Franciszek Szlachcic

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Franciszek Szlachcic
Franciszek Szlachcic.jpg
Data i miejsce urodzenia 5 lutego 1920
Jaworzno, Polska
Data i miejsce śmierci 4 listopada 1990
Warszawa
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 29 maja 1974
do 25 marca 1976
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Członek Rady Państwa
Okres od 28 marca 1972
do 29 maja 1974
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Minister spraw wewnętrznych
Okres od 13 lutego 1971
do 22 grudnia 1971
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Kazimierz Świtała
Następca Wiesław Ociepka
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Order Sztandaru Pracy II klasy Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Walecznych (1920-1941) Medal 30-lecia Polski Ludowej Order Rewolucji Październikowej Order Czerwonego Sztandaru
Grób Franciszka Szlachcica na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Franciszek Szlachcic, pseud. Wicek (ur. 5 lutego 1920 w Jaworznie-Byczynie, zm. 4 listopada 1990 w Warszawie) – polski działacz komunistyczny, generał brygady Milicji Obywatelskiej. Poseł na Sejm PRL VI kadencji, w 1971 minister spraw wewnętrznych, w latach 1974–1976 wiceprezes Rady Ministrów oraz członek Rady Państwa (1972–1974).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie robotniczej jako nieślubny syn Franciszki Szlachcic[1]. W okresie przedwojennym bezrobotny[2]. Należał do Związku Harcerstwa Polskiego i Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego.

We wrześniu 1939 uciekł przed Niemcami do Lwowa. Po agresji ZSRR na Polskę i okupacji miasta przez Armię Czerwoną wrócił w strony rodzinne i został wywieziony na roboty do Niemiec. Uciekł z robót i wrócił do Chorzowa. W początkowym okresie okupacji pracował jako wozak w Chorzowie, a następnie jako ładowacz w kopalni „Kościuszko” w Jaworznie. Od 15 marca 1943 należał do Polskiej Partii Robotniczej[1]. Działał w Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. W marcu 1943 został dowódcą oddziału GL w Byczynie. Jego oddział przeprowadził wiele akcji wykolejania pociągów. W grudniu tego roku został ranny w potyczce z patrolem niemieckim. W 1944 został dowódcą Okręgu Chrzanów[3]. Pod koniec okupacji był członkiem Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach[2]. Wojnę zakończył w stopniu kapitana Ludowego Wojska Polskiego[4].

Od 1947 członek partyjnych władz powiatowych w Olkuszu oraz wojewódzkich w Rzeszowie i Katowicach[5]. Od 1948 członek Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Od drugiej połowy lat czterdziestych do 1956 pracował w kierowniczych regionalnych strukturach aparatu bezpieczeństwa. Był oskarżany o to, że w końcu lat czterdziestych, pełniąc funkcję zastępcy szefa Urzędu Bezpieczeństwa w Krakowie, własnoręcznie torturował aresztowanych żołnierzy podziemia niepodległościowego w celu wymuszenia zeznań[6]. Od lutego 1951 do lutego 1954 przeciwko niemu toczyło się tajne postępowanie prowadzone przez X Departament Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego pod zarzutem zabicia podczas okupacji przez oddział partyzancki, w którym służył, oficera Armii Czerwonej. Zarzuty nie potwierdziły się[7]. W 1953 ukończył Szkołę Partyjną przy KC PZPR. W latach 1953–1954 odbył w Moskwie dwuletni kurs dla wyższych oficerów bezpieczeństwa[8]. W 1956 ukończył Wyższą Szkołę Wojskową w Moskwie.

Po dojściu do władzy Władysława Gomułki przeszedł z aparatu bezpieczeństwa do struktur Milicji Obywatelskiej, obejmując m.in. kierownictwo MO w Katowicach. W 1962 został podsekretarzem stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. W lutym 1963 otrzymał stopień generała brygady Milicji Obywatelskiej. Od 1964 do 1968 był zastępcą członka Komitetu Centralnego PZPR.

