że ⅔ ludności utrzymywało się z pracy w tej gałęzi gospodarki. Częstochowa była znaczącym ośrodkiem przemysłu włókienniczego, m.in. była producentem 80% krajowej juty. Kolejnymi pod względem wielkości działami przemysłu były przemysł wełniany i bawełniany. Około 28% robotników pracowało w przemyśle hutniczym, metalowym i górnictwie (huty, odlewnie, fabryki narzędzi, kopalnie), a ok. 8% w ceramicznym (zakłady ceramiczne, fabryki szkła)[66].

Ponadto w regionie Częstochowy istniał przemysł chemiczny i zakłady produkcji zapałek, zakłady przemysłu papierowego (fabryka papieru, młyny), spożywczego (fabryka cukru, młyny), zabawkarskiego i celuloidowego. Ze względu na rozwój fabryk wyrobów drobnych (sztućce, oprawy do okularów, guziki, papierośnice) miasto było nazywane „polską Norymbergą[66], podobnie jak w okresie przedwojennym. Międzywojenna Częstochowa była producentem 80-90% wyrobów tego typu w skali kraju[46].

W okresie kryzysu wybuchłego w 1929 roku gwałtownie spadło zatrudnienie, wiele osób pozostawało bez pracy, wybuchały masowe strajki, podczas manifestacji pierwszomajowej w 1936 roku były ofiary śmiertelne i ranni[68]. W 1932 roku było w mieście 10.000 zarejestrowanych bezrobotnych, co stanowiło ponad 8% mieszkańców. Jednocześnie zatrudnienie w przemyśle wyniosło 20.000 ludzi wobec 37.000 w chwili wybuchu kryzysu. Sytuację materialną wielu rodzin ratowały wyjazdy do pracy dorywczej w Niemczech[62]. Wzrost koniunktury nastąpił ponownie od 1934 r. W tym okresie rozwijał się głównie przemysł ciężki przy jednoczesnym kryzysie przemysłu włókienniczego[66]. Aż do wybuchu wojny wzrost zatrudnienia był powolny, ale stały[62]. Do wzrostu gospodarczego przyczyniła się także linia kolejowa łącząca miasto z magistralą węglową, dzięki której częstochowski przemysł rozpoczął eksport[69].

W 1930 roku Policja Państwowa udaremniła organizowany przez Szpicbródkę napad na Bank Polski w Częstochowie, który mógłby być największym napadem bankowym w Europie[70].

W dzielnicy Zacisze znaleziono w 1938 roku skarb składający się z XVII-wiecznych szelągów Jana Kazimierza, ale odkrycie upubliczniono i przekazano monety państwu dopiero latach 1961 i 1963[67].

Zagadnienia społeczne[edytuj | edytuj kod]

Nadgraniczne położenie miasta sprawiało, że było ono ośrodkiem przemytu. Rozwojowi nielegalnego handlu i przerzutu towarów przez granicę sprzyjały także kryzys gospodarczy, inflacja oraz słabość instytucji państwa w początkowych latach niepodległości. Wprzemyt zaangażowani bywali często pogranicznicy, celnicy i policjanci. Do Polski przemycano tańsze niemieckie wyroby przemysłowe, a nawet żywność. Pomimo wysiłków państwowych instytucji przemyt wciąż był łatwy i opłacalny. W mieście działała także wytwórnia fałszywych pięciogroszówek, a w 1933 roku we Francji aresztowano częstochowską szajkę handlującą fałszywym carskim złotem[71].

W mieście żyło niewielu dziennikarzy, a ich środowisko nie było zorganizowane. Większość wychodzących w Częstochowie gazet redagowały niewielkie zespoły redaktorskie, najczęściej pracujące w pomieszczeniach drukarni. Łącznie w mieście ukazywało się na przestrzeni całego dwudziestolecia 130 tytułów prasowych, w tym 28 dzienników, z których 12 było lokalnymi mutacjami innych pism, oraz 48 tygodników. 46 czasopism ukazywało się od roku do pięciu lat, a jedynie 6 było wydawanych dłużej niż 10 lat. Dominującą pozycję miał Goniec Częstochowski Franciszka Dionizego Wilkoszewskiego ukazujący się w latach 1906−1939, a drugim pod względem ważności był tygodnik Niedziela wydawany od 1926 roku. Największym dziennikiem częstochowskim był Czenstochower Cajtung, również wychodzący przez cały okres dwudziestolecia[72].

Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa), przy którym działał sąd biskupi[58].

W Częstochowie od 1929 roku działały sąd grodzki i sąd pracy, natomiast sąd okręgowy był jedynie wydziałem zamiejscowym sądu okręgowego z Piotrkowa Trybunalskiegpoo[58]. W okresie międzywojennym na były zabór rosyjski rozciągnięto także obowiązujący w zaborze austriackim system ubezpieczeń od wypadków w pracy. W miarę rozbudowy systemu w Częstochowie powstało biuro terenowe Zakładu Ubezpieczenia od Wypadków we Lwowie[73].

