13 Pułk Artylerii Lekkiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
13 Pułk Artylerii Lekkiej
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1918

Rozformowanie

1939

Nazwa wyróżniająca

Kresowy

Tradycje
Święto

9 września

Nadanie sztandaru

22 czerwca 1918

Kontynuacja

13 Kostrzyński Pułk Artylerii

Dowódcy
Pierwszy

płk Władysław Jung

Ostatni

ppłk Stefan Kossakowski, mjr dypl. Janusz Konopnicki

Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
bitwa pod Piotrkowem (4–6 IX 1939)
bitwa pod Tomaszowem M. (6 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

garnizon Równe

Rodzaj sił zbrojnych

wojsko

Rodzaj wojsk

artyleria

Podległość

13 Kresowa Dywizja Piechoty

13 Kresowy Pułk Artylerii Lekkiej (13 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk stacjonował w garnizonie Równe[1] (III dywizjon w Łucku)[2] i był organiczną jednostką artylerii 13 Kresowej Dywizji Piechoty[2]. Pod względem wyszkolenia oddział podlegał dowódcy 2 Grupy Artylerii.

Święto pułkowe obchodzono 9 września – w rocznicę ostatecznego sformowania pułku we Francji w 1918[3].

W latach 1996–1998 dziedzictwo tradycji 13 pal kontynuował 13 Kostrzyński pułk artylerii im. płk. Mikołaja Gomólickiego w Kostrzynie nad Odrą[4].

Formowanie i walki[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy oddział artylerii Armii Polskiej we Francji był organizowany w koszarach w Le Mans. W miarę napływu kadr i ochotników były tworzone kolejne grupy (dywizjony):

  • I grupa – 22 maja 1918 – dowódca kpt./mjr Władysław Sekutowicz
  • II grupa – 4 września 1918 – dowódca kpt./mjr Kołyszko
  • III grupa – 28 listopada 1918 – dowódca mjr Mikołaj Gomólicki

1 stycznia 1919 roku na bazie wymienionych dywizjonów powstał 1 pułk artylerii polowej.

Po ześrodkowaniu 1 Dywizji Piechoty w marcu 1919 roku w rejonie Bayonne pułk został przygotowany do transportu do Polski. Dowództwo pułku objął ppłk Gomólicki, dywizjony przejęli:

Eszelony pułku opuściły Francję między 17 a 21 kwietnia 1919 roku i przez Niemcy przybyły do Polski w ostatnich dniach kwietnia. Pułk wyładowywał się w rejonie Chełma i Kowla.

1 września 1919 roku, w związku z połączeniem „Błękitnej Armii” z Wojskiem Polskim w kraju, jednostka została przemianowana na 13 Kresowy pułk artylerii polowej. We wrześniu 1920 pułk dysponował 75 mm armatami francuskimi[5].

