Amfetamina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Amfetamina
Amfetamina Amfetamina
Próbka amfetaminy
Próbka amfetaminy
Nazewnictwo
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C9H13N
Masa molowa 135,21 g/mol
Identyfikacja
Numer CAS 300-62-9 (wolna zasada; racemat)
51-64-9 (enancjomer S)
156-34-3 (enancjomer R)
405-41-4 (chlorowodorek)
60-13-9 (siarczan)
PubChem 3007[3]
DrugBank DB00182[7]
Podobne związki
Pochodne fentermina, metylofenidat, benzfetamina, propylheksedryna, bupropion, MDMA, metamfetamina, efedryna, MDA, DOM, DOB
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
ATC N06 BA01
N06 BA02
Legalność w Polsce substancja psychotropowa grupy II-P
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Amfetaminaorganiczny związek chemiczny, metylowa pochodna β-fenyloetyloaminy. Jest rozpowszechnionym nielegalnym środkiem psychotropowym. W Polsce, jak i w wielu innych krajach, posiadanie i rozpowszechnianie amfetaminy jest przestępstwem. W Polsce amfetamina została wykreślona z lekospisu[9]. W wielu innych krajach jest jednak nadal stosowana jako lek. W amerykańskim Controlled Substances Act zaliczona jest do środków z grupy II, czyli o dużym ryzyku nadużywania i pewnym, acz niewielkim zastosowaniu medycznym (lek na receptę).

Budowa cząsteczki[edytuj | edytuj kod]

Amfetamina może być traktowana jako β-fenyloetyloamina zawierająca w pozycji α dodatkową grupę metylową. W efekcie węgiel α stanowi centrum stereogeniczne, a amfetamina może występować w formie dwóch enancjomerów: 2S, czyli dekstroamfetaminy (D-amfetaminy[10]) i 2R, czyli lewoamfetaminy (L-amfetaminy[11]), różniących się działaniem fizjologicznym. Izomer prawoskrętny dwukrotnie mocniej uwalnia noradrenalinę, jednak czterokrotnie słabiej blokuje jej wychwyt zwrotny. Zwykły produkt syntetyczny jest mieszaniną racemiczną obu enancjomerów.

Otrzymywanie[edytuj | edytuj kod]

Amfetaminę stosunkowo łatwo można otrzymać jako mieszaninę racemiczną, np.:

Sole amfetaminy uzyskuje się w wyniku reakcji zobojętniania wolnej aminy z odpowiednim kwasem w roztworze w np. etanolu lub propanolu.

Czyste enancjomery uzyskuje się w drodze rozdziału racematu.

Synteza

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Wolna zasada w temperaturze pokojowej jest higroskopijną, bezbarwną cieczą o silnie zasadowych właściwościach. Na gorąco matowi szkło sodowe oraz niszczy gumę. Ma nieprzyjemny i charakterystyczny "mysi" zapach.

W celu zwiększenia trwałości amfetaminę przeprowadza się w sole z różnymi kwasami. Są one białymi proszkami o gorzkim smaku:

Właściwości chemiczne[edytuj | edytuj kod]

Pozostawiona na powietrzu ciemnieje, reagując z tlenem (tworząc polimeryczne produkty) i dwutlenkiem węgla, tworząc stałą mieszaninę racemiczną higroskopijnego karbaminianu (±)-amfetaminy, który pod wpływem wilgoci przechodzi w węglan amfetaminy (dlatego przechowuje się ją w ciemnych butelkach napełnionych argonem lub azotem).

Właściwości biologiczne[edytuj | edytuj kod]

Izomer o absolutnej konfiguracji S-(+)-amfetaminy wykazuje działanie euforyzujące, zaś izomer R-(−) ma działanie bardziej obwodowe wykazując szkodliwe działanie na serce. Powoduje zmiany w obrazie EKG charakterystyczne dla zawału mięśnia sercowego.

Izomer S desynchronizuje półkule mózgowe oraz wywołuje zmiany w obrazie EEG mózgu, które po jednokrotnym zażyciu mogą utrzymywać się nawet do miesiąca. Czysty izomer S amfetaminy jest nieopłacalny do uzyskania w drodze totalnej syntezy i ma on działanie bardzo podobne do kokainy.

Metabolizowana jest głównie odmiana S do fenyloacetonu (o drażniącym działaniu) i p-metoksyamfetaminy (o działaniu psychotropowym i wywołującym psychozy). Reszta (czyli właściwie odmiana R), wydalana jest w stanie niezmienionym.