W maju 1931 roku oddano do użytku nowy gmach nowoczesnego wówczas więzienia, położonego nad Wartą. Wówczas stare więzienie w przyratuszowym odwachu zamknięto[58].

Konflikty polsko-żydowskie[edytuj | edytuj kod]

W maju 1919 roku doszło w Częstochowie do drugiego w jej historii pogromu ludności żydowskiej. 27 maja nieznana osoba postrzeliła w głowę żołnierza, a według świadków sprawcą był Żyd. Wezwana policja nie znalazła jednak sprawcy, a wzburzony tłum wywlókł z mieszkania żydowskiego felczera, który pomimo interwencji Policji Państwowej został zabity. Tłum ruszył wówczas do dzielnicy żydowskiej, gdzie splądrowano kilka mieszkań żydowskich i bito Żydów. Łącznie w wyniku zajść zginęły jeszcze dwie osoby, a ciężko ranne zostało 11 kolejnych, z których dwie zmarły[51]. Dzień później doszło do pogromu z udziałem żołnierzy armii gen. Hallera. W zamieszkach zginęło siedmiu Żydów, a rannych zostało 32[61].

19 czerwca 1937 roku doszło do kolejnych zamieszek, które były skutkiem kłótni młodych Polaka i Żyda. W wyniku kłótni Polak został przez adwersarza zastrzelony, ale sprawcę pochwycił tłum i przekazał Policji Państwowej. Kilka godzin później zebrał się w centrum miasta wzburzony tłum, rozpoczęły się trwające dwa dni zajścia antysemickie, w wyniku których pobito kilkudziesięciu ludzi, zniszczeno liczne sklepy i mieszkania prywatne[51].

Inwestycje[edytuj | edytuj kod]

W 1924 roku miasto zawarło z firmą Ulen & Company umowę o budowie wodociągów i kanalizacji za kwotę ponad 2,5 mln dolarów[74]. Budowa systemów wodociągowych była inicjatywą premiera i ministra skarbu Władysława Grabskiego, a umowy na dudowę wodociągów podpisały z tym przedsiębiorstwem także Dąbrowa Górnicza, Kielce, Lublin, Ostrów Wielkopolski, Otwock, Piotrków Trybunalski, Radom, Sosnowiec i Zgierz. Ujęć wody zaczęto szukać w sierpniu 1925 roku na zielonych terenach przy ul. św. Barbary. Prace w tym miejscu zarzucono gdyż na trzech kolejno badanych głębokościach woda była kolejno zanieczyszczona żelazem lub siarczanami, a wydajność ujęcia była zbyt mała. Również poszukiwanie ujęcia na Kucelinie nie zakończyło się sukcesem, gdyż odkryte tam złoże było zanieczyszczone bakteriami coli. Badane następnie źródła na Mirowie były dobrej jakości, jednak znajdowały się za nisko i istniało poważne ryzyko zalania ich przez wzburzone wody Warty. Ostatnim miejscem badań były w 1927 roku źródła w Wierzchowisku. W latach 1925−1928[75] w ramach budowanej na kredyt inwestycji powstała stacja pomp, przepompownia ścieków i nowoczesna oczyszczalnia ścieków[74]. Z czasem ujęcie okazało się zbyt mało wydajnie, z tego powodu wybudowano w 1934 roku kolejne ujęcie we wsi Wola Hankowska, a w 1935 roku w Czarnym Lesie. Woda ze wszystkich ujęć tłoczona była do zbudowanych we wzgórzu Jasna Góra zbiorników, skąd grawitacyjnie płynęła do sieci miejskiej. Powstało 62,7 km wodociągów[75], 51 km sieci kanalizacyjnej, a także kanalizacja burzowa[74] o długości 6,5 km[75]. Pod koniec okresu międzywojennego z wodociągów korzystało około połowy mieszkańców, a z sieci sanitarnej korzystano głównie za pomocą toalet obsługujących wiele mieszkań. Przy okazji budowy powstała w mieście nowoczesna betoniarnia[74]. Do roku 1938 roku miasto sukcesywnie rozbudowywało sieć wodociągową o kolejne 23 km. Budowana w 100-tysięcznym mieście sieć miała wydajność pozwalającą na obsługę miasta 170-tysięcznego[75].

Pierwsze elektrownie powstały w mieście przy zakładach przemysłowych, a te produkujące prąd dla miasta na początku XX wieku. W 1923 roku wszystkie małe elektrownie miejskie połączone zostały w jedną spółkę. Operator elektrowni narzucił wysokie ceny energii elektrycznej, w efekcie czego zainteresowanie jego usługami było małe, a nawet bojkotowano elektrownię. Jedynym efektem działania elektrowni było oświetlenie ulic[74].