Obsada personalna pułku w 1920[6]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
Dowódca           płk Mikołaj Gomulicki
Adiutant             ppor. Tadeusz Jasiński
Oficer łączności (i gazowy)         por. Michał Wieliczko-Wielicki
Oficer broni       ppor. Leonard Bursa
Oficer oświatowy           ppor. Józef Bogusławski
Lekarz   por. lek. Franciszek Bardach
Lekarz wet.       rtm. lek. wet. Oswald Bernfeld (do 21 VII)
rtm. lek. wet. Mikołaj Skorupski
Kapelan               ks. Jan Wielebiński (do 6 VI)
Dowódca I dywizjonu   kpt. Michał Jancewicz
Adiutant             ppor. Władysław Bergman
Oficer gospodarczy       por. Władysław Karpowicz
Oficer łączności               ppor. Edward Kubalski
Lekarz   ppor. lek. Jan Krotoski
ppor. san. Wincenty Kuźniar
Lekarz wet. pchor. Bordarich
ppor. lek. wet. Władysław Sarna
rtm. lek. wet. Mikołaj Skorupski
Dowódca taboru ppor. Władysław Moniuszko
Dowódca 1 baterii por. Franciszek Kosiński
Oficer baterii ppor. Józef Biliński
Oficer baterii ppor. Roman Brenner
Oficer baterii ppor, Władysław Suryn
Dowódca 2 baterii kpt. Gustaw Deisenberg
Oficer baterii ppor. Stanisław Nowakowski
Oficer baterii ppor. Marian Jankowski-Poraj
Dowódca 3 baterii kpt. Stanisław Gierwatowski
Oficer baterii ppor. Józef Bogusławski
Oficer baterii ppor. Bronisław Nowakowski
Oficer baterii ppor. Stanisław Piotrowicz
Oficer baterii ppor. Adam Skałkowski (do 2 VIII)
Dowódca II dywizjonu kpt. Napoleon de Latour (do 9 X)
Adiutant ppor. Mirosław Winogradzki
Oficer gospodarczy ppor. Jan Świderski
Oficer łączności ppor. Stefan Otowski
Lekarz por. lek. dr Franciszek Bardach
Lekarz wet. ppor. lek. wet. Jan Duszkiewicz
Dowódca 4 baterii por. Marian Kowalski
Oficer baterii por./kpt. Antoni Brzozowski
Oficer baterii ppor. Poncet de Sandon
Dowódca 5 baterii por./kpt. Władysław Bednarski
Oficer baterii ppor, Zygmunt Dworakowski
Oficer baterii ppor. Czesław Kitkiewicz
Dowódca 6 baterii kpt. Mieczysław Małczyński
Oficer baterii por. Witold Guenter
Oficer baterii ppor. Stanisław Dołęga-Luberadzki
Dowódca III dywizjonu mjr Edward Czopór
Adiutant ppor. Edward Rykiert
Oficer gospodarczy ppor. Stanisław Chęciński
Lekarz ppor, lek. Orzech Manas
Lekarz wet. por. lek. wet. Władysław Sarna
Dowódca 7 baterii por. Stanisław Szembarski († 29 V)
Oficer baterii por. Zdzisław Liberadzki (†29 V)
Oficer baterii ppor. Stanisław Bereziński († 29 V)
Dowódca 8 baterii por. Adam Studencki
Oficer baterii por. Wacław Grudniewicz
Oficer baterii ppor. Tadeusz Nadratowski
Oficer baterii ppor. Julian Zdanowski
Dowódca 9 baterii por. Lucjan Adamczak
Oficer baterii por. Kazimierz Dworakowski
Oficer baterii ppor. Jan Domasiewicz
Oficer baterii ppor. Anicet Marcinkowski
Oficer pułku kpt. Wacław Latkiewicz
Oficer pułku por. Piotr Ponomariow-Jakubowski (od VI)
Oficer pułku ppor. Tadeusz Mądralowski
Oficer pułku ppor. Romuald Prewycz-Kwinto

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[7]:
por. Lucjan Adamczak por. Alfred Bartoniczek por. Władysław Bednarski
ppor. Józef Biliński ogn. Faustyn Bieńkowski mjr Edward Czopór
bomb. Wojciech Dąbrowski ogn. Kazimierz Fludra płk Mikołaj Gomólicki
kan. Stanisław Gierecki por. Wacław Grudniewicz por. Witold Günter
mjr. Michał Jancewicz kan. Stanisław Kacprzak por. Franciszek Kosiński
por. Marian Kowalski ś.p. kpt. Napoleon de Latour[a] kpr. Józef Loch ps. „Jan Lesiński”[b] nr 2086
kpr. Stanisław Maruta st. ogn. Henryk Mendel ogn. Stanisław Michałowski
ppor. Tadeusz Nadrowski chor. Józef Nyklewicz ogn. Józef Popławski
kpr. Wasyl Pawluk ps. „Wacław Paluch”[c] bomb. Aleksander Piekarus bomb. Jan Prus
kpt. Stanisław Szeliga-Gierwatowski por. Adam Studencki bomb. Aleksander Szewczyk
kan. Józef Wójciuk kan. Józef Zwoliński kan. Antoni Żórubski

