Bodzentyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Bodzentyn
Herb
Herb Bodzentyna
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kielecki
Gmina Bodzentyn
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1355
Burmistrz Stanisław Marek Krak
Powierzchnia 8,65 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

2223
257 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 41
Kod pocztowy 26-010
Tablice rejestracyjne TKI
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Bodzentyn
Bodzentyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bodzentyn
Bodzentyn
Ziemia 50°56′27″N 20°57′28″E/50,940833 20,957778Na mapach: 50°56′27″N 20°57′28″E/50,940833 20,957778
TERC
(TERYT)
3263404024
Urząd miejski
ul. Suchedniowska 3
26-010 Bodzentyn
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Bodzentyn w Wikisłowniku
Strona internetowa
Ruiny zamku
Kościół parafialny z 1440 r.
Kościół Świętego Ducha
Baszta miejska w pd części miasta w XIX w
Zabytkowa zagroda Czernikiewiczów z 1809 r.
Ruiny zamku

Bodzentyn – miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Bodzentyn. Prawa miejskie w latach 1355-1870 i ponownie od 1994. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego.

Był własnością biskupów krakowskich[1].

Miejscowość jest siedzibą parafii św. Stanisława Męczennika. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii krakowskiej, diecezji kieleckiej, dekanatu bodzentyńskiego.

Jest ośrodkiem usługowym i krajoznawczym[2]. Położony w Górach Świętokrzyskich, u stóp Pasma Klonowskiego, nad Psarką (dorzecze Kamiennej). Znajduje się tu siedziba dyrekcji Świętokrzyskiego Parku Narodowego. W mieście działa Towarzystwo Przyjaciół Bodzentyna[2].

Bodzentyn jest lokalnym węzłem drogowym[2]. Krzyżują się tu drogi wojewódzkie nr 751 i 752.

Przez miasto przepływa niewielka rzeka Psarka, dopływ Świśliny.

Informacje statystyczne[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto zajmowało powierzchnię 8,65 km²[3] i liczyło 2223 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 1055 osób (47,5%), zaś kobiet – 1168 (52,5%)[4]. Gęstość zaludnienia wynosiła 257 osób/km².

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Bodzentyn powstał w 1355 na gruntach Tarczka, który w XII i XIII wieku był ośrodkiem posiadłości biskupich. Przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskim biskup Bodzanta otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego. Miasto stało się ośrodkiem klucza majątkowego biskupów krakowskich[5].

W roku 1292 w Bodzentynie umiera kontrowersyjny biskup krakowski Paweł z Przemankowa [6]

W 1365 biskup Florian z Mokrska wzniósł tu zamek oraz otoczył miasto obronnymi murami[5]. W 1380 Jan Radlica ufundował w Bodzentynie kościół pod wezwaniem św. Krzyża. W 1410 zatrzymał się tu król Władysław Jagiełło, wyprawiający się na Krzyżaków. Król przyjechał tutaj 19 czerwca z Łysej Góry i przez dwa dni przebywał na dworze biskupim, przyjmując posłów od książąt pomorskich[7]. Niedługo później miasto zniszczył pożar. Z tego powodu w 1413 biskup Wojciech Jastrzębiec wyjednał od Jagiełły nowy przywilej, w którym król potwierdził prawo magdeburskie[7].

W 1412 Piotr Wysz rozszerzył posiadłości Bodzentyna o kilkanaście łanów[5]. W tym samym czasie sąsiedni Tarczek, który utracił na rzecz Bodzentyna znaczną część obszaru, został zdegradowany do rzędu wsi[8]. Biskup Wysz nadał Bodzyntynowi prawo wyrębu drzewa i wypasu bydła, wyłączność na handel solą i mięsem, a także monopol na wyrób trunków w promieniu jednej mili. Biskup ustanowił w Bodzentynie targ oraz dwa jarmarki[5].

XV-XVII wiek[edytuj | edytuj kod]

Przywileje królewskie z 1468 i 1698 spowodowały zwiększenie liczby jarmarków do sześciu. W latach 1533 i 1575 Bodzentyn otrzymał przywileje zwalniające z opłat wjazdowych i przejazdowych. Został zwolniony m.in. od cła solnego w Wiślicy. W latach: 1430, 1510, 1548, 1601 i 1637 powstały cechy szewców, prasołów, kowali, krawców, sukienników i rzeźników. Przedstawiciele mniej licznych rzemiosł zostali zrzeszeni w cechu kowali[5]. W 1645 miasto miało 14 kowali, 5 ślusarzy oraz znaczną liczbę rzemieślników usługowych innych profesji[5].