Autobusowa komunikacja miejska w Częstochowie powstała w 1929 roku, ale była niepopularna ze względu na wysokie ceny. Operator kilkukrotnie zmieniał się, ale żaden z nich nie był w stanie uzyskać ze swojej działalności zysków. Miała także miejsce przeprowadzana przez żydowskich furmanów akcja zastraszania pasażerów próbujących dojeżdżać autobusem na żydowski cmentarz. Ostatecznie operator wycofał się kursowania w ten rejon miasta. W 1926 roku pojawił się niezrealizowany projekt budowy sieci tramwajowej. Większość mieszkańców poruszała się pieszo, a część rowerami. Najzamożniejsi korzystali z dorożek, a na przełomie lat 20. i 30. XX wieku pojawiły się w mieście taksówki. Transport towarowy realizowano za pomocą bocznic kolejowych oraz furmanek. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku zaczęła rozwijać się motoryzacja, w mieście było wówczas 113 samochodów, 19 motocykli i dziewięć stacji beznynowych, a ich liczba rosła powoli z każdym rokiem[74].

W październiku 1928 roku otwarto lotnisko na Kucelinie dofinansowane przez Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej[76].

Przemiany administracyjne[edytuj | edytuj kod]

W latach 1928, 1930 i 1934 przyłączono do miasta m.in. Ostatni Grosz, Raków, Lisiniec, Stradom, Mirów, Kamień i część Błeszna[77]. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

W 1924 roku miasto przyporządkowano do Okręgu III Policji Państwowej w Kielcach. W 1936 roku Częstochowa została jednym z trzech miast, w których utworzono kompanię Rezerwy Policji, rok później koszary tej formacji przeniesiono do Herbów Starych[78].

[69].

W 1938 roku rozważane było wyłączenie Częstochowy z województwa kieleckiego i włączenie do innej jednostki administracyjnej. W związku z powstaniem COP-u, rząd planował zlikwidować woj. kieleckie, a Częstochowę włączyć do województwa łódzkiego. W styczniu 1938 r. Rada Miasta przeprowadziła szerokie konsultacje społeczne, w wyniku których ustalono, że władze i społeczeństwo miasta nie sprzeciwiają się wyłączeniu z woj. kieleckiego, ale opowiadają się za przyłączeniem do tego samego województwa co Zagłębie Dąbrowskie. Kilka dni później wyrażono chęć przyłączenia wraz z Zagłębiem do woj. śląskiego. Ostatecznie jednak rząd nie wziął pod uwagę propozycji miejskich i przygotował projekt włączenia Częstochowy i otaczającego ją powiatu do woj. łódzkiego[79].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Początek okupacji[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze niemieccy na ziemi częstochowskiej w czasie kampanii wrześniowej

Przed wybuchem II wojny światowej rejon Częstochowy został umocniony i obsadzony przez 7 Dywizję Piechoty. Po niemieckim ataku jednostka ta stawiła Niemcom zdecydowany opór najpierw na wysuniętych pozycjach, a następnie na głównej linii obronnej pod miastem. W wyniku walk Niemcy stracili kilkadziesiąt czołgów i kilka samolotów. W związku z rozbiciem innych oddziałów dywizja zmuszona była wycofać się z miasta nocą z 2 na 3 września, zaś Niemcy wkroczyli do miasta 3 września[80].

Częstochowa już w pierwszych dniach okupacji dotkliwie doświadczyła niemieckiego terroru. 4 września, dzień po wkroczeniu do miasta oddziałów Wehrmachtu, w kilku punktach Częstochowy wybuchły chaotyczne strzelaniny, spowodowane najprawdopodobniej niedoświadczeniem i nerwowością niemieckich rekrutów. Winą za te wypadki Niemcy obarczyli jednak ludność Częstochowy i przystąpili do zakrojonej na szeroką skalę akcji represyjnej, w wyniku której poniosło śmierć od 227 do 500 Polaków i Żydów[81][82].

Zarządzeniem władz okupacyjnych tereny leżące na zachód i południe od Częstochowy zostały włączone do Rzeszy, natomiast samo miasto stało się miastem wydzielonym (Stadkreis Tschenstochau) w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa i nosiło nazwę Tschenstochau[83].

Podobnie jak w reszcie kraju, zlikwidowano instytucje kulturalne, oświatowe i biznesowe, czego zamiarem było przekształcenie Polaków w społeczeństwo niewykształconych robotników. Przedsiębiorstwa częstochowskie objęto komisarycznym nadzorem, który powierzono Niemcom. W 1942 r. utworzona została utworzona dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica, a Polaków w niej mieszkających wysiedlono do zlikwidowanego już wówczas getta[83].