13 Kresowy pal w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

13 DP w 1938
Mobilizacja

Zmobilizowany w dniu 14 sierpnia 1939 roku wraz z pododdziałami dywizyjnymi w ramach mobilizacji alarmowej w grupie "zielonej" jako oddział wchodzący w skład Korpusu Interwencyjnego. Zgodnie z planem "W" zmobilizowano w oparciu o 13 pal w garnizonie Równe: dowództwo 13 pal z samodzielnym patrolem meteo nr 13, I i II dywizjony armat kal. 75 mm. W garnizonie Łuck: III dywizjon haubic kal. 100 mm oraz kolumny taborowe (dywizyjne) nr 209, 210, 211, 212, pluton parkowy uzbrojenia nr 202 i warsztat taborowy nr 209[12]. Pułk zmobilizował się w ciągu 56 godzin, jednak wystąpiły braki w wyposażeniu: część baterii nie otrzymała radiostacji, a w dowództwach dywizjonu otrzymano tylko jedną sztukę, wystąpiły braki broni krótkiej dla oficerów i podoficerów rezerwy. Zabrakło części lornetek, oraz amunicji ppanc. do broni strzeleckiej i granatów. Pułk otrzymał doskonałe konie i wozy ze wsi obsadzonych przez kolonistów czeskich. 16 sierpnia pułk załadowano do 9 transportów kolejowych i wysłano na Pomorze[13]. Po wyładowaniu w Solcu Kujawskim 19 sierpnia pułk przemaszerował do lasów w rejonie Fordonu i wraz z macierzystą 13 DP wszedł w skład Korpusu Interwencyjnego gen. Skwarczyńskiego. Nocą 31 sierpnia/1 września 1939 r. 13 pal dotarł do Fordonu, gdzie miał się załadować powtórnie do transportów kolejowych.

