Radziłów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Radziłów
Herb
Herb Radziłowa
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat grajewski
Gmina Radziłów
Liczba ludności (2006) 1400
Strefa numeracyjna (+48) 86
Kod pocztowy 19-213
Tablice rejestracyjne BGR
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radziłów
Radziłów
Ziemia 53°24′39″N 22°24′36″E / 53.410833333333, 22.41Na mapach: 53°24′39″N 22°24′36″E / 53.410833333333, 22.41

Radziłów – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie grajewskim, w gminie Radziłów.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy Radziłów.

W miejscowości znajduje się kościół, który jest siedzibą parafii św. Anny. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Szczuczyn.

Spis treści

Historia [edytuj]

Początków osadnictwa w Radziłowie należy szukać w czasach księcia Janusza I. Już w 1421 roku książę nadał Mikołajowi i Włodkowi z Siennicy 30 włók ziemi zwanej Wąsosze nad Wissą. W 1428 roku pewne nadania otrzymali tu również Karwowscy. Przed 1436 rokiem obszar ziemi przy ujściu Kubry do Wissy przejął Daćbog z Mamina, jednak w 1436 roku sprzedał on go rycerzom z Karwowa. Dodatkowo w miejscu zwanym Radziłowo Koło (przy łączeniu rzeczek Słucz i Kubra) ziemię otrzymał Włodzimierz z Roman (30 włók). Większość osadników pochodziła z ziemi ciechanowskiej, szczególnie z powiatu przasnyskiego[1]

W 1454 roku na terenie kilku posiadłości szlacheckich książę Władysław I lokował miasto książęce Radziłów. Wójtostwo nadano Mikołajowi ze Słubic, staroście wiskiemu. Kolejni władcy mazowieccy, Konrad III oraz jego bracia Kazimierz III, Bolesław V i Janusz II nadali miastu pełne prawo chełmińskie[2].

W 1495 roku ziemia wiska została włączona do Korony Królestwa Polskiego i w ten sposób Radziłów stał się miastem królewskim. Królowie dzierżawili je różnym magnatom. W końcu XV wieku dzierżawił je Jakub Glinka[3].

W latach 1511-1526 Radziłów znów stał się miastem należącym do Księstwa Mazowieckiego, jednak po 1526 aż do 1795 roku był już miastem królewskim. W 1548 roku utworzono nawet powiat radziłowski z osobnym sądem ziemskim i hierarchią urzędów ziemskich. Jako miasto królewskie wchodziło w skład starostwa wiskiego, które w XVI i XVII wieku było wielokrotnie lustrowane. Starostwa królewskie zwyczajowo dzierżawili różni szlachcice. Przez długi czas Radziłów omijały wojny. Dopiero jesienią 1655 roku przeszły tędy wojska szwedzkie, które jednak nie oblężyły miasta[4]Po bitwie pod Prostkami (8 X 1656) Tatarzy wzięli w niewolę Bogusława Radziwiłła. Polakom udało się odebrać najeźdźcom tak cennego im jeńca, ale w wyniku tego Tatarzy spalili dziesiątki wsi od Kolna aż do Augustowa[5]. Po tych działaniach wiele wsi w ziemi wiskiej posiadało zaledwie po 1-3 domy. Profesor Wiśniewski dał wykaz tych maleńkich osad – na szczęście tylko kilka osiedli z obecnej gminy Radziłów miało tak małe zaludnienie świadczące o wielkich stratach.