Prześladowania i eksterminacja inteligencji[edytuj | edytuj kod]

Ekshumacja na miejscu straceń pod Apolonką. Czerwiec 1946

9 listopada 1939 roku Niemcy przystąpili do zakrojonej na szeroką skalę akcji represyjnej, wymierzonej w elitę polityczną i społeczną Częstochowy. Aresztowano wówczas ok. 60 osób – w tym prezydenta Jana Szczodrowskiego, wiceprezydenta Józefa Dziubę, a także licznych nauczycieli i urzędników. Celem obławy było zapobieżenie ewentualnym zamieszkom lub demonstracjom w dniu polskiego Święta Niepodległości. Była ona także elementem większej akcji represyjnej, przeprowadzonej na obszarze całej III Rzeszy oraz w okupowanej Polsce w związku z nieudanym zamachem na Hitlera (tzw. Sonderaktion Bürgerbräukeller). Po pewnym czasie wszyscy więźniowie zostali zwolnieni do domów. Uzyskane w czasie przesłuchań informacje pomogły jednak Niemcom spenetrować polskie środowiska w Częstochowie[84][85].

Information icon.svg Osobny artykuł: Sonderaktion w Częstochowie.

Kolejne uderzenie w miejscową inteligencję i tzw. warstwę przywódczą miało miejsce w marcu i czerwcu 1940 roku. Był to element szerszej akcji eksterminacyjnej przeprowadzanej na terenie całego Generalnego Gubernatorstwa, znanej pod kryptonimem Akcja AB. W samej Częstochowie aresztowano wówczas ok. 120 osób. W więzieniu na Zawodziu osadzono także Polaków aresztowanych w Radomsku i okolicznych miejscowościach. Większość osób zatrzymanych w ramach Akcji AB została zamordowana lub deportowana do obozów koncentracyjnych. Z obliczeń Jana Pietrzykowskiego wynika, że liczba mieszkańców Ziemi Częstochowskiej i Radomszczańskiej rozstrzelanych podczas Akcji AB sięgnęła 92 osób (większość z nich rozstrzelano w potajemnych egzekucjach w pobliżu wsi Olsztyn i Apolonka nieopodal Częstochowy). 227 osób zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych[86].

Prześladowania i eksterminacja Żydów[edytuj | edytuj kod]

Pomnik pamięci Żydów wywiezionych do Treblinki przy stacji Częstochowa Warta

9 kwietnia 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, która była kolejnym etapem procesu dyskryminacji, eksploatacji i eksterminacji Żydów. Na terenie getta w szczytowym okresie jego zapełnienia mieszkało ok. 50.000 Żydów z Częstochowy i okolic. Rozkazem Heinricha Himmlera z 19 lipca 1942 r. nakazana została eksterminacja ludności żydowskiej w GG, którą w Częstochowie rozpoczęto 22 września wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Akcja wywozu trwała do 6 października i skutkowała zamordowaniem lub wywiezieniem do obozu zagłady 40.000 ludzi. W Częstochowie pozostało wówczas ok. 5.000 żydowskich robotników przemysłu zbrojeniowego z rodzinami, których umieszczono na zmniejszonym obszarze tzw. małego getta. Ludność małego getta terroryzowano i mordowano w kilku akcjach, m.in. 4 stycznia, 20 marca oraz 25 czerwca 1943 r. Ta ostatnia data wiąże się ze zbrojnym oporem ludności żydowskiej. Ocalałych 4.000 Żydów umieszczono w obozach przy fabryce Hasag, gdzie ostatnim okresie okupacji wprowadzono regulaminy wzorowane na obozach koncentracyjnych. W chwili wyzwolenia miasta w tym obozie znajdowało się ok. 5.000 Żydów, z czego ok. 1500 Żydów częstochowskich[87].

Po likwidacji getta Niemcy w 1943 roku przesiedlili do tej dzielnicy ludność polską z południowego śródmieścia, tworząc na południe od Alej dzielnicę „tylko dla Niemców”. W końcu następnego roku w Częstochowie ulokowano siedzibę policji i administracji dystryktu radomskiego, co wynikało ze zbliżania się frontu. Z tego samego powodu do miasta trafiło kilka tysięcy żołnierzy i cywilów z pomocniczych formacji ukraińskich i rosyjskich, na potrzeby których zarekwirowano polskie domy i budynki publiczne. Liczbę Niemców i ich sojuszników oszacować można w tym okresie na 10.000 osób[63].

Częstochowa jako ośrodek imigracji[edytuj | edytuj kod]

W Częstochowie przez całą okupację osiedlani byli, lub przybywali do niej samodzielnie, uciekinierzy i przesiedleńcy z różnych rejonów kraju. W grudniu 1939 roku niemieckie okupacyjne władze wysiedliły część mieszkańców Pomorza i Wielkopolski, w tym czasie Społeczny Komitet Pomocy w Częstochowie objął opieką 5622 osoby przesiedlone, z czego 32% stanowili urzędnicy państwowi i samorządowi. W okresie powstania warszawskiego i bezpośrednio po nim wojskowy komendant miasta zakazał przyjmowania w domach warszawiaków, których kierowano od października do obozu przy ulicy Chłopickiego, który zbudowano na potrzeby pierwszego transportu, liczącego 3200 osób. Ludność wysiedloną z Warszawy kierowano także do okolicznych miejscowości. Łącznie liczbę mieszkańców Warszawy osiedlonych w Częstochowie oszacowano na ok. 15.000–20.000 ludzi[63].

