44 Pułk Strzelców Legii Amerykańskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
44 Pułk Strzelców Legii Amerykańskiej
44 pułk piechoty Strzelców Kresowych
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Legii Amerykańskiej
Tradycje
Święto 28 kwietnia[1]
Nadanie sztandaru 1918 i 1931
Rodowód 2 pułk strzelców polskich
Dowódcy
Pierwszy ppłk Józef Grabiński
Ostatni płk Józef Frączek
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Romanowem (23 XII 1919)
bitwa pod Biłką Szlachecką (18 VIII 1920)
Bitwa pod Tyszowcami (2 IX 1920)
kampania wrześniowa
bitwa pod Piotrkowem (4–6 IX 1939)
bitwa pod Tomaszowem M. (6 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja Równe
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 13 Kresowa Dywizja Piechoty

44 Pułk Strzelców Legii Amerykańskiej (44 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Sformowany został w 1918 jako 2 pułk strzelców polskich 1 Dywizji Strzelców Polskich Armii Polskiej we Francji. Po powrocie do kraju oddział przemianowany na 2 pułk strzelców pieszych, a po zjednoczeniu Błękitnej Armii z Wojskiem Polskim w kraju, na 44 pułk strzelców kresowych. Po wojnie z bolszewikami nazwę oddziału ustalono na 44 pułk piechoty Strzelców Kresowych, a w 1939 jednostka przemianowana została na 44 pułk strzelców Legii Amerykańskiej[2].

W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Równem i wchodził w skład 13 Kresowej Dywizji Piechoty.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W 1918 we Francji sformowany został 2 pułk strzelców polskich. Jednostka weszła w skład 1 Dywizji Strzelców Polskich Armii Polskiej we Francji. Po powrocie do kraju oddział przemianowany został na 2 pułk strzelców pieszych. 1 września 1919 po zjednoczeniu Armii Polskiej we Francji z Wojskiem Polskim przemianowany został na 44 pułk Strzelców Kresowych. Po wojnie z bolszewikami nazwę oddziału ustalono na 44 pułk piechoty Strzelców Kresowych. W 1939 jednostka przemianowana została na 44 pułk strzelców Legii Amerykańskiej[2].

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Łucku[3].

Obsada personalna pułku w 1920[4]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
Dowódca pułku ppłk Antoni Szylling
wz ppłk Wilhelm Lawicz Liszka (VII)
wz ppłk Stanisław Powroźnicki (X)
Adiutant por, Stanisław Bobrowski
Oficer łączności p.o. plut. Józef Krupa
Oficer broni ppor. Jan Błachowicz
Oficer gazowy ppor. Antoni Poczobut
Lekarz ppłk lek. Stefan Garczyński
por. lek. dr Henryk Kochanowicz
Oficer prowiantowy ppor. Antoni Librach
Referent oświatowy ppor. Jan Mazur
Kapelan ks. Antoni Wojdeszuk (do 18 VII)
ks. Jan Wielebiński
Oficer wywiadowczy por. Władysław Leśniak
Dowódca taborów pułku ppor. Witalis Olszewski
Dowódca I batalionu ppłk Wilhelm Lawicz Liszka
kpt. Mikołaj Pieślak
Adiutant ppor. Stanisław Michno
Oficer prowiantowy ppor, Jan Mazur
Oficer gazowy ppor. Majer Griffel (do 27 VIII)
Lekarz por. lek. dr Włodzimierz Missiuro
Oficer kasowy ppor. Ferdynand Rudnicki
Dowódca 1 kompanii por. Michał Poźniak (do 5 VI)
ppor. Paweł Bilicki
ppor. Wacław Matuszek (od 1IX)
Dowódca plutonu           ppor. Stanisław Cychański (do 1 VII)
Dowódca plutonu           ppor. Majer Griffel
Dowódca 2 kompanii     por. Kazimierz Mikuliński
Dowódca plutonu           ppor. Antoni Kozieradzki
Dowódca 3 kompanii     por. Stanisław Solon
Dowódca plutonu           ppor. Wacław Matuszek
Dowódca 4 kompanii     por. Władysław Kargol
por. Stanisław Łączkowski
Dowódca plutonu           por. Wawrzyniec Krzanowski
Dowódca 1 kompanii km kpt. Mikołaj Pieślak
por. Kazimierz Dombrowski
Dowódca plutonu           por. Zygmunt Więckus
Dowódca II batalionu   kpt. Rafał Zieleniewski
Adiutant             ppor. Wacław Mosiewicz
Oficer prowiantowy       ppor, Aleksander Krajewski
Oficer gazowy   ppor. Józef Hapoński
Dowódca 5 kompanii     por. Antoni Wiącek
Dowódca plutonu           pchor. Stanisław Świacki
Dowódca 6 kompanii     por. Stanisław Sosień
Dowódca plutonu           ppor. Izaak Segal
Dowódca plutonu           ppor. Zygmunt Zawilski
Dowódca 7 kompanii     por. Jan Małachowski
Dowódca plutonu           ppor. Józef Węglicki
Dowódca 8 kompanii     por. Tadeusz Kwaśniewski
por. Władysław Pawłowski
Dowódca plutonu           ppor. Kazimierz Laskowski
Dowódca 2 kompanii km           por. Bronisław Brzeziński
Dowódca III batalionu   kpt. Stanisław Bilmin (ranny 10 IX)
Adiutant             ppor. Michał Stankiewicz
Oficer prowiantowy       ppor. Antoni Librach
Lekarz   ppor. lek. dr Emil Głowacki
Dowódca 9 kompanii     por. Władysław Kargol
Dowódca plutonu           por. Roman Gutkowski (ranny 17 VIII)
Dowódca 10 kompanii   por. Piotr Andruszkiewicz
Dowódca 11 kompanii   por. Ludwik Grynkiewicz (do 2 VIII)
ppor. Tadeusz Śniechowski (od 3 VIII)
Dowódca plutonu           ppor. Stanisław Kawka
Dowódca plutonu           ppor. Michał Mar szewski
Dowódca 12 kompanii   por. Leon Gąsior
Dowódca plutonu ppor. Bronisław Czaczkowski
Dowódca 3 kompanii km por. Wincenty Pryba (do 13 VIII)
por. Jan Baraniecki
Oficer baonu ppor. Jan Haliński (do 13 VIII)
Dowódca kompanii technicznej por. Stanisław Sielawa
Dowódca 4 kompanii km por. Jan Seiler
Dowódca oddziału dział piechoty ppor. Paweł Bilicki
Oficer pułku por. Stanisław Gierwatowski
Oficer pułku por. Władysław Szwagiel
Oficer pułku ppor. Stanisław Fabowski (†18 VIII)
Oficer pułku pchor. Romuald Grister (do 10 VIII)