Działania bojowe 13 pal

Załadunek 13 pal rozpoczęto 1 września 1939 roku o godz.9.00 załadowane pododdziały sukcesywnie odjeżdżały przez Toruń, Włocławek, Kutno. W trakcie załadunku i dalszego transportu były atakowane przez niemieckie lotnictwo na stacji Fordon. W Kutnie został zbombardowany transport I i II dywizjonu. Z 2 baterii zostało zabitych kilkanaście koni, a z II dywizjonu poległo 7 żołnierzy. 2 września w rejonie Koluszek wyładowywano transporty 13 pal i kierowano do lasów na południe od miasta. W związku z przegrupowaniem 13 DP do rejonu Tomaszowa Mazowieckiego, nocą 3/4 września dywizjon III/13 pal podjął marsz do Tomaszowa, a nocą 4/5 września dywizjon II i I (bez 3 baterii). Od rana 5 września dywizjony sukcesywnie zaczęły zajmować stanowiska ogniowe w lesie Lubochnia. III dywizjon zajął s.o. w rejonie miejscowości Sangródź , a następnie Przesiadłów jako wsparcie 43 pp. Dywizjon II/13 pal (bez 6 baterii) jako artyleria ppanc. zajął stanowiska w szykach 45 pp od Zawady do wzg.185. 6 bateria wraz z batalionem I/44 pp stanowiła odwód dywizji, ubezpieczając północne skrzydło dywizji. I/13 pal (bez 3 baterii) jako artyleria ogólnego działania pod dowództwem ppłk Kossakowskiego nad rzeką Piasecznica. Przybyła ostatnim transportem kolejowym do Koluszek w dniu 5 września 3 bateria armat, po wykonaniu nocnego marszu w rejon Tomaszowa Maz. zajęła stanowiska na szosie Tomaszów Maz.-Lubochnia o świcie 6 września wraz z batalionem I/45 pp. 6 września 5 bateria zniszczyła niemiecki czołg dowodzenia i pozostałe dwa zmusiła do odwrotu. O godz.10 stanowiska II i III dywizjonu zostały zaatakowane przez lotnictwo niemieckie i ostrzelane przez artylerię. Zostało rannych i zabitych kilku artylerzystów[14]. Na stanowiska 43 pp i styk z 45 pp uderzyły niemieckie oddziały 4 Dywizji Pancernej, z uwagi na znaczne oddalenie stanowisk III dywizjonu od pierwszej linii wpieranej piechoty i problemy z łącznością, wsparcie dywizjonu było nieefektywne. Ok.godz.12.00 oddział niemieckiej 1 Dywizji Pancernej uderzył na 45 pp od strony Wolborza, atakujące niemieckie czołgi zostały zatrzymane ogniem "na wprost" przez 5 baterię armat i pluton artylerii piechoty 45 pp, zniszczono 5 czołgów niemieckich i 3 uszkodzono. O godz.15.00 niemiecka 1.DPanc. wznowiła natarcie przez Nieborów w kierunku Zawad, jednocześnie został zaatakowany przez lotnictwo niemieckie dywizjon III/13 pal i tabory pułku. Natarcie to było ostrzeliwane mało skutecznie przez 4 i 5 baterie armat. O godz.17.30 natarcie podjęła niemiecka 4.DPanc. atakując w kierunku Cekanowa, ok. 40 czołgów niemieckich przedarło się na tyły 43 pp i stanowiska III dywizjonu haubic. Haubice ostrzałem "na wprost" zniszczyły 5 czołgów, utracono 6 haubic, oraz wielu żołnierzy oraz liczne zaprzęgi konne, dywizjon został rozbity. I dywizjon armat (bez 3 baterii) na rozkaz dowódcy 13 DP przegrupowywał się do rejonu Skrzynki, Małecz, przygotowane do odmarszu baterie I/13 pal w lesie Lubochnia zostały zaatakowane przez 8 czołgów niemieckich, zaskoczona 1 bateria podjęła walkę niszcząc 1 czołg, ale utraciła dwie armaty i większość koni, 2 bateria stojąca nieco dalej ogniem bezpośrednim zniszczyła 3 czołgi niemieckie zmuszając do odwrotu pozostałe, bez strat własnych. W kierunku Lubochni wycofała się 2/13 pal i dowództwo 13 pal. Bateria 3/13 pal nie biorąca udziału dotychczas w walce, dostała rozkaz o zmianie s.o. i przegrupowaniu się. Podczas zejścia ze stanowisk została zaatakowana przez lotnictwo niemieckie, wówczas jeden z plutonów baterii pojechał na skutek błędnego pokierowania w kierunku Radomia. Czołgi niemieckie w tym czasie rozproszyły tabory 13 pal w lesie Lubochnia. Przed zmrokiem 5 bateria armat z plutonem artylerii 45 pp w rejonie Jadwigów, Wiaderno odparły natarcie czołgów niemieckich na las Lubochnia niszcząc 2 czołgi niemieckie, utraciła dwóch poległych i jednego rannego kanoniera i 3 konie zabite. Artyleria niemiecka w godzinach nocnych prowadziła silny ostrzał stanowisk 13 DP. W jego wyniku ranni zostali