W 1450 Zbigniew Oleśnicki ufundował w Bodzentynie gotycką kolegiatę[5]. W drugiej połowie XVI wieku zamek w Bodzentynie został przebudowany na pałacową rezydencję. W tym samym czasie powstał drugi rynek. Miasto otrzymało też wodociąg oraz łaźnię, wybudowane staraniem burmistrza Jana Kołka[5].

W Bodzentynie mieszkał i zmarł w 1577 sekretarz królewski, biskup i uczony Franciszek Krasiński. Tu również 17 marca 1642 zakończył życie kanclerz wielki koronny Jakub Zadzik[7].

Od 1640 Bodzentyn wysyłał jednego kandydata na studia bakalarskie do Akademii Krakowskiej. Po zdobyciu wykształcenia był on zatrudniany w miejscowej szkole[5]. W 1670 w Bodzentynie wzniesiono obszerny ratusz z wysoką wieżą i zegarem. Fundatorem okazałej budowli był biskup Andrzej Trzebicki[7]. Od 1692 miasto posiadało fundację Jana Łuczkiewicza wspierającą rzemiosło, nauczycieli i uczniów. W czasie reformacji znajdowała się tu siedziba sądu biskupiego, który zajmował się sprawami odstępstw od wiary katolickiej[5].

W czasie potopu szwedzkiego miasto nie poniosło większych szkód. Wkrótce później zostało jednak dotknięte przez klęski żywiołowe, które spowodowały zmniejszenie się liczby mieszkańców[5]. W latach 1662-1663 Bodzentyn miał 134 domy i ok. 850 mieszkańców. W 1674 był zamieszkiwany już tylko przez ok. 540 osób[5].

XVIII-XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W XVIII i XIX w. Bodzentyn stał się lokalnym ośrodkiem przemysłowym. Działały tutaj kuźnice, a także fabryka luster i porcelany[9]. W mieście funkcjonowały fabryki sukienne i rzeźbiarskie oraz cegielnie[7]. Fabryki żelaza urządzał w okolicy biskup Konstanty Felicjan Szaniawski znacznie podnosząc dochody miasta[7].

Ostatnim z biskupów krakowskich, który mieszkał w Bodzentynie był Kajetan Sołtyk. W 1797, na mocy konwencji rozbiorowej, miasto przeszło na własność rządu[7]. W 1832 rozebrano ratusz, a w 1836 część murów miejskich z Bramą Opatowską[7]. Wg spisu z 1827 w Bodzentynie były 203 domy i 1050 mieszkańców[7]. W 1833 urodził się tu malarz Józef Szermentowski[9].

Miasto wyróżniło się czynnym udziałem mieszkańców w powstaniu styczniowym[5]. W noc wybuchu powstania, Bodzentyn został zaatakowany przez powstańców, pod dowództwem braci Dawidowiczów. Oddział złożony był z pracowników zakładów suchedniowskich. Bitwa pozostała nierozstrzygnięta, a zarówno powstańcy jak i rosyjski garnizon, opuścili miasto. 23 stycznia 1864, w pierwszą rocznicę bitwy, odbyła się tu defilada oddziałów powstańczych, którą odebrał generał Józef Hauke-Bosak. Generał odczytał rozkaz Romualda Traugutta i podziękował podkomendnym za ich postawę w bitwach pod Iłżą i pod Cisowem[9]. W roku 1868 miasto zamieszkiwało 1469 mieszkańców, w tym 428 Żydów[10]. Dwa lata później w efekcie reformy administracyjnej Bodzentyn utracił prawa miejskie i stał się osadą[5]. Zdecydowana większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem. W niewielkim stopniu rozwinęło się rzemiosło. Handel pozostawał w całości w rękach ludności żydowskiej.

Wiek XX[edytuj | edytuj kod]

Początek XX wieku przyniósł ze sobą dalszy wzrost ludności. W 1909 Bodzentyn liczył już 3316 stałych mieszkańców, z czego 1474 Żydów, 9 prawosławnych i 6 protestantów[10]. 20 czerwca 1917 r. drewnianą w większości zabudowę miejscowości strawił pożar. Uszkodzeniu uległ dach kościoła parafialnego. Doszczętnie spłonęła synagoga przy ulicy Bożniczej.

Według pierwszego międzywojennego spisu z 1921 osada liczyła 3570 mieszkańców[5], a w przededniu wojny 3853 osób[5].