Kolejne wojny dotarły tu na początku XVIII wieku. W latach 1702-1711 ziemia wiska doznała wielu klęsk. Liczne oddziały wojskowe rabowały te okolice. W 1706 roku przeszły tędy wojska moskiewskie, w 1708 szwedzkie. Jednak najgorsze było „morowe powietrze”, które przyciągnęli żołnierze we wrześniu 1708 roku. Był to początek epidemii trwającej do 1709, a nawet do 1710 roku. „Ludzie kryli się po lasach i bagnach, w najlepszym razie po wsiach leśnych i bagiennych”[6]. W czasie powstania kościuszkowskiego w 1794 roku wzdłuż Biebrzy rozlokowane były wojska pruskie. Stanowiły one kordon broniący Prusy przed Polakami. Rozlokowane dwa korpusy liczyły po kilka tysięcy żołnierzy każdy[7]. Pod wodzą Andrzeja Karwowskiego i Jana Zielińskiego wojska polskie zorganizowały się i w czerwcu 1794 roku wyparły Prusaków[8]. Wkrótce potem powstanie upadło. W 1795 roku te okolice zostały włączone do Prus Nowowschodnich. W ramach departamentu białostockiego władze pruskie tworząc powiat biebrzański połączyły powiaty: radziłowski, wąsoski i inne[9].Radziłów stał się miastem rządowym. W czasach Księstwa Warszawskiego (1807-1815) powiat biebrzański należał do departamentu łomżyńskiego. W Królestwie Polskim (1815-1915) powiat ten zamieniono na augustowski i włączono do województwa augustowskiego[9].

W czasach powstania styczniowego okolice Radziłowa z różnych przyczyn nie stały się terenem większych walk powstańczych, zanotowano tylko kilka potyczek. Po bitwie pod Kozim Rynkiem w dniu 29 VII 1863 roku dowódca powstańczy Wawer wycofywał się na południe. Podczas postoju w Radziłowie w dniu 5 VII oddział Wawra został zaatakowany przez wojska rosyjskie, była to sotnia kozaków pod wodzą Matwiejewa. Po krótkiej utarczce kozacy wycofali się z miasta, również Wawer przeszedł dalej[10].Ostatnie walki powstańcze miały miejsce w dniu 3 marca 1864 roku, właśnie wtedy pod Radziłowem miała miejsca jedna z ostatnich potyczek wojsk powstańczych z Rosjanami[11].

W Radziłowie stale rosła liczba ludności żydowskiej, w całej gminie w 1890 roku ta ludność stanowiła 38% całości, w 1893 rok było to już 41%, w 1905 52%, w 1914 roku ludność żydowska stanowiła 55% ludności gminy[12]. Opis miejscowości zapisał Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1888 roku. Zapisano tam: Radziłów: osada miejska, dawniej miasteczko, powiat szczuczyński, gmina i parafia Radziłów, nad rzeką Wissą, niedaleko jej ujścia do Biebrzy, za zachodzie krawędzi błot nadbiebrzańskich. Pod Radziłowem wpada do Wissy rzeka Matlak z dopływem Kubrzanką. Odległość 19 wiorst od Szczuczyna, posiada kościół parafialny drewniany, synagogę, szkołę początkową, urząd gminy. Sąd gminny i stację pocztową w Szczuczynie. Osada ma 163 domy, 1 859 mieszkańców (930 mężczyzn, 929 kobiet) i 1 987 mórg ziemi do mieszczan należącej. (....) W 1858 roku liczyła 124 domy drewniane, 1 539 mieszkańców (658 Żydów). Dochód kasy miejskiej w 1858 roku wynosił 407 rubli, 32 kopiejki, ubezpieczenie domów od ognia 20 950 rubli. (....) . W 1885 roku folwark Radziłów ( A -wójtostwo) liczył 400 mórg, grunty orne zajmowały obszar 309 mórg, łąki 73, pastwiska 12 mórg. Notowano też 12 drewnianych budynków i młyn wodny[3].

Gmina Radziłów miała ówcześnie 4 497 mieszkańców (rok 1888), liczyła 10 232 mórg obszaru. Sąd gminny i stacja pocztowa znajdowały się w Szczuczynie. W skład gminy wchodziły: Borawskie, Brodowo, Czerwonki, Karwowo, Kieljany, Kownatki, Kramarzewo, Mikuty, Mścichy, Ostrowik, Radziłów, Rydzewo, Słucz, Święcenin i Zakrzewo.Z wymienionych wsi 3 zamieszkuje drobna szlachta, 7 ludność mieszana, reszta włościanie[13].