W tym czasie politycznie i towarzysko związany z Mieczysławem Moczarem. Jak sam podawał, ich wzajemne relacje uległy ochłodzeniu od 1967. Wiązane jest to z zacieśniającymi się relacjami Franciszka Szlachcica z Edwardem Gierkiem, widzianym przez część aparatu partyjnego jako następca Władysława Gomułki. W rezultacie Franciszek Szlachcic, po reorganizacji resortu spraw wewnętrznych, przestał być pierwszym zastępcą Mieczysława Moczara. Powierzono mu nadzór nad wywiadem cywilnym[9]. Nadzorując wywiad, dał się poznać jako zwolennik odmładzania kadry i nastawienia się na podniesienie poziomu intelektualnego tejże. Rozbudowano służby analityczne kosztem operacyjnych[10]. Zwolennicy Franciszka Szlachcica w MSW nazywani byli „franciszkanami”. Według niektórych źródeł, jego polityka kadrowa polegała m.in. na wyprowadzaniu z wywiadu osób pochodzenia żydowskiego[11], komunistów przybyłych z Francji, oraz partyzantów z GL i AL[10]. Od 1968 członek KC PZPR.

Był zwolennikiem nowoczesnych zachodnich teorii zarządzania i rewolucji menadżerskiej. Pod koniec lat sześćdziesiątych nawiązał ścisłe kontakty ze środowiskami naukowymi, zabiegając o ich przychylność. Podróżował po świecie w towarzystwie wysokich oficerów wywiadu, zdobywając doświadczenie w polityce międzynarodowej[12].

Od 12 marca 1968, podczas wystąpień studenckich, na polecenie Mieczysława Moczara, koordynował działania MO i Służby Bezpieczeństwa, mające przywrócić porządek na ulicach[13].

Po odejściu, w wyniku wydarzeń marcowych, Mieczysława Moczara ze stanowiska Ministra Spraw Wewnętrznych Edward Gierek proponuje Szlachcica jako jego następcę. Władysław Gomułka nie wyraził na to zgody[14].

Od 15 do 18 grudnia 1970, podczas „wydarzeń grudniowych” na Wybrzeżu, przebywał w Gdańsku. W nocy z 18 na 19 grudnia udał się do Katowic jako wysłannik grupy działaczy partyjnych i państwowych (Wojciech Jaruzelski, Stanisław Kania, Edward Babiuch) celem skłonienia Edwarda Gierka do odsunięcia od władzy Władysława Gomułki i zajęcia jego miejsca. 20 grudnia wziął udział w VII plenum KC PZPR na, którym Władysław Gomułka został zastąpiony na stanowisku I sekretarza KC PZPR przez Edwarda Gierka.

23 stycznia 1971 został kierownikiem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (po dymisji ministra Kazimierza Świtały). Tego dnia udał się, na polecenie Edwarda Gierka, do Szczecina, gdzie trwał strajk w Stoczni im. Warskiego. Wszedł do stoczni i rozpoczął pertraktacje z komitetem strajkowym, których rezultatem był przyjazd Edwarda Gierka do stoczni na spotkanie z załogą. Tego samego dnia uczestniczył wraz z Edwardem Gierkiem w spotkaniu z robotnikami Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Podczas spotkania, w trakcie którego padło słynne gierkowskie „Pomożecie?”, Franciszek Szlachcic zabrał głos, a mówiąc o niedawnych wydarzeniach na Wybrzeżu, płakał[15]. Od 2 lutego 1971 do 3 stycznia 1972 był ministrem spraw wewnętrznych.

Na VI Nadzwyczajnym Zjeździe PZPR 15 grudnia 1971 został wybrany na członka Biura Politycznego KC oraz został sekretarzem KC odpowiedzialnym za sprawy zagraniczne, kadrowe[16], oświatę[17] i politykę naukową. Od 1971 do 1973 był faktycznie drugą osobą w państwie. Jego gabinet w gmachu KC znajdował się obok gabinetu I sekretarza.