dowódcy 4 i 6 baterii armat. Na rozkaz płk. dypl. Władysława Zubosz-Kalińskiego dywizja rozpoczęła odwrót do lasów brudzewickich. Wycofujące się szosą warszawską: dowództwo 13 pal, 2/13 pal i 9 bateria haubic (3 działowa) z III/13 pal, wraz z taborami i częścią służb dywizyjnych późną nocą 6/7 września zostały zaatakowane przez niemieckie czołgi. Wybuch paniki w taborach spowodował gwałtowny odwrót w kierunku Warszawy maszerujących pododdziałów 13 pal. Bateria 2/13 pal dotarła do Skierniewic. Podczas przemarszu 45 pp wraz z 4 baterią i częścią 3 baterii przez Tomaszów Mazowiecki doszło do nocnego boju z grupą ok. 40 czołgów niemieckich, do walki z odkrytych stanowisk ostrzałem na wprost 4/13 pal włączyła się do walki otwierając dalszą drogę kolumnie, za cenę strat w ludziach i koniach i 2 utraconych armatach. Doszło jednocześnie na ulicach Tomaszowa do walki z dywersantami niemieckimi. 3 i 4 baterie dotarły do lasów spalskich miejsca koncentracji 13 DP. W trakcie nocnego marszu przez czołgi niemieckie rozbite zostało dowództwo II/13 pal[15]. Do lasów spalskich dotarły też: dowództwo I/13 pal, 1 bateria (2 armaty), 7 bateria (3 haubice). Maszerująca w straży tylnej 5 bateria stoczyła walkę w Tomaszowie z dywersantami i oddziałem niemieckim, utraciła 1 poległego, 3 rannych żołnierzy, 3 konie i jaszcz amunicyjny. Rano dołączyła do reszty pułku w lasach spalskich, dotarły też resztki dowództw II i III dywizjonów. 7 września o świcie 6 bateria zajęła s.o. we wsi Glinniki wraz z batalionem I/44 pp, o godz.10.00 pozycje obronne zaatakowało ok. 60 czołgów niemieckich. Przez dwie godziny na pozycjach powstrzymywano oddział niemiecki, a następnie do godz.15.30 broniono się w oparciu o lasy na zachód od Glinnika, gdzie podczas tych walk 6/13 pal zniszczyła kilka czołgów niemieckich. Przed wieczorem bateria dołączyła do reszty 13 pal stacjonującego w lasach brudzewickich. Zebrano łącznie 17 dział, dowództwo pułku objął mjr dypl. Konopnicki. Na rozkaz dowódcy Armii "Prusy" 13 DP rozpoczęła przygotowania do marszu w kierunku przeprawy w Maciejowicach. Podczas formowania kolumny marszowej ok. godz.18 niemalże przez pomyłkę nie doszło do bratobójczej walki pomiędzy bateriami pułku i własną kompanią czołgów z 1 batalionu czołgów lekkich, po obopólnym chwilowym ostrzale w szykach 13 DP doszło do objawów paniki, ale została ona opanowana. Wieczorem rozpoczęto marsz na trasie Odrzywołu, Klwów, Ulów. Osiągając o świecie 8 września okolice Odrzywołu, gdzie na kolumny 13 DP, oraz oddziałów z 19 i 29 DP uderzył niemiecki batalion piechoty z 13.DPZmot. wraz z kompanią czołgów. Baterie 13 pal powstrzymały natarcie niemieckich czołgów i piechoty zmotoryzowanej, 6 bateria armat zaskoczona przez czołgi w walce została doszczętnie rozbita, niszcząc ogniem na wprost czołg niemiecki, poległo wielu jej żołnierzy, w tym jej dowódca por. Raczyński, wielu rannych kanonierów dostało się do niewoli. 5 bateria zniszczyła 2 lub 3 czołgi nie ponosząc większych strat. Po dotarciu do lasów w rejonie Ulowa pozostałość 13 pal ok. godz.17.00 stoczyła pojedynek artyleryjski z artylerią niemieckiej 13.DPZmot[16]. Nocą 8/9 września 13 pal wraz z macierzystą dywizją wykonała marsz do rejonu lasów Dąbrówka-Stawiszyn na południe od Białobrzegów. O świcie kolumnę pułku atakowało lotnictwo niemieckie, powodując straty w bateriach, głównie koni. Podczas postoju 9 września zlikwidowano tabor pułkowy, pozostawiając niezbędną ilość zaprzęgów. Maszerując kolejnej nocy 13 pal wraz z 13 DP dotarł do Głowaczowa, przed południem zajęto rejon Dąbrówki Grabnowolskiej, pozostając od świtu 10 września pod ostrzałem niemieckiej artylerii. Rozpoznano, iż przeprawa przez rzekę Radomkę w Ryczywole i Wisłę w Maciejowicach jest niemożliwa. Dowódca 13 DP płk. Kaliński rozkazał zniszczyć działa i cały sprzęt ciężki. 13 DP po osiągnięciu w marszu nocnym 10/11 września przez Ryczywół rzeki Wisła przeprawiła się na odcinku pomiędzy Maciejowicami i Magnuszewem przez Wisłę. Tu nastąpiło rozdzielenie 13 pal.