Przed I wojną światową powstała w Radziłowie ochotnicza straż pożarna[14]. Pierwsza państwowa (carska) szkoła w Radziłowie powstała wkrótce po powstaniu styczniowym. Notuje się ją po raz pierwszy w 1868 roku. Pierwszym nauczycielem był Aleksander Jacobi, uczył w latach 1873-1871, a jego następcami byli: Feliks Wierzbowski (1871-1873), Semen Jozajtis (1873-1875), Wincenty Goryszewski (1875-1876), Adam Gajewski (1876-1878), Jerzy Juszkiewicz (1878-1879), Ludwik Braczko (1879), Stanisław Milancz (1879-1882), Roman Czermiński (1882-1883), Julia Baranowska (1883-1884), Józef Lerent (1884-1886), Paweł Ładyżyński (1886-18892), Leon Garbowski (1893), Stanisław Dadeka (1894-1901), Anastazy Łabanowski (1903-1906), Marian Łabanowski (1907-1911), Marian Madejski (1911-1914)[15]

Szkoła z tego okresu była głównie narzędziem rusyfikacji[16]. Język rosyjski był wykładany na każdych zajęciach. Jeżeli uczono się historii, to właśnie historii Rosji, podobnie wyglądała sytuacja z geografią. Rok szkolny trwał do początków sierpnia do połowy czerwca, w praktyce było nieco inaczej, ponieważ „chłopi nie mogą się obejść bez pomocy dzieci przy niektórych robotach polnych, zwłaszcza przy pasieniu bydła i gęsi. Do ukończenia robót jesienią i po wznowieniu robót wiosną w większości szkół nie było dzieci”. W efekcie nauka trwała rocznie około 4 miesięcy, a dyrekcja szkół nie mogła temu zaradzić[17].

W 1921 roku w Radziłowie notowano 259 domów mieszkalnych i 1 983 mieszkańców. Wśród nich 1 311 osób podało wiarę katolicką, 671 mojżeszową i 1 ewangelicką. Podział narodowościowy był podobny[18]. Szkoły w okresie międzywojennym były utrzymywane przez gminę, to one je remontowały i opłacały nauczycieli. Skarb Państwa w minimalnym stopniu finansował podstawowe szkolnictwo. Szkoła miała powstać w tych miejscowościach, gdzie w ciągu 3 lat po sobie następujących liczba dzieci w wieku 7-14 lat przekraczała 40. Po I wojnie światowej utrzymanie szkół było wielkim problemem dla gmin. Brakowało odpowiednich lokali oraz nauczycieli. W roku szkolnym 1925/1926 własnych budynków nie posiadała żadna szkoła w gminie Radziłów, oprócz szkoły w Sośni. W następnych latach wybudowano budynek w Radziłowie, ale i tak gmina wynajmowała od gospodarzy sale szkolne. Nauczyciele w większości wynajmowali pomieszczania od gospodarzy[19].

W Radziłowie szkoła rozpoczęła działalność w roku 1922 jako szkoła czteroklasowa. W tym samym czasie powstała też druga – jednoklasowa szkoła, która w 1925 roku została zamknięta. W pierwszej z nich uczyło się 1922 roku 193 dzieci, w 1924 roku liczba uczniów przekroczyła 200. W 1925 roku szkoła miała status szkoły sześcioklasowej i uczyło się w niej 361 dzieci, w 1930 roku była to już szkoła siedmioklasowa z 400 uczniami[20].