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Ofensywa na Wołyń[edytuj | edytuj kod]

12 maja 1919, już jako 2 pułk strzelców pieszych, pułk ruszył na front polsko-ukraiński. Maszerował w dwóch kolumnach: prawą, pod dowództwem ppłk. Józefa Grabińskiego stanowił I batalion, jedna bateria 1 pułku artylerii, pluton kawalerii dywizyjnej i kolumna lewa pod dowództwem kpt. Bronisława Prugara-Kettlinga w składzie III batalion i jedna bateria artylerii[5]. II batalion podporządkowany został grupie gen. Aleksandra Karnickiego i maszerował na Łuck.

Pierwsze walki stoczono w Zabłotowcach i Iwaniczach, po czym obie kolumny dotarły do brzegów Styru, a II batalion walczył o z powodzeniem o Łuck[6]. W tym czasie nadchodzący od wschodu bolszewicy wypierali oddziały ukraińskie, które przechodziły przez front na stronę polską[7].

1 czerwca wojska bolszewickie podeszły pod Łuck. Naprzeciw siebie stanęły oddziały Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Naczelne Dowództwo WP zdecydowało się zająć Równe. 2 pułk strzelców uderzył II i III batalionem w pierwszym rzucie, a piechurów wspierał pociąg pancerny, bateria 1 pułku artylerii i szwadron kawalerii dywizyjnej[8]. Po krwawych walkach toczonych w dniach 8 i 9 czerwca pododdziały polskie nie odnotowały sukcesu, wróciły na swoje dawne pozycję i pozostawał na nich do sierpnia. W tym czasie pułk przechodził reorganizację. Odeszli doradcy francuscy, zmieniło się też dowództwo[7].

11 sierpnia pułk brał udział w kolejnym natarciu na Równe. II i III batalion przerwały obronę bolszewicką koło Klewania i Bielowa, natomiast I batalion zdobył fort „Obarów”. Nad ranem 13 sierpnia zajęto miasto, a pododdziały pułku obsadziły pozycje obronne od Bereźna do Horodyszczy[9].

1 września nastąpiło scalenie Błękitnej Armii przybyłej z Francji z „Armią w kraju”. 2 pułk strzelców pieszych przemianowany został na 44 pułk strzelców kresowych, a jego macierzysta dywizja na 13 Kresową Dywizję Piechoty. Pułk wszedł w skład XXV Brygady Piechoty płk. Leona Pachuckiego[10].

Na linii Horynia i Słuczy[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie września I batalion bronił Olewska, a II batalion obsadził odcinek BuhryńBrody. 29 września pułk przeszedł do Zdołbunowa, skąd I batalion atakował Zwiahel i następnego dnia zdobył miejscowość.

Jesienią 1919 nastąpiła stabilizacja działań na froncie polsko-bolszewickim. Prowadzono jedynie walki o znaczeniu lokalnym. 8 listopada pułk obsadził linię Słuczy od Baranówki do Lubaru. 23 grudnia dwie kompanie I batalionu wspierane ogniem pociągu pancernego zaatakowały z sukcesem Romanów. Dwa dni później skutecznie na tę samą miejscowość uderzył III batalion i spowodował ucieczkę nieprzyjaciela z miasta. 5 stycznia II batalion z 8 baterią 13 pal, wsparty 10 kompanią ckm, odbił Lubar i do 8 stycznia bronił się w okrążeniu[11].

W styczniu 1920 pułk przeszedł kolejną reorganizację. Zwolniono amerykańskich ochotników, a ich miejsce zajęli żołnierze z batalionu zapasowego. Prowadzono nadal wypady o znaczeniu lokalnym. Atakowano między innymi Prywitów, Kamień i Romanów. W marcu pułk bronił pozycji pod Miropolem i Czartonią. 27 marca pułk odszedł do Połonnego, a 1 kwietnia przeprowadził wypad na Romanów. W Bubnowie rozbił sowieckie 518. i 519. pułki strzelców i zmusił przeciwnika do wycofania się aż do Wróblewki. Po wykonaniu zaplanowanych zadań, pułk wycofał się do Miropola, a przeszedł do Połonnego na dwutygodniowy odpoczynek[11].