Działania artylerzystów 13 pal w grupach rozproszonych

Część artylerzystów pomaszerowała na wschód, w tym grupa por. Salwina z 8/13 pal dotarła do Równego, grupa kpt. Podoskiego z III/13 pal przez Korytnicę dotarła do Lublina, tam z artylerzystów 13 pal zorganizowano kompanię piechoty. Kompania kpt. Podoskiego 17 września z Lublina wycofał się do Łęcznej, gdzie wszedł w skład 39 DP rez. Po marszu Pawłów, Kukówkę, Komarów kompania dotarła do Suchowoli, gdzie weszła w skład odtworzonego 45 pp pod dowództwem ppłk Redera, 13 Brygady Piechoty płk. Szalewicza. Po walkach w rejonie Krasnobrodu w ramach 13 BP, 27 września kompania artylerzystów 13 pal dostała się do niewoli niemieckiej. Z grupą żołnierzy II/13 pal mjr Konopnicki pomaszerował w kierunku Warszawy. Duża grupa żołnierzy 13 pal dostała się do niewoli niemieckiej we wsi Grabnowola koło Głowaczowa 11 września, inne grupy w lasach kozienickich i ryczywolskich trafiły do niemieckiej niewoli. Dowódca 5 baterii por. Czerniuk zebrał grupę ok. 300 żołnierzy i 17 września przeprawił się przez Wisłę pod Świerzem Górnym, podjął marsz na Warszawę grupa osiągnęła stan 400 żołnierzy, pod Wilgą rozbił niemiecki tabor konny i uwolnił kolejnych kilkudziesięciu żołnierzy z niewoli. toczył potyczki z patrolami niemieckimi. Z uwagi na zablokowanie drogi do stolicy przez silne jednostki niemieckie pomaszerował 23 września na Podlasie, gdzie dołączył do zgrupowania płk. Kowalskiego toczącego potyczki z oddziałami niemieckimi i sowieckimi. Grupa została rozwiązana 2 października. 12 września brodem przez Wisłę w rejonie wsi Kraski przeprawiono przy pomocy ludności cywilnej 2 armaty z 4 baterii wraz z jaszczami, amunicją i końmi. Dowództwo nad baterią objął kpt. W. Pałka, a pozostałych żołnierzy na koniach wcielono do szwadronu kawalerii dywizyjnej mjr. Bednarskiego. Bateria kpt. Pałki maszerowała wraz z resztkami 13 DP w kierunku Warszawy Prowadzono marsz 16 września docierając do Wilgi, a 17 września do lassu Podbiel koło Celestynowa. Ok. godz.19 bateria kpt. Pałki stoczyła walkę z pancernym podjazdem niemieckim zniszczono 2 wozy pancerne. Artylerzyści baterii stanowili straż tylną maszerującego oddziału 13 DP poprzez Otwock i Emów w nocy 17/18 września. Następnej nocy zgrupowanie dotarło do Falenicy, rano w rejonie żydowskiego sanatorium zajmując obronę okrężną. W południe na obronę zgrupowania uderzyły oddziały piechoty niemieckiej wsparte czołgami. Atak wroga został odparty ze stratą 3 czołgów. Przez resztę dnia oddziały niemieckie ze wsparciem artylerii prowadzili natarcie na pozycje oddziału 13 DP. Po wygaśnięci walki zniszczono pozostałe działa i podjęto próbę przebicia się do Warszawy. Udało się tylko części z 13 pal np. mjr. Konopnickiemu i por. Polityńskiemu. Większość żołnierzy 13 pal w tym kpt. W. Pałka 20 września dostała się do niemieckiej niewoli. Był to kres istnienia 13 pal[17].

Oddział Zbierania Nadwyżek 13 pal

Po wyjeździe na Pomorze 13 pal w garnizonie w Równem pozostały nadwyżki oficerów i podoficerów pułku oraz napływający w dalszym ciągu oficerowi, podchorążowie, podoficerowie i szeregowi rezerwy. Dowódca pozostałości został mjr Bronisław Czołowski. Z rezerwistami prowadzono szkolenie wykorzystując pozostawione w garnizonie 4 armaty 75 mm wz.1897 oraz pełniąc służbę wartowniczą przy prochowni i na posterunkach opl. Sformowano baterię armat kpt. Mieczysława Klimowicza. 7 września OZN 13 pal udał się do Włodzimierza Wołyńskiego, jak również nadwyżki z III/13 pal z garnizonu w Łucku pod dowództwem kpt. Władysława Dunin-Brzezińskiego. W koszarach w Równem pozostał z niewielkim pododdziałem wartowniczym mjr B. Czołowski. We Włodzimierzu Wołyńskim formowany był Ośrodek Zapasowy Artylerii Lekkiej nr 2. Z artylerzystów 13 pal utworzono baterię armat kpt. M. Klimowicza i z pozostałych, którzy posiadali broń kompanię piechoty. Od 13 września przygotowywano Włodzimierz do obrony przed zbliżającym się atakiem niemieckiej broni pancernej. Od 14 do 17 września prowadzono walki z pancerno-motorowym oddziałem niemieckim. Ogniem armat zmuszono do wycofania się niemieckie wozy bojowe. 18 września na wieść o wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski wydano rozkaz rozwiązania baterii armat i kompanii piechoty z artylerzystów 13 pal. Rozkazowi nie podporządkował się por. rez. Tadeusz Gularski dowódca plutonu z baterii armat i pomaszerował na północny zachód[18]. 20 września dołączył w Chełmie Lubelskim do Grupy "Brześć", z którą dzielił jej dalsze losy do 2 października gdzie w rejonie Domostawa-Mamoty po zniszczeniu armat skapitulował przed wojskami sowieckimi[19].