Okrucieństwa podczas II wojny światowej [edytuj]

Podczas niemieckiej inwazji na Polskę, nazistowska Trzecia Armia weszła do Radziłowa w dniu 7 września 1939 roku[21]. Na mocy Traktatu o granicach i przyjaźni III Rzesza-ZSRR z 1939 roku obszar ten został przekazany Związkowi Radzieckiemu pod koniec sierpnia i pozostał w rękach sowieckich, aż do operacji Barbarossa w lipcu 1941 roku. Polska administracja została zdemontowana i zastąpiona przez miejscowych Żydów z których niektórzy nadużywali nowej pozycji w relacjach z Polakami, inni Żydzi potępiali to[22]. Uzbrojeni przez sowietów milicjanci żydowscy pomagali agentom NKWD wysłać polskie rodziny na zsyłkę na Syberię[23].

Pogrom w Radziłowie [edytuj]

Wkrótce po niemieckim ataku na ZSRR,w mieście zostało zamordowanych kilkuset Żydów(około 800)[24]. Wielu zostało rozstrzelanych, ale większość zapędzono do stodoły i spalono żywcem(około 500), w dniu 7 lipca 1941roku, przez oddział Einsatzgruppe B (Zichenau-Schroettersburg) dowodzony przez SS-Obersturmführer Hermana Schapera. Metody stosowane w masakrze były identyczne jak stosowane przez oddział smierci Schapera do zabijania Żydów w Jedwabnem (odległość kilku kilometrów) tylko trzy dni później[25][26].

Śledztwo w sprawie tego mordu, prowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku, również pod kątem udziału Polaków w tej zbrodni[27][28] zostało zawieszone w 2010 roku z powodu braku możliwości postawienia zarzutów żyjącym sprawcom[29]. Zebrany materiał dowodowy wykazał, że zbrodnia dokonana została przez co najmniej kilkunastu ówczesnych mieszkańców Radziłowa.

Zobacz też [edytuj]

Linki zewnętrzne [edytuj]

Przypisy

  1. ↑ Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa....., s. 93.
  2. ↑ Katalog zabytków..., s. 53
  3. ↑ 3,0 3,1 Tamże.
  4. ↑ Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskimi....... s. 277.
  5. ↑ Tamże, s. 237.
  6. ↑ Tamże, s. 241.
  7. ↑ Tamże, s. 313
  8. ↑ Tamże, s. 313.
  9. ↑ 9,0 9,1 Tamże, s. 243.
  10. ↑ Tamże, s. 351.
  11. ↑ Tamże, s. 353.
  12. ↑ Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa .... s. 442.
  13. ↑ Tamże.
  14. ↑ Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewski....., s. 473.
  15. ↑ Jemielity W, Szkolnictwo w guberni łomżyńskiej, Warszawa 1994, s. 88.
  16. ↑ Tamże , s. 62.
  17. ↑ Tamże, s. 96.
  18. ↑ Skorowidz miejscowości...., s. 92.
  19. ↑ Jemielity W, Szkoły powszechne....., s. 8 i 89.
  20. ↑ Tamże, s. 87.
  21. ↑ Pionier-Bataillon 42. . Lexikon der Wehrmacht. [dostęp 22.5.2011]. 
  22. ↑ Simon Dubnow: Shared history, divided memory: Jews and others in Soviet-occupied Poland. [dostęp 22.5.2011]. s. 348.
  23. ↑ Dov Levin, tłum. Naftali Greenwood. The Lesser of Two Evils: Eastern European Jewry under Soviet Rule, 1939-1941. , s. 63, 1995. Jewish Publication Society, Philadelphia. Cytat: Cited in "Polish "Neighbors" and German Invaders" by Alexander B. Rossino, Polin, Volume 16 (2003). Note 59.. 
  24. ↑ Historia Gminy Radziłów. [dostęp 7.7.2011].
  25. ↑ Thomas Urban: "Poszukiwany Hermann Schaper". 01.09.01. [dostęp 7.7.2011].
  26. ↑ Agnieszka Domanowska. Bo ten Żyd to był nikt. „Gazeta Wyborcza”, s. 5, 8.11.2012. [dostęp 8.11.2012]. 
  27. ↑ TVP Białystok
  28. ↑ IPN
  29. ↑ IPN 2010
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Radziłów&oldid=36096211”