Działania pułku w ofensywie kijowskiej[edytuj | edytuj kod]

Przed ofensywą na Ukrainie Naczelne Dowództwo WP zadecydowało się zreorganizować siły. W miejsce frontów utworzono armie. Na południowym kierunku operacyjnym sformowano 6 Armię gen.por. Wacława Iwaszkiewicza, 2 Armię gen. ppor. Antoniego Listowskiego i 3 Armię Józefa Piłsudskiego. 25 kwietnia 44 pułk strzelców kresowych uderzył ze stanowisk pod Lubarem na wieś Filińcy. I i III batalionem opanował umocnioną pozycję Awratyn–Mały Bratałów broniona przez oddziały sowieckiej 44 Dywizji Strzelców i przeszedł do pościgu maszerując trzema kolumnami. 27 kwietnia zajął na swoim kierunku linię starych okopów niemieckich[11]. Sowieci nie pogodzili się z utratą terenu i przeprowadzali gwałtowne kontrataki. Dochodziło do walki wręcz. Stosując manewr oskrzydlenia nieprzyjaciel wychodził na tyły i skrzydła wojsk polskich. Dopiero uderzenie przeprowadzone przez mjr. Szyllinga przechyliło szalę zwycięstwa na stronę polską[12]. Ostatecznie wzięto około 4 000 jeńców, zdobyto 14 dział i 200 karabinów maszynowych[13]. W rocznicę tych walk pułk obchodził corocznie swoje święto[14].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Holendrami.

Pułk w działaniach odwrotowych[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu przez Wojsko Polskie Kijowa ofensywa polska zatrzymała się. Na zajętej pozycji przygotowywano się do obrony[14]. 44 pułk strzelców kresowych przeszedł do odwodu 2 Armii i ześrodkował się w okolicach Koziatyna, a jego II batalion pozostał w odwodzie XXV Brygady Piechoty i rozbudował obronę w oparciu o punkty oporu w Nowochwastowie, Śnieżnej, Oziernej i Samhorodku[15]. 25 maja nastąpiła reorganizacja sił polskich na ukraińskim teatrze działań wojennych. Rozwiązano 2 Armię, a 3. i 6 Armia utworzyły Front Ukraiński gen. por. Antoniego Listowskiego. Z końcem maja ruszyła sowiecka ofensywa na Ukrainie. Wiodącą rolę odgrywała w niej 1 Armia Konna Siemiona Budionnego. Do pierwszego starcia z konnicą Budionnego doszło 29 maja. W tym dniu III/44 pp kpt. Bilmina toczył ciężki bój z nacierającą 4 Dywizją Jazdy[16]. Mimo zaciekłych szarż jazdy sowieckiej utrzymano obronę. Przeciwnik przebił się jednak przez ugrupowanie 50 pułku piechoty i wyszedł na drugorzutowy I/44 pp. Jednocześnie odkryte zostało skrzydło III/44 pp i zagrożone tyły XXV Brygady w Pohrebyszczu[17]. Nazajutrz w wyłom uderzyła z powodzeniem 3 Brygada Jazdy gen. Sawickiego[13], a 4 czerwca obronę zorganizował tam III/44 pp[18]. W tym samym czasie dowodzony przez ppłk. Antoniego Szyllinga odwód dywizyjny w składzie II/40 pp oraz I i II/44 pp z 9/13 pap atakował sowiecką 6 Dywizję Kawalerii. Po ciężkich walkach zdobyto Dołżek, a wieczorem 31 maja luka między 43. i 45 pułkiem strzelców została zlikwidowana[17].

Bitwa o Ostróg 6 -8 lipca 1920.jpg

5 czerwca Armia Konna Budionnego przełamała front polski w pasie obrony polskich 7 Dywizji Piechoty i 1 Dywizji Kawalerii i wdarła się około 20 km za polskie linie. Uderzenie 44 pułku strzelców kresowych na Czemiawkę i potem na Skałę trafiło w próżnię. Zarządzony odwrót nakazał pułkowi cofać się na południe z pozycji Zazuliniec, Macheryniec Dubowych, poprzez pozycję pośrednią Biczowa–Mały Bratałów na pozycję w okolicach Lubaru[17].

2 lipca grupa ppłk. Szyllinga (I i II batalion z kompanią ckm) wszedł w podporządkowanie dowódcy 18 Dywizji Piechoty, III batalion pozostał w macierzystej 13 DP[19]. 17 lipca 18 Dywizja Piechoty gen. Krajowskiego uderzyła na Ostróg i Równe dla połączenia się z 3 Armią. 44 pułk zajął Ostróg wychodząc na tyły kawalerzystów Budionnego. Kontratak na zdobyte miasto wykonała sowiecka 14 Dywizję Kawalerii. Po całodziennym boju w okrążeniu, pułk wycofał się w nocy z miasta i dotarł do Wesołówki[20]. Po stoczonym tam ciężkim boju, przeszedł do Krzemieńca, a następnie do Horynki, w celu połączenia się z macierzystą 13 Dywizją Piechoty[21].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Ostrogiem.

13 lipca pułk walczył z brygadą kawalerii Kotowskiego i rozbił ją[22]. Nawiązał też łączność taktyczną z 43 pułkiem strzelców i we współdziałaniu z nim w kolejnych dniach odpierał ataki w Horynce, Wiśniowcu i Załoźcach. 28 lipca zdobył Pieniaki, skąd III batalion pozorował atak na Ponikwę, wspierając oddziały 18 Dywizji Piechoty walczące pod Brodami[20].

3 lipca 44 pułk piechoty, wzmocniony dwoma bateriami 13 pułku artylerii polowej, przeszedł do natarcia z rejonu Ponikwy w kierunku na Podkamień. Rejonu Podkamienia broniła sowiecka brygada ze składu 45 Dywizji Strzelców komdywa Iony Jakira. Brygadę wspierały trzy baterie artylerii[23]. W rejonie walk operowały też pododdziały 6 Dywizji Kawalerii konarmii Budionnego. Stanowiący ubezpieczenie III batalion nacierał z Żarkowa przez Litowisko, z zadaniem zniszczenia przeciwnika zgrupowanego przed pozycją wyjściową pułku. Grupa uderzeniowa w składzie I i II batalionu, pod osobistym dowództwem ppłk. Antoniego Szyllinga, nacierała wzdłuż drogi Pieniaki - Podkamień. Po przełamaniu sowieckiej obrony pod Pieniakami i Litowiskiem, obie grupy połączyły się w Maleniskach i rozpoczęły bezpośrednie natarcie na Podkamień. Kozacy Budionnego, wspierani ogniem ciężkich karabinów maszynowych na „taczankach", opóźniali działania polskiego pułku i utrudniali rozwijanie się wspierających piechotę baterii artylerii 13 pap[24].