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[20][21]
Dowództwo
dowódca pułku ppłk art. Stefan Paweł Kossakowski do 7 IX 1939
mjr dypl. Janusz Konopnicki
adiutant pułku kpt. art. Wacław Woliński
dowódca plutonu topograficzno-ogniowego por. rez. NN
oficer zwiadowczy por. art. Julian Stanisław Bistroń
oficer łączności kpt. art. Zbigniew Józef Papiewski
I dywizjon (12 armat 75 mm)
dowódca I dywizjonu kpt. art. Wilhelm Pałka
oficer zwiadowczy por. Józef Prokulewicz
dowódca 1 baterii por. art. Karol Raczkowski
dowódca 2 baterii ppor. Bolesław Strenkowski
dowódca 3 baterii por. Stanisława Polityński
dowódca kolumny amunicyjnej por. rez. Edward Malczewski
II dywizjon (12 armat 75 mm)
dowódca II dywizjonu mjr dypl. Janusz Konopnicki
adiutant dywizjonu por. rez. Mirosław Trelewski
oficer zwiadowczy por. rez. Jan Ziemkowicz
dowódca 4 baterii por. Stanisław Kaczorkiewicz
dowódca 5 baterii por. Paweł Czerniuk
dowódca 6 baterii por. rez. Kazimierz Raczyński
III dywizjon (12 haubic 100 mm)
dowódca III dywizjonu mjr art. Stanisław Marian Kruszyński
adiutant dywizjonu ppor. Roman Baraniecki
oficer zwiadowczy por. Tadeusz Szlapkin
dowódca 7 baterii kpt. art. Roman Podoski
dowódca 8 baterii por. Jan Salwin
dowódca 9 baterii por. Henryk Jonke
dowódca kolumny amunicyjnej por. rez. Stefan Dybczyński

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

Sztandar pułkowy ufundowany przez miasto Belfort został wręczony I grupie 22 czerwca 1918 przez Prezydenta Francji Rajmunda Poincaré'a w Dionville[22]. Na płachcie barwy amarantowej obszytej srebrnymi frędzlami wyhaftowane były napisy. Na awersie: Pierwszy Pułk – Artylerji Polowej, na rewersie Wojsko Polskie. II i III grupa po ostatecznym sformowaniu otrzymały proporce.

Odznaka pamiątkowa

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 30, poz. 355 z 17 września 1930 roku. Posiada kształt pięcioramiennego krzyża na wzór francuskiego orderu Legii Honorowej, o biało emaliowanych ramionach, zakończonych kulkami, z krawędziami barwy złocistej. W środku krzyża okrągła złocista tarcza ze skrzyżowanymi lufami armatnimi, otoczona napisem z nazwą pułku i rokiem powstania 13 P.KRES. ART.POL. 1918. Dwuczęściowa – oficerska, wykonana w srebrze, złocona i emaliowana, żołnierska w tombaku bez emalii. Na rewersie próba srebra, numer, imiennik AN i nazwisko grawera[1].

Kresowi artylerzyści[edytuj | edytuj kod]

Fotografia upamiętniająca dziesięciolecie pułku - oficerowie i podoficerowie pułku
Dowódcy pułku
  • płk art. Gross (p.o. 1918)
  • płk art. Władysław Jung (1919)
  • płk art. Mikołaj Gomólicki (2 IV 1919 - X 1925)
  • płk dypl. art. Jan Tiletschke (X 1925 - XI 1931 i p.o. 6 XI - 23 XII 1931)
  • płk art. dr Karol Myrek (od V 1932)
  • ppłk art. Klaudiusz Reder (do VIII 1939 → dowódca artylerii dywizyjnej 13 DP)
  • ppłk art. Stefan Paweł Kossakowski (VIII – IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 – I zastępca dowódcy pułku)
  • ppłk art. Jan Hornowski (1923 – 1924)
  • ppłk art. Ferdynand Müllner (1928 – III 1929[23] → dowódca 9 pac)
  • mjr / ppłk art. Karol Łopatkiewicz (IV 1929 – VIII 1935 → rejonowy inspektor koni w Krakowie)
  • ppłk dypl. art. Jan Ciałowicz (IX 1935 – 1937 → I oficer sztabu generała do prac artyleryjskich przy GISZ)
  • ppłk art. Stefan Paweł Kossakowski (do VIII 1939 → dowódca pułku)
  • mjr art. Bronisław Czołowski (II z-ca d-cy/kwatermistrz – 1939)
Oficerowie i żołnierze pułku
 Z tym tematem związana jest kategoria: Żołnierze 13 Pułku Artylerii Lekkiej.