Częstochowa udzieliła także po powstaniu warszawskim schronienia tamtejszym naukowcom. Stosowne porozumienie zawarli burmistrz Rybicki oraz prof. Jan Chodorowski z SGGW i rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Włodzimierz Antoniewicz. W efekcie porozumienia do Częstochowy przybyło 109 osób i 44 rodziny pracowników naukowych UW, PW, SGGW i SGH, a w grudniu 1944 roku uruchomiono tajne nauczanie na poziomie akademickim w obrębie 9 wydziałów, na których uczyło się 692 słuchaczy. Nauka trwała do czerwca 1945 roku[63].

W mieście istniały obozy jenieckie w koszarach dawnego 27 Pułku Piechoty oraz na polach w dzielnicy Mirów, które wraz z obozami w Kielcach i Piotrkowie Trybunalskim tworzyły stalag 367. Obozy przeznaczone były dla jeńców radzieckich, a warunki w nich porównywalne były z obozami zagłady[87]. Pod koniec 1944 roku przebywało w obozie częstochowskim ok. 5000 żołnierzy radzieckich[63], a badania prowadzone w latach 40. XX w. wykazały, że w zbiorowych grobach pochowane zostało ok. 15 000 jeńców z tego kraju. Po kapitulacji Włoch w 1943 r. do obozu przywożono także transporty włoskich jeńców[87], w 1944 roku przetrzymywano ich ok. 2000[63].

Działalność organizacji konspiracyjnych[edytuj | edytuj kod]

Dawna siedziba Banku Emisyjnego, widok współczesny

W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Do najsłynniejszych akcji z tego okresu należy przeprowadzone 20 kwietnia 1943 roku uderzenie na Bank Emisyjny w Częstochowie (obecnie siedziba Banku Śląskiego w Alejach) dokonane przez grupę Feliksa Kowalika „Zagłoby” złożoną z partyzantów Narodowych Sił Zbrojnych, NOW, OW WP i OBOO[88].

Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. W mieście znalazł się m.in. dowódca Kedywu AK Okręgu Warszawa Józef Rybicki, brat burmistrza Częstochowy Stanisława Rybickiego, który ranny Józef Rybicki uciekł z transportu i dotarł do domu brata. Rybicki opiekował się także Janem Mazurkiewiczem ps. „Radosław”, dowódcą Centralnego Obszaru Delegatury Sił Zbrojnych. Mazurkiewicz koordynował organizację w Częstochowie Komendy Głównej AK. Komendant AK, gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek”, otrzymał pokój w mieszkaniu przy ul. 7 Kamienic. W Częstochowie przebywał także Kazimierz Moczarski i kierowane przez niego Biuro Informacji i Propagandy AK[63].

Walki niemiecko-radzieckie o Częstochowę[edytuj | edytuj kod]

Od jesieni 1944 roku miasto było fortyfikowane przez Niemców w celu uporczywej obrony. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało wyzwolone przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa. W walkach Niemcy ponieśli duże straty materialne, zginęło 28 sowieckich żołnierzy, 42 zostało rannych.

Miesiąc po wyzwoleniu, 17 lutego, w Alejach odbyła się uroczysta defilada żołnierzy częstochowskiego garnizonu Wojska Polskiego z okazji wyzwolenia miasta[89].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Od września do listopada 1945 roku w mieście stacjonował 5 Pułk Piechoty 2 Dywizji Piechoty, w którym porucznikiem był Wojciech Jaruzelski (mieszkał przy ul. Kilińskiego 37)[90].

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta (po 1989 wróciła do pierwotnej – Huta Częstochowa), spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Zainstalowano w nim siedzibę ogólnopolskiego Zjednoczenia Kopalnictwa Rud Żelaza. W latach 1946-1950 Częstochowa wchodziła (podobnie jak w okresie międzywojennym) w skład województwa kieleckiego, w latach 1950-1975 województwa katowickiego, a w latach 1975-1998 była stolicą województwa częstochowskiego.

Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska, która prowadziła wydział mechaniczny[91].

W 1959 roku uruchomiono w mieście sieć tramwajową, rozbudowywaną następnie w latach 1959, 1971, 1984 i 2012.

1 stycznia 1977 roku włączono do Częstochowy okoliczne miejscowości, stanowiące obecne dzielnice Gnaszyn-Kawodrza, Grabówka, Wielki Bór, Dźbów, Kuźnicę, Brzeziny Małe, Brzeziny Wielkie, Rząsawę, Wyczerpy Górne i Zagajnik. Powierzchnia miasta zwiększyła się z 90 do obecnych 160 km², a liczba ludności z 200 do ponad 220 tysięcy[92].