Po całodziennych walkach pododdziały polskie opanowały Podkamień[25]. Jego obronę na okres nocy oparto przede wszystkim o umocnienia murów piętnastowiecznego klasztoru dominikańskiego. Przy bramach wjazdowych klasztoru ustawiono posterunki, a baterie artylerii zajęły stanowiska na wałach. Żołnierze polscy, wychowani w dużej części na Trylogii Henryka Sienkiewicza, od razu zauważyli podobieństwo do obrony klasztoru jasnogórskiego podczas szwedzkiego potopu. Wrażenie podniosłości potęgował fakt, iż przeor klasztoru, ojciec Matula, odziany w biały habit chodził po dziedzińcu, po murach, rozmawiał z żołnierzami, starał się zapewnić wszystkim posiłek i otoczyć opieką rannych[23].

Nocą oddziały sowieckiej 45 Dywizji Strzelców otoczyły klasztor, ale nie zdecydowały się na atak. O świcie 4 lipca I/44 pułku piechoty dokonał wypadu i po krótkiej walce odrzucił przeciwnika spod murów. Po udanym wypadzie, inne pododdziały zorganizowały obronę na wschód od Podkamienia, na linii PalikrowyPopowceNakwasza. Tę rubież pułk utrzymywał do 13 sierpnia, kiedy to otrzymał rozkaz odwrotu[23].

 Osobny artykuł: bitwa pod Podkamieniem.

Następnie wycofywał się przez Majdan i Podhorce i 16 sierpnia bronił się w Sassowie i Białym Kamieniu. O świcie 17 sierpnia pułk rozpoczął dalszy odwrót do Krasnego. Tu zorganizowano obronę. Bolszewicy, nie mogąc zdobyć miejscowości, ominęli ją i maszerowali na Lwów[26].

18 sierpnia przed południem |44 pułk piechoty Strzelców Kresowych ppłk. Antoniego Szyllinga otrzymał rozkaz zajęcia stanowisk na wschód od Lwowa, powstrzymania naporu kawalerii sowieckiej i ułatwienia odwrotu opóźnionej XXVI Brygady Piechoty[27]. W tym czasie do dyspozycji miał około 1200 „bagnetów” i 8 dział. Dowódca pułku zdecydował przyjąć ugrupowanie bojowe w trzy rzuty: III batalion zajął stanowiska na dominujących wzgórzach na wschód od Biłki Szlacheckiej, z oparciem prawego skrzydła o lasek, II batalion bezpośrednio na wschodnim skraju wsi, a I batalion na zachodnim jej skraju. Wsparcie ogniowe zapewnić miały 5 i 6 baterie 13 pułku artylerii polowej rozmieszczone na zachód od Biłki, pod ogólnym dowództwem dowódcy II dywizjonu kpt. De-Latoura[28][29].

Około 18.00 pod polskie stanowiska nadciągnęły kolumny 6 Dywizji Kawalerii. Oceniano, że liczyły w sumie około 3000 „szabel” i 8 dział. Artyleria sowiecka ostrzelała kilkoma salwami pozycje III batalionu, po czym do szarży ruszyły zwarte ławy kozackie, uszykowane w trzech-czterech rzutach na froncie szerokości ponad jednego kilometra[30]. Pomimo dużych strat sowieckiego pierwszego rzutu od ognia polskiej broni maszynowej, kawaleria sowiecka przełamała obronę III batalionu i nie zatrzymując się uderzyła na II batalion. Dwadzieścia karabinów maszynowych rozmieszczonych między zabudowaniami zahamowało jednak gwałtowną szarżę, a przeciwnik poniósł dotkliwe straty. Sowieccy kawalerzyści spróbowali uderzyć na prawe skrzydło polskiej obrony i obeszli pozycje II batalionu od południa. Wtedy walkę z szarżującymi szwadronami przejęły obie baterie artylerii, które ogniem na wprost zatrzymały atak[31]. Wykorzystując zamieszanie w szeregach przeciwnika, ppłk Szylling wyprowadził kontratak I batalionem. Atakujący batalion porwał za sobą kompanie II batalionu, a ukryci w zaroślach żołnierze III batalionu ostrzeliwali tyły sowieckiej kawalerii. Zdecydowana akcja piechoty zmusiła przeciwnika do odwrotu na pozycje wyjściowe[30].

 Osobny artykuł: bitwa pod Biłką Szlachecką.

Ostatecznie nieprzyjaciel wycofał się, a pułk przyjął w Winnikach uzupełnienie od krakowskiego batalionu etapowego i obsadził pozycje od Czartowskiej Skały do Drugiej Wólki. 22 sierpnia wykonał wypad na Mogiłę[32].

Walki pod Zamościem[edytuj | edytuj kod]

Obrona lwow 1920.png
Bitwa komarow 1920.png
Bitwa tyszowce 1920.png

W związku z marszem Budiennego ku północy, Naczelny Wódz zadecydował, aby cała jazda 6-ej armji, wraz z najlepszą tam dywizja piechoty, ruszyły za konną armją Budiennego. Jako „najlepsza” wyznaczona została 13 Dywizja Piechoty[33]. Zluzowany przez oddziały 5 Dywizji Piechoty załadowała się na transporty kolejowe i odjechała do Rawy Ruskiej. Tymczasem Budionny odszedł na północ w kierunku Zamościa, by uderzyć na tyły uderzających znad Wieprza polskich 3. i 4 Armii[34].