Wprowadził Edwarda Gierka w kręgi warszawskiej polityki oraz kreował jego politykę międzynarodową. Inicjował wizyty w Warszawie zachodnich wpływowych politologów, m.in. Zbigniewa Brzezińskiego i Adama Bromkego. Na spotkaniu z twórcami kultury w Radziejowicach w październiku 1973 wygłosił przemówienie, w którym uznał konieczność oparcia polskiej polityki na nowym zdefiniowaniu sojuszu polsko-radzieckiego, który nie miał mieć nic wspólnego z wasalstwem, ale miał być oparty o kalkulację zysków i strat. Do takiego ułożenia relacji namawiał również swoich rozmówców w Moskwie, stwierdzając, iż leży to również w interesie ZSRR[18].

Z jego inicjatywy stworzone zostało stanowisko doradcy Edwarda Gierka ds. ekonomicznych, którego zadaniem było przygotowywanie analiz sytuacji ekonomicznej oraz planów reform niezależnie od pionu ekonomicznego KC[19]. W kwestiach oświatowych prowadził liberalną politykę, zachęcając np. historyków do rewidowania przyjętych dotychczas tez[20]. Postulował wprowadzenie kadencyjności stanowisk w PZPR i wprowadzenie zasady wyboru spośród kilku kandydatów[21].

W latach 1972–1974 był członkiem Rady Państwa. W latach 1972–1976 był posłem na Sejm PRL VI kadencji z okręgu Chrzanów.

Od końca 1973 zaczął się schyłek jego pozycji politycznej[22]. Utracił zaufanie Edwarda Gierka, gdy oskarżono go o szpiegowanie I sekretarza PZPR za pomocą dwóch podstawionych przez wywiad sekretarek[23]. W 1974 został przesunięty z funkcji sekretarza KC i członka Rady Państwa na stanowisko wicepremiera. Podstawą do tej decyzji był zarzut nielojalności wobec I sekretarza związany z przesłaniem do członków Biura Politycznego memoriału krytykującego politykę społeczno-gospodarczą ekipy gierkowskiej (m.in. nadmierne zadłużanie kraju i przeinwestowanie)[24]. Nie został wybrany na delegata na VII Zjazd PZPR (odbył się w grudniu 1975), a co za tym idzie – nie został wybrany ponownie w skład Biura Politycznego KC PZPR, a także samego KC. Nie wszedł również w skład kolejnego rządu Piotra Jaroszewicza, utworzonego w 1976[25].

W latach 1976–1979 był prezesem Polskiego Komitetu Normalizacji i Miar, w latach 1979–1985 Polskiego Komitetu Normalizacji, Miar i Jakości, a w latach 1964–1990 członek Rady Naczelnej organizacji kombatanckiej Związek Bojowników o Wolność i Demokrację.

Ukończył studia na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (1960, inżynier hutnik).

Odznaczony m.in. Orderem Sztandaru Pracy I i II klasy, Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy, Krzyżem Walecznych, Medalem 30-lecia Polski Ludowej, Medalem im. Ludwika Waryńskiego, Orderem Rewolucji Październikowej (ZSRR) oraz Orderem Czerwonego Sztandaru (ZSRR).

W 1990 wydał wspomnienia „Gorzki smak władzy” (Wydawnictwo FAKT, Warszawa 1990).

Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B 3 rz. 3 m. 9).