Mechanizm i efekty działania[edytuj | edytuj kod]

Po dostaniu się do organizmu amfetamina wzmaga przekaźnictwo noradrenergiczne i dopaminergiczne. Jednocześnie hamuje wychwyt zwrotny i nasila uwalnianie tych przekaźników, prowadząc do zwiększenia koncentracji, polepszenia funkcji wykonawczych i czuwania (oddziaływanie na obszar górno-boczny kory przedczołowej) oraz wzmaga nadpobudliwość psychoruchową (wzmożenie aktywności dopaminergicznej na poziomie jąder podstawy). Powyższe działanie znajduje zastosowanie w niektórych krajach w terapii ADHD i narkolepsji[12].

Uwalnia neuroprzekaźniki z zakończeń nerwowych i blokuje ich wychwyt zwrotny. Enancjomer R(−) silniej uwalnia noradrenalinę, enancjomer S(+) uwalnia głównie dopaminę, oba enancjomery najsłabiej uwalniają serotoninę. Wskutek tego zwiększa się aktywność układu nerwowego i w efekcie dochodzi do pobudzenia całego organizmu.

Efekty zażycia Efekty uboczne
Silne pobudzenie psychomotoryczne, przyśpieszona akcja serca i szybki oddech, podwyższone ciśnienie krwi, brak łaknienia i potrzeby snu, rozszerzenie źrenic, bladość skóry, gonitwa myśli, silna euforia, jadłowstręt i światłowstręt, suchość w ustach, zmniejszona wrażliwość na ból oraz zmęczenie, rozgadanie Zmniejszony lub zwiększony popęd płciowy, problemy z erekcją, drżenie mięśni, wypłukiwanie witamin z organizmu

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Amfetamina jest zażywana przez ludzi w różnych celach:

  • jako używka
  • jako środek dopingujący w sporcie
  • jako środek pobudzający zdolność uczenia
  • jako środek wzmacniający podczas długotrwałego wysiłku
  • w lecznictwie (np. w Stanach Zjednoczonych w terapii ADHD i narkolepsji w odpowiednio zmniejszonych dawkach)
  • w celach odchudzających (wykorzystywanie faktu, iż amfetamina zmniejsza łaknienie)

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1887 roku w USA po raz pierwszy uzyskano fenylopropanolaminę, pochodną amfetaminy. W 1910 dwóch amerykańskich naukowców opisało amfetaminę jako substancje pobudzającą ośrodkowy układ nerwowy. W ciągu kilku lat powstał szereg związków o podobnym działaniu. W roku 1927 uzyskano siarczan amfetaminy, który po niecałych 6 latach trafił do masowej produkcji. Amfetamina została zsyntetyzowana w latach 30. w USA, a podczas II wojny światowej była powszechnie stosowaną substancją przez wojska wszystkich większych armii, pozwalając żołnierzom pozostać czujnym w okopach. Każdy amerykański żołnierz nosił w swoim ekwipunku jedną tabletkę 50 mg benzedryny, którą miał prawo zażyć w sytuacji skrajnego zmęczenia na polu walki, a alianckim załogom bombowców dalekiego zasięgu wydawano amfetaminę w formie "witaminizowanej czekolady".

Szacuje się, że żołnierze amerykańscy spożyli w czasie II wojny światowej ok. 2 milionów tych tabletek. Badania epidemiologiczne po zakończeniu wojny wykazały pięciokrotny wzrost zachorowań na depresję maniakalną u żołnierzy, którzy spożywali więcej niż jedną tabletkę benzedryny miesięcznie w stosunku do żołnierzy, którzy nigdy z tych tabletek nie skorzystali.

Żołnierze sił zbrojnych III Rzeszy otrzymywali z kolei metamfetaminę w tabletkach o nazwie "Pervitim", w warunkach znacznej przewagi liczebnej Armii Czerwonej w czasie walk na froncie wschodnim. Pervitim był powszechnie wykorzystywany, między innymi znajdował się w ostatnich lotniczych transportach zaopatrzeniowych do oddziałów oblegających Stalingrad.

Zapiski lekarza osobistego Adolfa Hitlera dowodzą, że Hitler również regularnie dostawał zastrzyki z metyloamfetaminy, od 1942 roku aż do śmierci.

Amfetamina była w USA legalnym lekiem, który można było kupić bez recepty, aż do końca lat 60 XX w. Stosowali ją masowo m.in. kierowcy ciężarówek, jednak liczne przypadki śmierci z wyczerpania i powodowanie przez nich wypadków pod wpływem tego leku spowodowały, że FDA zdecydowała się zakazać sprzedaży amfetaminy bez recepty i zaliczyła ją do zabronionych środków pobudzających. Obecnie lek ten jest jeszcze czasami stosowany przy leczeniu głębokich depresji i śpiączek, jest on jednak zastępowany przez bezpieczniejsze w użyciu leki antydepresyjne nowej generacji jak np. fluoksetyna.