W tej sytuacji taktycznej grupa operacyjna gen. Stanisława Hallera otrzymała zadanie nie dopuścić do utraty Zamościa i zamknąć Konnej Armii drogi na południe i na Wschód. 23 sierpnia 44 pułk przeszedł do Przewodowa i tam zagrodził drogę oddziałom sowieckiej kawalerii. 29 sierpnia pomaszerował na Czartowczyk i Kraczów, a 30 sierpnia wspólnie z 43 pułkiem uderzył na Łabunie i Komarów i zajął obie te miejscowości[34]. W trakcie akcji na Komarów szarża jednej sowieckiej brygady kawalerii wyszła na tyły pułku. Interweniował stojący w odwodzie III batalion i odparł kontratak[35].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Komarowem.

Następnego dnia pułk atakował dalej. Wyzwolił Ruszczyznę i Wolę Sniatycką i Bródek i stanął w Barchaczowie[34]. Od 2 września pułk ścigał Budionnego[22].

 Osobny artykuł: bitwa pod Tyszowcami.

Pułk wziął też udział w natarciu na Koniuchy i pościgu przez Werbkowice na zachodni brzeg Bugu. Potem przeszedł odszedł do odwodu i odpoczywał pod Hrubieszowem do 11 września[34].

Pułk w ofensywie za Bug[edytuj | edytuj kod]

12 września pułk przeprawił się przez Bug w Horodku, opanował przedmoście i rozbił oddziały sowieckie 44 Dywizji Piechoty w Zielinowie, Hoszczatynie i Laskowym[36]. 15 września natarciem nocnym zaatakował Łuck i zdobył miasto przy niewielkich stratach własnych. Kontynuując natarcie, obsadził Równe, w Kamiennej Górze pobił 62. i 65. pułk strzelców,a 26 września zajął Tuczyn. Po walkach powrócił do Równego[37]. W kolejnych dniach w Zwiahlu zluzował 43 pułk strzelców i stąd prowadził wypady na przeciwnika broniącego się w Kuce, Iwaszówce i Katerynówce. Swoimi działaniami rozbił sowiecki 56. i 47 pułk strzelców.

18 października odparł sowieckie natarcie na Czyżewkę i tym zakończył działalność bojową[38]. Ostatni meldunek sytuacyjny pułku o godzinie 24.00 podawał[39]:

Zawieszenie broni odbyło się bez kontaktu z nieprzyjacielem. W Czyżowce nieprzyjaciel wycofał się w popłochu. Białe rakiety wystrzelone przez własne oddziały dały znak zawieszenia broni. Na froncie cisza, straże czuwają.

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

Podczas walk pułk stracił: 7 poległych oficerów i 169 żołnierzy, 1 oficer i 289 żołnierzy zmarło z chorób, a 20 oficerów i 430 żołnierzy zostało rannych. Krzyżem Virtuti Militari odznaczono 22 oficerów i 27 żołnierzy, a Krzyżem Walecznych 113 oficerów i 372 żołnierzy. Dwaj oficerowie zostali odznaczeni Legią Honorowa, 9 oficerów Medalem Zwycięstwa, 16 Medalem Pamiątkowym Wielkiej Wojny, 28 oficerów i szeregowych francuskim krzyżem wojennym Croix de Guerre[22][40].

Pułk wziął 4959 jeńców, 27 dział, 297 karabinów maszynowych[38][41].

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za walki w latach 1919-1920[40][a]
por. Piotr Andruszkiewicz (5642) por. Stanisław Bobrowski * kpt. Stanisław Bilmin *
szer. Józef Brzoza st. szer. Jakub Chruszczyk st. szer. Stanisław Ciura
kpr. Bronisław Dzięgielewski chor. Stefan Glora-Godłowski por. Władysław Gorczyca
por. Roman Gutkowski ś.p. por. Władysław Kargoł kpr. Stanisław Komar
por. Jan II Laskowski kpr. Józef Kowalski por. Tadeusz Kwaśniewski *
chor. Stanisław Laskowski ś.p. kpt. Napoleon de Latour[b] * ppłk Wilhelm Lawicz-Liszka *
sierż. Bronisław Lewicki por. Stanisław Łączkowski por. Józef Małachowski-Mikołajczak
por. Stanisław Michno plut. Andrzej Morys szer. Józef Niejadlik
szer. Kazimierz Nowicki por. Witalis Olszewski kpr. Franciszek Parus
sierż. Edward Pędrak szer. Wojciech Filip vel Wojciech Pękała[c] sierż. Jan Piekielniak
kpt. Mikołaj Pieślak[d] * chor. Paweł Piński-Piechocki kpr. Władysław Polak
plut. Jan Sadowski plut. Aleksander Sokołowski por. Stanisław Solon *
por. Stanisław Sosień * sierż. Józef Straszewski ppłk Antoni Szylling *
szer. Andrzej Śladowski st. szer. Stanisław Śledź por. Tadeusz Śniechowski
szer. Michał Trawiński por. Antoni Wiącek * por. Zygmunt Więckus
st. sierż. Jan Woliński vel Józef Wierzelewski kpt. Rafał Zieleniewski * chor. Stanisław Zieliński
st. szer. Maciej Żylak

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Józefa Piłsudskiego w koszarach 44 pp w Równem

Po podpisaniu rozejmu 44 pułk Strzelców Kresowych stacjonował w Zwiahlu[38]. Od 22 listopada 1919 pułk stacjonował w garnizonie Równe[45] (batalion zapasowy we Włodzimierzu Wołyńskim)[46]. Wchodził w skład 13 Kresowej Dywizji Piechoty[47]. Rozmieszczony był na przedmieściu Wola nieopodal stacji kolejowej, w dawnych carskich koszarach przy ul. Koszarowej. Wspólnie z nim stacjonowały: 21 pułk ułanów nadwiślańskich, 13 pułk artylerii lekkiej i 45 pułk strzelców kresowych[48].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 44 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy[49].


Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[50][e]
dowódca pułku płk Józef I Frączek
I zastępca dowódcy ppłk dypl. Aleksander Jędruch
adiutant kpt. Andrzej Paluch
naczelny lekarz kpt. dr Augustyn Szozda
młodszy lekarz ppor. lek. Jerzy Ginelli
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Tadeusz Gołąb
oficer mobilizacyjny kpt. Edward Eisele †1940 Bykownia
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Władysław Antoni Pucek
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Jan Michniewicz
oficer gospodarczy kpt. int. Feliks Wiktor Kański
oficer żywnościowy por. adm. (piech.) Antoni Pluta
oficer taborowy[f] kpt. Tadeusz Wolfgang Zieliński
kapelmistrz ppor. adm. (kapelm.) mgr Tadeusz Głodziński
dowódca plutonu łączności por. Władysław Józef Podgórski
dowódca plutonu pionierów por. Wojciech Kabza
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Walenty Parat
dowódca plutonu ppanc. ppor. Jan Rus
dowódca oddziału zwiadu por. Stanisław Zabłocki
I batalion
dowódca batalionu mjr Marian Władysław Kokular
dowódca 1 kompanii por. Wiktor Świercz
dowódca plutonu ppor. Józef Gargasz
dowódca 2 kompanii kpt. kontr. Gedwan Chundadze
dowódca plutonu ppor. Zygmunt Czeszejko-Sochacki
dowódca plutonu ppor. Cezary Grabowski
dowódca 3 kompanii kpt. adm. (piech.) Józef Ciapka
dowódca plutonu por. Mieczysław Czyżewski
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Michał Chmiel
dowódca 1 kompanii km kpt. Michał Dowgielewicz
dowódca plutonu ppor. Kazimierz Gajewski
dowódca plutonu ppor. Felicjan Pawlak
II batalion
dowódca batalionu mjr Aleksander Nowosielski
dowódca 4 kompanii kpt. Jan Żakiewicz
dowódca plutonu ppor. Stefan Leon Grajewski
dowódca 5 kompanii p.o. por. Zenon Minkiewicz
dowódca plutonu ppor. Adrian Borkowski
dowódca 6 kompanii p.o. por. Zbigniew Tadeusz Walczyk
dowódca plutonu ppor. Leonid Teliga
dowódca 2 kompanii km kpt. Stanisław Wacław Kulawik
dowódca plutonu por. Tadeusz Józef Romanowski
dowódca plutonu ppor. Józef Baumann
III batalion
dowódca batalionu mjr Tadeusz Grzeszczyński
dowódca 7 kompanii kpt. Roman Julian Szpindura
dowódca plutonu por. Józef Bartkowiak
dowódca 8 kompanii kpt. Edmund Danielewski
dowódca plutonu ppor. Stanisław Franciszek Midura
dowódca plutonu chor. Andrzej Rozynek
dowódca 9 kompanii kpt. Antoni Brodnicki
dowódca plutonu por. Antoni Bartłomiej Gąsowski
dowódca plutonu ppor. Stanisław II Mazur
dowódca 3 kompanii km kpt. Stefan Dziekoński
dowódca plutonu por Stefan Piotr Bilski
dowódca plutonu ppor. Józef Tucki
dowódca plutonu chor. Piotr Lipiński
na kursie kpt. Michał Franciszek Burzyński
na kursie por. Marcin Józef Bochenek
na kursie por. Antoni Słomski
na kursie por. Tadeusz Białek
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 13 DP
dowódca mjr Rolke Brunon
dowódca plutonu kpt. Tomasz Srokowski (45 pp)
dowódca plutonu por. Wilhelm Auterhoff
dowódca plutonu por. Edwin Bednarek
dowódca plutonu por. Tadeusz Bryłka (43 pp)

Pułk w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna we wrześniu 1939[52]
Dowództwo
dowódca płk Józef Frączek
I adiutant kpt. Andrzej Paluch
II adiutant por. Zenon Minkiewicz
oficer informacyjny ppor. Wiktor Świercz
oficer łączności NN
kwatermistrz kpt. Edmund Danielewski
oficer płatnik NN
oficer żywnościowy NN
naczelny lekarz kpt. lek. dr Augustyn Szozda
kapelan ks. Władysław Świderek
dowódca kompanii gospodarczej NN
I batalion
dowódca I batalionu mjr Marian Władysław Kokular
adiutant batalionu ppor. Józef Bauman
dowódca 1 kompanii strzeleckiej kpt. Stanisław Czyżewski
dowódca 2 kompanii strzeleckiej kpt. Gedeon Chundadze
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Mieczysław Czyżewski
dowódca 1 kompanii ckm kpt. Michał Dowgielewicz
II batalion
dowódca II batalionu mjr Aleksander Nowosielski
dowódca 4 kompanii strzeleckiej kpt. Jan Żakiewicz, zm. 25 XII w Lublinie, w następstwie odniesionych ran
dowódca 5 kompanii strzeleckiej por. Adam Borkowski
dowódca 6 kompanii strzeleckiej kpt. Tadeusz Wolfgang Zieliński
dowódca 2 kompanii ckm por. Marcin Józef Bochenek
III batalion
dowódca III batalionu mjr Tadeusz Grzeszczyński
adiutant batalionu ppor. Stefan Grajewski
dowódca 7 kompanii strzeleckiej por. Edwin Bednarek
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Antoni Bartłomiej Gąsowski
dowódca 9 kompanii strzeleckiej kpt. Antoni Brodnicki
dowódca 3 kompanii ckm kpt. Stefan Dziekoński
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej kpt. Stanisław Wacław Kulawik
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Walenty Parat
dowódca kompanii zwiadowców por. Stanisław Zabłocki
dowódca plutonu pionierów por. Wojciech Kabza
dowódca plutonu przeciwgazowego ppor. rez. Marian Chladek

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

22 czerwca 1918 w Dienville pułk otrzymał chorągiew ofiarowaną przez miasto Verdun. Chorągiew wręczył dowódcy pułku, pułkownikowi Bereckiemu, Prezydent Republiki Poincare, w obecności prezesa Komitetu Narodowego w Paryżu, Romana Dmowskiego[53].