W okresie II wojna światowej Bodzentyn był silnym ośrodkiem ruchu partyzanckiego w Górach Świętokrzyskich, wielu jego mieszkańców wstąpiło do leśnych oddziałów. Walczyli m.in. pod dowództwem Jana Piwnika „Ponurego”. Na odległym od miasta o kilka kilometrów Wykusie, znajdowała się duża leśna baza żołnierzy AK. Dlatego też 1 czerwca 1943 r., w ramach represji i w odwecie za działalność partyzancką bodzentynian Niemcy przeprowadzili w mieście pacyfikację. Ich silny oddział, stacjonujący w Świętej Katarzynie o świcie okrążył miasto i dokonał rewizji wszystkich domostw i obejść. Niemal wszystkich mieszkańców, z wyjątkiem drobnych dzieci, spędzono na rynek. Tutaj kolejno sprawdzano ich tożsamość i korzystając z informacji szpicli dokonywano egzekucji wybranych osób z użyciem amunicji dum-dum. Tego dnia zginęło w mieście łącznie 39 osób. Wszyscy pochowani zostali we wspólnej mogile i dopiero po wojnie dokonano ekshumacji i indywidualnych pochówków ofiar na cmentarzu parafialnym[11].

Podczas okupacji niemieckiej utworzono tu getto dla Żydów z okolicznych miasteczek. We wrześniu 1942 jego 700 mieszkańców (w tym Dawid Rubinowicz) zostało popędzonych do stacji kolejowej w Suchedniowie, a stamtąd wywiezionych do obozu zagłady w Treblince.

W 1946 Bodzentyn zamieszkiwało już tylko 2100 mieszkańców[5]. Po wojnie powstała winiarnia, przetwórnia owoców, zakłady mleczarskie i cegielnia, a także spółdzielnie szewców oraz tkacka. W 1960 Bodzentyn miał 2970 mieszkańców[5]. 50% ludności nadal utrzymywało się w tym czasie z rolnictwa[5].

W 1994 Bodzentyn odzyskał utracone prawa miejskie[12].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W XIV wieku miasto nosiło nazwę Bodzęcin, od imienia założyciela, biskupa Bodzęty (Bodzanty). Współczesna nazwa utrwaliła się na skutek pisowni dokumentów łacińskich (Bodzentin w 1439)[13]. W gwarze ludowej utrzymuje się nazwa Bozecin[13]. Pod koniec XIX wieku w użyciu były wariantywne formy: Bożęcin i Borzęcin[14].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przechodzi szlak turystyczny niebieski niebieski szlak turystyczny im. E. Wołoszyna z Wąchocka do Cedzyny, szlak turystyczny zielony zielony szlak turystyczny ze Starachowic do Łącznej oraz szlak rowerowy czerwony czerwony szlak rowerowy z Cedzyny do Nowej Słupi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski : województwo sandomierskie : XIII-XVI wiek, Kielce 1994, s. 16.
  2. 2,0 2,1 2,2 Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, ISBN 83-01-12677-9, str 45-46
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. GUS, 2011-08-10, s. 143. ISSN 1505-5507.
  4. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.. GUS, 2011-06-10, s. 96. ISSN 1734-6118.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967, Tom I, str 538-539, hasło: Bodzentyn
  6. Krótka monografia miast i miasteczek w Królestwie Polskim Verdmon de J.S
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885, Tom I, str 274-275
  8. Miasta polskie w Tysiącleciu, Tom I, str 550, hasło: Tarczek
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ISBN 83-86953-35-7, str 76-80
  10. 10,0 10,1 Wiech, St., Miasteczka guberni kieleckiej w latach 1870-1914, Kielce 2003, ss. 128 i 134
  11. Relacja mieszkańca miasta Józefa Czernikiewicza, którego starszy brat Witold był wśród zamordowanych tego dnia
  12. Dz. U. z 1994 r. Nr 132, poz. 672
  13. 13,0 13,1 Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, ISBN 83-04-02436-5, str 37
  14. Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, ISBN 83-01-13857-2, str 45
  15. Kościół Świętego Ducha w Bodzentynie odbudowany i poświęcony. [dostęp 27.12.2010].
  16. Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990, str 55-56

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967
  • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1885
  • Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1990
  • Ryszard Garus, Przewodnik dla turystów pieszych i zmotoryzowanych. Kielce – Góry Świętokrzyskie, Kielce 1998, ISBN 83-86953-35-7

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]