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł Honorowego Obywatela – Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

Jako pierwsze miasto w Europie Wschodniej Częstochowa otrzymała Honorową Flagę Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (1993)[potrzebne źródło] oraz nagrodę Prix de l’Europe (1998) − za działania na rzecz integracji europejskiej i rozwój współpracy z samorządami miast europejskich[93].

26 maja 2006 z wizytą przybył papież Benedykt XVI.

Powstały w mieście Obywatelski Komitet Referendalny złożył w dniu 27 sierpnia 2009 u komisarza wyborczego wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta poparty przez ponad 30 tys. mieszkańców miasta. Inicjatorami referendum byli właściciele kamienic zlokalizowanych przy Al. NMP zaniepokojeni planami ich zamknięcia dla ruchu[94]. Organizatorzy akcji zarzucali prezydentowi przedkładanie interesu klasztoru ponad miejski i nietrafione inwestycje. Referendum odbyło się 15 listopada, wzięły w nim udział 41 892 osoby[95], co oznaczało frekwencję 21,32% i ważność referendum. Prezydent został odwołany 39 284 głosami[95][96][97][98].

Status i przynależność Częstochowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Historia Częstochowy.
Przynależność polityczno-administracyjna miasta Częstochowy
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta Status miasta
?-1220 Polska Królestwo Polskie województwo krakowskie Wieś Częstochowa
(istnienie niepotwierdzone)
1220-1356 Wieś Częstochowa nad Wartą Wieś Częstochowa
1356-1569 Miasto Częstochowa Wieś Częstochówka
1569-1717 Rzeczpospolita Obojga Narodów województwo krakowskie, powiat lelowski
1717-1793 Rzeczpospolita Obojga Narodów Imperium Rosyjskie Miasto Częstochowa Miasto Nowa Częstochowa
1793 Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg Królestwo Prus Prusy Południowe, departament łęczycki, powiat częstochowski
1793-1798 Prusy Południowe, departament piotrkowski, powiat częstochowski
1798-1807 Prusy Południowe, departament kaliski, powiat częstochowski
1807-1815 Polska Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament kaliski, powiat częstochowski
1815-1816 Merchant ensign of Vistula ships of Congress Poland.svg Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie
1816-1826 województwo kaliskie, obwód wieluński, powiat częstochowski
1826-1837 Miasto Częstochowa
(połączone)
1837-1842 gubernia kaliska, obwód wieluński, powiat częstochowski
1842-1844 gubernia kaliska, powiat wieluński
1845-1867
1867-1916 gubernia piotrkowska, powiat częstochowski
1916-1918 Polska Królestwo Polskie Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry
1918 Królestwo Polskie
1918-1939 Rzeczpospolita Polska województwo kieleckie, powiat częstochowski
1939-1945 III Rzesza Generalne Gubernatorstwo dystrykt radomski, miasto wydzielone Częstochowa
1939-1945 Flaga PPP.svg Polskie Państwo Podziemne Okręg Radom-Kielce, Inspektorat E Częstochowa, Obwód Częstochowa
1945-1950 Polska Rzeczpospolita Polska województwo kieleckie, powiat częstochowski
1950-1952 województwo katowickie, powiat częstochowski
1952-1975 Polska Rzeczpospolita Ludowa
1975-1989 województwo częstochowskie, gmina miejska Częstochowa
1989-1998 Rzeczpospolita Polska
od 1999 województwo śląskie, miasto na prawach powiatu Częstochowa


Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 10-25.
  2. Anna Rubinkowska: Co można kupić za lokalne pieniądze (pol.). [dostęp 2012-05-23].
  3. 3,0 3,1 3,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28-31.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 37.
  5. 5,0 5,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 32-34.
  6. 6,0 6,1 6,2 Tomasz Haładyj: Zobaczcie, jak wyglądała Częstochowa 400-500 lat temu (pol.). Agora SA, 2013-05-16. [dostęp 2013-05-16].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 36-40.
  8. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 46.
  9. Maciej A. Pieńkowski: Reformy wojskowe Władysława IV (cz. 3) (pol.). Portal historyczny Histmag.org, 2012-06-07. [dostęp 2013-01-30].
  10. WŁADYSŁAW IV - Informacje Ogólne (pol.). 09.11.2011. [dostęp 2013-03-02].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Bogdan Motyl: Z polsko – katolickiej mitologii wojennej. Mit jasnogórski (pol.). W: „Bez dogmatu” nr 13/1994 [on-line]. [dostęp 2012-05-22].
  12. 12,0 12,1 Obrona Jasnej Góry w 1655 r. [dostęp 2012-05-22].
  13. Częstoch w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.
  14. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 56-60.
  15. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 60-61.
  16. 16,0 16,1 Częstochowa w latach 1668-1772.
  17. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 61.
  18. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 62.
  19. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 64.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 73-75.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 Bogdan Snoch. Częstochowa w dobie wojny północnej (1700-1721). „Almanach Częstochowy”. XV, s. 55-61, grudzień 2000. Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy. ISSN 0860-7362 (pol.). 
  22. Jerzy A. Skrodzki: W 240. rocznicę Konfederacji Barskiej, Niedziela Ogólnopolska 19/2008.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Częstochowa: Częstochowa. Warszawa: Biblioteka Dzieł Wyborowych, 1909, s. 27-28.
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 24,11 24,12 Dariusz Złotkowski: Rozwój urbanistyczny i przynależność administracyjna Częstochowy od schyłku XVIII wieku do końca I wojny światowej (pol.). [dostęp 2013-01-18].
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 Maciej Trąbski: SEJMIK W CZĘSTOCHOWIE ODBYTY 14 I 15 LUTEGO 1792 ROKU (pol.). Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie. [dostęp 2012-03-31].
  26. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 32 (pol.). cz.info.pl, 2012-09-12. [dostęp 2013-08-19].
  27. Juliusz Braun: Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Arkady, 1959, s. 51.
  28. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść druga (pol.). 2011-09-20. [dostęp 2013-07-08].
  29. Juliusz Braun: Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Arkady, 1959, s. 52.
  30. 30,0 30,1 30,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 81-84.
  31. 31,0 31,1 Maciej Trąbski: WYBORY RADY MUNICYPALNEJ MIASTA CZĘSTOCHOWY W 1831 ROKU (pol.). Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie. [dostęp 2012-03-31].
  32. 32,0 32,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 94-95.
  33. 33,0 33,1 CHRONOLOGIA CZĘSTOCHOWY (ważniejsze daty) (pol.). [dostęp 2014-04-05].
  34. Epidemie cholery w rejencji opolskiej w latach 1831-1894 (pol.). [dostęp 2014-04-05].
  35. Cmentarz choleryczny (pol.). Polska Niezwykła. [dostęp 2014-04-05].
  36. 36,0 36,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 85-89.
  37. Browar Kmicic (pol.). [dostęp 2012-05-22].
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 38,5 38,6 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 96-98.
  39. Rozkwit Miasta w XIX wieku.
  40. 40,0 40,1 40,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 92.
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Dwie rocznice (pol.). Jarosław Kapsa, 2012. [dostęp 2013-01-18].
  42. List częstochowskiej Rady do naczelnika Rządu Cywilnego (pol.). Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie. [dostęp 2013-04-14].
  43. 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 Jarosław Kapsa: Powstanie styczniowe w Częstochowie (pol.). UM Częstochowa. [dostęp 2012-05-10].
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 44,5 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 98-105.
  45. Juliusz Braun: Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Arkady, 1959, s. 58-59.
  46. 46,0 46,1 Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 37 (pol.). 2013-05-08. [dostęp 2013-08-29].
  47. 47,0 47,1 Oświetlenie uliczne w Częstochowie ma 127 lat (pol.). EVOPRESS spółka z o.o., 2014-08-21. [dostęp 2014-08-21].
  48. 48,0 48,1 Tomasz Haładyj: Latarnia-pastorał na pamiątkę elektrycznego oświetlenia ulic w 1887 r. (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2014-08-21. [dostęp 2014-08-21].
  49. 49,0 49,1 49,2 Jarosław Kapsa: Dziedzictwo po carskiej rodzinie (pol.). Puls REGIONU, wrzesień-październik 2011. [dostęp 2013-01-30].
  50. 50,0 50,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 110-113.
  51. 51,0 51,1 51,2 Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 40 (pol.). 2013-08-12. [dostęp 2013-08-29].
  52. Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 116-118.
  53. Jerzy Górecki: Rewolucjoniści Mściciele w Częstochowie (1910-1913) (pol.). [dostęp 2014-05-26].
  54. 54,0 54,1 Roman Winiarek. Komendant Enklawy Jasna Góra. „Almanach Częstochowy”. XV, s. 82-84, grudzień 2000. Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy. ISSN 0860-7362 (pol.). 