Fundatorem nowego sztandaru było także miasto Verdun. Przepisowy sztandar wręczył pułkowi 14 czerwca 1931 roku gen. dyw. J. Rommer[54]. Losy sztandaru po 1939 roku nie są znane[55]

Odznaka pamiątkowa

Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 17, poz. 202 z 7 czerwca 1930 roku. Odznakę stanowi srebrny krzyż pokryty błękitną emalią. Na ramionach krzyża numer i inicjały dawnego 2 pułku strzelców polskich oraz inicjały i data jego powstania 2 PSP 13 III 1918. Środek odznaki stanowi wygięta w koło srebrna trąbka strzelecka, wewnątrz której wpisano numer 44. Krzyż nałożony jest na romb. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana, łączona czterema nitami. Wymiary: 4lx31 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa[45].

Strzelcy kresowi[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Żołnierze 44 Pułku Strzelców Legii Amerykańskiej.
Dowódcy pułku[56][g]
  • mjr/ppłk Jan (Jean) Grabiński (13 III 1918 - 2 IV 1918)
  • płk Ryszard Edward Berecki (3 IV 1918 - I 1919)
  • ppłk Jan (Jean) Grabiński (I 1919 - 21 VI 1919)
  • mjr Antoni Szylling (21 VI 1919 - 30 IX 1920)
  • ppłk Stanisław Powroźnicki (30 IX 1920 - 18 X 1920)
  • ppłk Wilhelm Lawicz-Liszka (XII 1920 - X 1921)
  • płk Rudolf Siwy (1923 - † 15 IX 1924)
  • płk Mikołaj Korszun-Osmołowski (1924)
  • płk piech. Roman Witorzeniec (18 I 1925 - 23 X 1931 → dowódca piechoty dywizyjnej 17 DP)
  • płk Józef Werobej (XII 1931 - XII 1934)
  • ppłk dypl. Marian Porwit (XII 1934 - 18 X 1936)
  • ppłk dypl. piech. Bolesław Ciechanowski (p.o. 18 X 1936 - 4 II 1937[58])
  • ppłk / płk Józef Frączek (4 II 1937 - IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku[h]

Żołnierze 44 pułku piechoty – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[65] oraz Muzeum Katyńskie[66][j][k].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Bilmin Stanisław mjr. rez. inżynier rolnik właściciel ziemski Katyń
Borkowski Tadeusz ppor. rez. inżynier leśnik Nadleśnictwo Suraż Katyń
Chochlewicz Jan ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły w Główczynie Katyń
Czarnecki Feliks ppor. rez. prawnik Dyrekcja Poczt i Telegrafów w Lublinie Katyń
Czerwonka Stanisław ppor. rez. nauczyciel Szkoła Powszechna w Równem Katyń
Godula Władysław ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły powszechnej w Równem Katyń
Gotfrid Hirsch ppor. rez. handlowiec Katyń
Góral Bolesław ppor. rez. student UJK Katyń
Jakubowski Stefan ppor. rez. inżynier leśnictwa Nadleśnictwo Solec Katyń
Kapłański Henryk ppor. rez. nauczyciel Katyń
Kotecki Marian Józef por. rez. PKO w Warszawie Katyń
Mazur Stanisław ppor. rez. Katyń
Mękarski Włodzimierz kpt. rez. nauczyciel Inspektorat Szkolny w Równem Katyń
Michniewicz Jan[69] kapitan żołnierz zawodowy oficer administracyjny 44 pp Katyń
Miżołębski Marian ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły w Dębszczyźnie Katyń
Piskadło Wiktor ppor. rez. absolwent WSH Katyń
Pluta Antoni[70] porucznik żołnierz zawodowy oficer żywnościowy 44 pp Katyń
Ptak Jan Romuald ppor. rez. prawnik Starostwo Katyń
Rutkowski Edward[71] porucznik żołnierz zawodowy ? Katyń
Seweryn Kazimierz ppor. rez. ekonomista Katyń
Siudak Tomasz ppor. rez. urzędnik Urząd Skarbowy w Równem Katyń
Skoniecki Henryk ppor. rez. nauczyciel szkoła w Hallerowie Katyń
Szczuka Adam ppor. rez. drukarnia Katyń
Szulimowski Jan ppor. rez. mierniczy Katyń
Tarka Władysław ppor. rez. prawnik Sąd Grodzki we Włodzimierzu Woł. Katyń
Zawrotnik Jerzy ppor. rez. Biuro Funduszu Pracy we Lwowie Katyń
Zdeb Marcin por. rez. Katyń
Brodnicki Antoni[72] kapitan żołnierz zawodowy dowódca 9/44 pp Charków
Chladek Marian ppor. rez. handlowiec Charków
Cichocki Witold ppor. rez. urzędnik Charków
Grabowski Witold ppor. rez. urzędnik urząd skarbowy Charków
Gumułka Jan ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły na Polesiu Charków
Hubert Jan ppor. rez. urzędnik Charków
Kulawik Stanisław[73] kapitan żołnierz zawodowy dca 2 kkm; dca kppanc/44 pp Charków
Nusbek Edmund por. rez. księgowy Charków
Pucek Władysław[74] porucznik żołnierz zawodowy zastępca of. mob. 44 pp Charków
Danielewski Edmund kapitan ULK
Dziekoński Stefan kapitan żołnierz zawodowy dowódca 3 kompanii ckm ULK
Ejzel Edward kapitan żołnierz zawodowy oficer mobilizacyjny 44 pp ULK
Glejh Włodzimierz por. rez. ULK
Grabowski Cezary ppor. rez. ULK
Krzesaj Władysław st. sierż. ULK