Żołnierze 13 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[24] oraz Muzeum Katyńskie[25][d][e].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Golewski Wincenty podporucznik rezerwy mierniczy Katyń
Burbelka Michał porucznik rezerwy pracował w Jaśle Katyń
Czołowski Bronisław[28] major żołnierz zawodowy kwatermistrz 13 pal Katyń
Dzenajewicz Józef podporucznik rezerwy student prawa Katyń
Kapłan Boruch podporucznik rezerwy inżynier elektryk pracował w Równem Katyń
Niewodski Mikołaj porucznik rezerwy inżynier Szkoła Budownictwa w Lublinie Katyń
Przezwański Stefan podporucznik rezerwy urzędnik Poczta Polska Katyń
Sosicki Leonard podporucznik rezerwy inżynier leśnik Katyń
Szmalstych Józef podporucznik rezerwy Katyń
Szumiata Witold podporucznik rezerwy Zarząd Miejski w Łucku Katyń
Walczak Władysław podporucznik rezerwy inżynier Katyń
Wild Józef podporucznik rezerwy mierniczy pracował w Łucku Katyń
Dunin-Brzeziński Władysław[29] kapitan żołnierz zawodowy Charków
Garbowicz Józef podporucznik rezerwy nauczyciel Charków
Rybicki Józef Tadeusz porucznik rezerwy lekarz Charków
Skorupski Janusz[30] kapitan audytor żołnierz zawodowy Charków
Woliński Wacław[31] kapitan żołnierz zawodowy Charków
Bilczyński Władysław[32] podpułkownik żołnierz zawodowy RIK Lwów Charków
Amrogowicz Henryk porucznik rezerwy leśnik wójt gminy Kołki ULK
Hildebrand Władysław podporucznik rezerwy inżynier dyr. cementowni w Zdołbunowie ULK

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Kpt. Napoleon de Latour zmarł 9 października 1920 roku, w wyniku choroby, w Szpitalu Polowym Nr 208. Wymieniony oficer został wykazany także wśród kawalerów VM – żołnierzy 44 Pułku Piechoty[8]
  2. Na podstawie wojskowego arkusza ewidencyjnego sporządzonego przez 13 pap i książeczki inwalidzkiej nr 1582 wystawionej przez PKU Królewska Huta minister spraw wojskowych sprostował przybrane w czasie służby wojskowej imię i nazwisko odznaczonego orderem wojennym Virtuti Militari V klasy nr 2086 – kpr. Jana Lesińskiego z 13 pap – na rodowe jego nazwisko i imię „Józef Loch”[9]. Mężczyzna o tym samym imieniu nazwisku (Józef Loch) został 15 kwietnia 1932 roku odznaczony Medalem Niepodległości[10].
  3. 11 listopada 1935 ogłoszono, że odznaczony 13 maja 1921 Orderem Wojennym Virtuti Militari pod pseudonimem „Wacław Paluch” nazywa się Wasyl Pawluk[11].
  4. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[26].
  5. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[27].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 248.
  2. a b Satora 1990 ↓, s. 285.
  3. Galster 1975 ↓, s. 38-39.
  4. Decyzja Nr 98/MON Ministra Obrony Narodowej z 20 czerwca 1996 roku w: Dziennik Rozkazów MON z 1996, poz. 198.
  5. Odziemkowski 2010 ↓, s. 386.
  6. Tuliński 2020 ↓, s. 923.
  7. Wieliczko-Wielicki 1928 ↓, s. 29.
  8. Lista strat 1934 ↓, s. 471.
  9. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 28 czerwca 1930 roku, s. 266.
  10. M.P. z 1932 r. nr 92, poz. 124.
  11. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 11 listopada 1935, s. 126.
  12. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 276-277.
  13. Zarzycki 1998 ↓, s. 19-21.
  14. Zarzycki 1998 ↓, s. 22-23.
  15. Zarzycki 1998 ↓, s. 24-26.
  16. Zarzycki 1998 ↓, s. 27-28.
  17. Zarzycki 1998 ↓, s. 29-33.
  18. Jarno 2012 ↓, s. 198-199, 202-203.
  19. Zarzycki 1998 ↓, s. 34-35.
  20. Zarzycki 1998 ↓, s. 20–21.
  21. Jarno 2012 ↓, s. 231–232.
  22. Satora 1990 ↓, s. 285-286.
  23. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 marca 1929 roku, s. 101.
  24. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  25. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  26. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  27. Wyrwa 2015 ↓.
  28. Księgi Cmentarne – wpis 565.
  29. Księgi Cmentarne – wpis 5001.
  30. Księgi Cmentarne – wpis 7307.
  31. Księgi Cmentarne – wpis 14281.
  32. Księgi Cmentarne – wpis 4590.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]