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 55,5 55,6 55,7 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 118-124.
  56. 56,0 56,1 56,2 56,3 Marek Mamoń: Aeroplan krążył nad miastem, czyli czym żyła Częstochowa w listopadzie 1918 r (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2012-11-30. [dostęp 2012-11-30].
  57. 57,0 57,1 57,2 57,3 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 10-13, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 74-82, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 154-170.
  60. 60,0 60,1 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 7–9, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  61. 61,0 61,1 Adam Leszczyński. Zadymiarze II RP. „Ale historia”. 4/2013 (98), s. 9−10, 2013-12-02. Agora SA (pol.). 
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 62,5 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 47-50, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 63,5 63,6 63,7 Jarosław Kapsa: Morderstwo w cieniu wyborów (pol.). Histmag.org, 2010-12-30. [dostęp 2012-12-15].
  64. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść 21 (pol.). 2012-05-01. [dostęp 2013-07-06].
  65. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść dwudziesta (pol.). 2012-04-18. [dostęp 2013-07-06].
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 66,5 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 170-178.
  67. 67,0 67,1 XX WIEK - LATA PRZEDWOJENNE (1901-39) (pol.). [dostęp 2014-05-31].
  68. Historia Częstochowy.
  69. 69,0 69,1 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 58-59, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  70. Joanna Skiba: To hit! Kto kupił bank Szpicbródki? (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2011-10-12. [dostęp 2011-10-12]. s. 1.
  71. Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 67-69, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  72. Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 102-104, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  73. Makarzec, P., Ubezpieczenia społeczne w II Rzeczpospolitej, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji w Lublinie, tom 2(1/2012), s. 203
  74. 74,0 74,1 74,2 74,3 74,4 74,5 Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 51-57, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 Tomasz Haładyj: Henry Ulen z Nowego Jorku zatrudnia w Częstochowie detektywa [STARE ZDJĘCIA] (pol.). W: Gazeta.pl [on-line]. Agora SA, 2013-09-06. [dostęp 2013-09-06].
  76. Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 116-119, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  77. Starania władz Częstochowy o rozszerzenie granic miasta. W: Szwed Ryszard, Palus Waldemar: Wielkie i małe problemy Częstochowy w Polsce Odrodzonej (1918-1939). Częstochowa: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Częstochowie, 1996. ISBN 83-7098-348-0.
  78. Zdzisław Janikowski: Zdzisław Janikowski. Łódź: Księży Młyn, 2011, s. 65-69, seria: Magiczne czasy magicznych miast. ISBN 978-83-7729-027-9.
  79. Zbigiew Grządzielski. Z problemów międzywojennej Częstochowy (1918-1939). „Almanach Częstochowy”. XV, s. 98-99, grudzień 2000. Towarzystwo Przyjaciół Częstochowy. ISSN 0860-7362 (pol.). 
  80. Adam Kurus: Częstochowa 1939: Zapomniana bitwa (pol.). Do broni. Portal historii ożywionej, 2012-05-17. [dostęp 2012-05-24].
  81. Jan Pietrzykowski: Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939-1945. Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1985, s. 17–19. ISBN 83-7008-002-2.
  82. Jochen Böhler: Najazd 1939. Niemcy przeciw Polsce. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2011, s. 174–182. ISBN 978-83-240-1808-6.
  83. 83,0 83,1 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 214-219.
  84. Jan Pietrzykowski: Hitlerowcy w Częstochowie w latach 1939–1945. Poznań: Instytut Zachodni, 1959, s. 21–23.
  85. Jan Pietrzykowski: Akcja AB w Częstochowie. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”&Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, 1971, s. 17–20.
  86. Zygmunt Mańkowski (red.): Ausserordentliche Befriedungsaktion 1940 – akcja AB na ziemiach polskich: materiały z sesji naukowej (6-7 listopada 1986 r.). Warszawa: Zakład Historii Najnowszej Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie&OKBZpNP-IPN w Lublinie, 1992, s. 117.
  87. 87,0 87,1 87,2 Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 220-223.
  88. Jarosław Kapsa: Historie Jarosława Kapsy. Opowieść pierwsza (pol.). Cz.info.pl, 2011-09-19. [dostęp 2013-07-11]. s. 1.
  89. Tadeusz Piersiak: Nieznane zdjęcia z Częstochowy z 1945 roku: Alejami defilowali żołnierze (pol.). Gazeta.pl Częstochowa, 2012-09-07. [dostęp 2012-09-07].
  90. Peter Raina "Jaruzelski" Wydawnictwo "Efekt" Warszawa 2001 ISBN 83-88900-00-5 str. 113
  91. Częstochowa w II połowie XX wieku.
  92. 30 lat wielkiej Częstochowy.
  93. Po europejsku w Częstochowie (pol.). W: wczestochowie.pl [on-line]. STI GROUP S.A., 2013-09-21. [dostęp 2013-09-22].
  94. Tomasz Haładyj: Co dalej z modernizacją Alej NMP?. [dostęp 17.11.2009].
  95. 95,0 95,1 Protokół ustalenia wyników referendum lokalnego w Częstochowie.
  96. Referendum gminne w sprawie odwołania Prezydenta Miasta Częstochowy Tadeusza Wrony przed upływem kadencji – 15 listopada 2009 r.. [dostęp 17 listopada 2009].
  97. Dorota Steinhagen, sj, mw: Częstochowa: Tadeusz Wrona odwołany. 2009.XI.15. [dostęp 2009-11-16].
  98. Tadeusz Wrona ODWOŁANY. [dostęp 2009-11-16].