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Gwiazdką oznaczono żołnierzy odznaczonych dekretem L. 2862 Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza z 13 kwietnia 1921 roku[42].
  2. Kpt. Napoleon de Latour został wykazany także wśród kawalerów VM – żołnierzy 13 Pułku Artylerii Polowej
  3. Na podstawie przedłożonej metryki urodzenia parafii rzymskokatolickiej w Mogilnie k. Tarnowa oraz wyciągu ewidencyjnego PKU Stryj minister spraw wojskowych sprostował nazwisko kawalera orderu wojennego Virtuti Militari szer. Pękały Wojciecha z 44 pp z „Pękała Wojciech” na „Filip Wojciech”[43].
  4. Kpt. Mikołaj Pieślak od 1 lipca 1923 do lipca 1924 roku był przydzielony do PKU Równe na stanowisko I referenta. W kwietniu 1925 roku został przeniesiony z 44 do 48 pp w Stanisławowie[44].
  5. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[51].
  6. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  7. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[57].
  8. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[59]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  9. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 29 z 25 marca 1924 roku, s. 148, sprostowano omyłkę drukarską zamieszczoną w Dz. Pers. MSWojsk. Nr 23 z 11 marca 1924 roku, s. 113, w którym ogłoszono przydział ppłk. piech. Ludwika Oknińskiego z Rezerwy Oficerów Sztabowych DOK I do 2 psp na stanowisko zastępcy dowódcy pułku.
  10. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[67].
  11. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[68].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dziennik rozkazów MSWojsk. nr.16 z 19 maja 1927 roku
  2. a b Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. z 1939 nr 9, poz. 90.
  3. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  4. Tuliński 2020 ↓, s. 915.
  5. Bobrowski 1929 ↓, s. 11.
  6. Bobrowski 1929 ↓, s. 12.
  7. a b Bieliński 2010 ↓, s. 9.
  8. Bobrowski 1929 ↓, s. 13-14.
  9. Bieliński 2017 ↓, s. 47.
  10. Bieliński 2010 ↓, s. 9-10.
  11. a b c Bieliński 2010 ↓, s. 10.
  12. Bieliński 2010 ↓, s. 10-11.
  13. a b Bieliński 2017 ↓, s. 48.
  14. a b Bobrowski 1929 ↓, s. 27.
  15. Bieliński 2010 ↓, s. 11.
  16. Bobrowski 1929 ↓, s. 28.
  17. a b c Bieliński 2010 ↓, s. 12.
  18. Bobrowski 1929 ↓, s. 29.
  19. Bobrowski 1929 ↓, s. 32.
  20. a b Bieliński 2010 ↓, s. 13.
  21. Bobrowski 1929 ↓, s. 33.
  22. a b c Bieliński 2017 ↓, s. 49.
  23. a b c Odziemkowski 2004 ↓, s. 326.
  24. Bobrowski 1929 ↓, s. 34.
  25. Tarczyński (red.) 2002 ↓, s. 897.
  26. Bobrowski 1929 ↓, s. 35.
  27. Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 45.
  28. Odziemkowski 2004 ↓, s. 41.
  29. Bobrowski 1929 ↓, s. 36.
  30. a b Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 46.
  31. Odziemkowski 1998 ↓, s. 24.
  32. Bieliński 2010 ↓, s. 49.
  33. Bobrowski 1929 ↓, s. 37.
  34. a b c d Bieliński 2010 ↓, s. 14.
  35. Bobrowski 1929 ↓, s. 38.
  36. Bieliński 2010 ↓, s. 14-15.
  37. Bobrowski 1929 ↓, s. 41.
  38. a b c Bieliński 2010 ↓, s. 15.
  39. Bobrowski 1929 ↓, s. 42.
  40. a b Bobrowski 1929 ↓, s. 45.
  41. Bobrowski 1929 ↓, s. 46.
  42. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 16 z 23 kwietnia 1921 roku, s. 811-812.
  43. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 11 listopada 1937 roku, s. 56.
  44. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 39 z 2 kwietnia 1925 roku, s. 186.
  45. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 86.
  46. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 51.
  47. Satora 1990 ↓, s. 95.
  48. Bieliński 2010 ↓, s. 17.
  49. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  50. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 600-601 i 676.
  51. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  52. Bieliński 2010 ↓, s. 54–56.
  53. Bobrowski 1929 ↓, s. 7.
  54. Satora 1990 ↓, s. 95-96.
  55. Satora 1990 ↓, s. 96.
  56. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  57. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  58. Jarno 2012 ↓, s. 46.
  59. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  60. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 76 z 7 sierpnia 1924 roku, s. 433.
  61. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 20 stycznia 1926 roku, s. 32.
  62. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 20 stycznia 1928 roku, s. 3.
  63. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 20 stycznia 1928 roku, s. 10.
  64. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 130.
  65. Katyń – miejsca pamięci
  66. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  67. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  68. Wyrwa 2015 ↓.
  69. Księgi Cmentarne – wpis 2351.
  70. Księgi Cmentarne – wpis 2899.
  71. Księgi Cmentarne – wpis 3200.
  72. Księgi Cmentarne – wpis 4665.
  73. Księgi Cmentarne – wpis 6041.
  74. Księgi Cmentarne – wpis 7002.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]