Przebieg służby w aparacie bezpieczeństwa i milicji[edytuj | edytuj kod]

  • 1945 – kierownik kontrwywiadu w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Chrzanowie.
  • 1946 – starszy referent Grupy do Walki z Bandytyzmem w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Chrzanowie.
  • 1947 – szef Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olkuszu.
  • 1948 – inspektor przy Kierownictwie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie.
  • 1949 – zastępca szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie.
  • 1950 – pełniący obowiązki szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie.
  • 1951 – słuchacz Kursu Politycznego Aktywu Kierowniczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.
  • 1951 – szef Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Olsztynie.
  • 1953 – szef Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie.
  • 1954 – słuchacz Kursu Specjalnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.
  • 1955 – kierownik Wojewódzkiego Urzędu ds Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach.
  • 1957 – zastępca komendanta wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej w Katowicach.
  • 1957 – komendant wojewódzki Milicji Obywatelskiej w Katowicach.
  • 1962 – wiceminister spraw wewnętrznych.
  • 1971 – minister spraw wewnętrznych.
  • 1971 – odwołany.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Anna Sobór-Świderska: Szlachcic Franciszek, pseud. Wicek (1920–1990), działacz komunistyczny, generał brygady Milicji Obywatelskiej, minister spraw wewnętrznych, wicepremier, członek Rady Państwa i poseł na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W: Polski słownik biograficzny. T. 48. Kraków – Warszawa: Polska Akademia Nauk, Polska Akademia Umiejętności, 2012, s. 322. ISBN 978-83-63352-06-6.
  2. a b Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 7
  3. Józef Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Wydawnictwo MON 1971, s. 417–421
  4. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 95
  5. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 22
  6. Michał Wenklar: Ogniem, wodą, prądem. Metody śledcze Urzędu Bezpieczeństwa. interia.pl, 4 listopada 2013.
  7. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990
  8. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 107
  9. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 106, 114
  10. a b Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 154
  11. Robert Walenciak: Historia tajnego świata. przeglad-tygodnik.pl, 29 listopada 2009.
  12. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 252–255
  13. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 85
  14. Zenobiusz Kozik: O marcu 1968, „Polityka” 10/1609, s. 3
  15. Franciszek Szlachcic: Gorzki smak władzy, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 158–166
  16. Jerzy Sławomir Mac: Przesłuchanie supergliny, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 82
  17. Zbigniew Osiński: Nauczanie historii w szkołach podstawowych w Polsce w latach 1944–1989: uwarunkowania organizacyjne oraz ideologiczno-polityczne, Lublin 2010, s. 90.
  18. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 270–271
  19. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 262
  20. Władysław Gomułka: Pamiętniki t. II, str. 142 (przypis), BGW 1994, ​ISBN 83-7066-552-7
  21. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 277
  22. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 193
  23. Zbigniew Siemiątkowski: Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-7545-124-5​, s. 282
  24. Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 65
  25. Jerzy Sławomir Mac: Przesłuchanie supergliny, Wydawnictwo Fakt 1990, s. 109

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Eisler: Grudzień'70, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1995
  • Józef Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Warszawa 1971
  • Jerzy Sławomir Mac: Przesłuchanie supergliny, Wyd. Fakt Warszawa 1990, ss. 128. Franciszek Szlachcic; Gorzki smak władzy, Wyd. Fakt, Warszawa 1990, ss. 224. (Uwaga: to jedna książka złożona z dwóch wydanych w przeciwnym kierunku)
  • Leszek Pawlikowicz: Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956–1964, Oficyna Wydawnicza „Rytm” Warszawa 2004, ​ISBN 83-7399-074-7​ (przebieg służby F. Szlachcica w aparacie bezpieczeństwa i milicji)
  • Mieczysław Rakowski: Dzienniki polityczne 1984–1986, Wydawnictwo Iskry Warszawa 2005
  • Kto jest kim w Polsce 1984, Wydawnictwo Interpress Warszawa 1984, str. 955
  • V Kongres ZBoWiD Warszawa 8–9 maja 1974, Książka i Wiedza Warszawa 1976
  • VII Kongres ZBoWiD, Wydawnictwo ZG ZBoWiD Warszawa 1985