Historia nadużywania amfetaminy, jak i innych środków pobudzających, jest stosunkowo krótka. W latach 60. i 70. nadużywane były głównie środki halucynogenne i uspokajające. Popularność amfetaminy wzrosła dopiero w latach 80., a zwłaszcza na początku lat 90. kiedy wzrosło zapotrzebowanie na środki pobudzające w związku z modą na wielodniowe imprezy taneczne techno, które wymagały od uczestników długotrwałego wysiłku fizycznego.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Możliwe są poważne konsekwencje zdrowotne z powodu wyczerpania organizmu. W przypadku spożycia dużych ilości mogą się pojawiać takie problemy jak:

Następnego dnia po zażyciu występują objawy wyczerpania, jak m.in. potrzeba snu. Najskuteczniejszym lekarstwem jest przespanie kilku dodatkowych godzin. Po zażywaniu kolejnych dawek przez wiele dni (tzw. "ciąg amfetaminowy") mogą wystąpić objawy bardzo dużego wyczerpania organizmu, takie jak bardzo silna potrzeba snu, ogólna ospałość, depresja, utrata wagi, spadek odporności na infekcje, silne migreny i zawroty głowy. Już pierwsze zażycie może doprowadzić do tak zwanej psychozy amfetaminowej.

Ze względu na fakt, że amfetamina powoduje zanik poczucia głodu i zmęczenia – spożywanie jej, połączone z sytuacją wzmożonego wysiłku fizycznego (dyskoteka, uprawianie sportu ekstremalnego, ciężka praca fizyczna, duży wysiłek umysłowy), powoduje niekiedy bardzo poważne konsekwencje na skutek wyczerpania i odwodnienia, ze zgonem włącznie.

Osoby często zażywające amfetaminę mogą wpaść w "ciąg amfetaminowy". Amfetamina nie powoduje uzależnienia fizycznego lub jest ono bardzo słabe (może objawiać się dusznościami i lekkimi zawrotami głowy w momencie odstawienia), może wywołać jednak – jak każdy środek pobudzający – uzależnienie psychiczne.

Amfetamina przyjmowana dożylnie w postaci stężonych roztworów (zbliżonych do nasyconego) powoduje rozpad czerwonych krwinek i uwolnienie hemoglobiny. Amfetamina jako ligand tworzy z żelazem(II) związki kompleksowe poprzez które zachodzi utlenianie żelaza w hemoglobinie ze stopnia utlenienia +2 na +3, a wiec nieodwracalne tworzenie nieprzenoszącej tlenu methemoglobiny. Objawia się to sinieniem końców palców oraz ust, co może prowadzić do mikrouszkodzeń mózgu z powodu niedotlenienia.

Wstrzykiwanie stężonych roztworów powoduje powstawanie zakrzepów w naczyniach krwionośnych, które mogą stać się bezpośrednią przyczyną niewydolności mięśnia sercowego lub zatorów w układzie krwionośnym. Dodatkowym zagrożeniem przy gwałtownym podaniu dożylnym stężonego roztworu amfetaminy jest ryzyko wylewu podpajęczynówkowego. Ryzyko to bardzo rośnie z wiekiem, gdyż naczynia tracą normalną elastyczność, a więc i odporność na wzrost ciśnienia.

Najczęstszą przyczyną śmierci po przedawkowaniu amfetaminy jest paraliż mięśni oddechowych, a więc uduszenie się lub zatrzymanie akcji serca wskutek arytmii lub zawału. Najczęstszymi powikłaniami są mikrowylewy. Niewielka część osób popełnia samobójstwo wskutek psychozy amfetaminowej. Ratowanie osoby która przedawkowała polega na podaniu neuroleptyków blokujących receptory adrenergiczne i dopaminergiczne w celu niedopuszczenia do nadmiernego ich pobudzenia oraz leków obniżających ciśnienie tętnicze. W przypadku psychozy amfetaminowej podaje się neuroleptyki (chlorpromazynę) domięśniowo lub relanium dożylnie. Osoby uzależnione od amfetaminy są bardzo wrażliwe na neuroleptyki, tak więc zwykle wystarczają dawki o połowę mniejsze niż u osób nieuzależnionych.

Amfetamina w postaci wolnej zasady w dłuższym kontakcie z ciałem powoduje trudno gojące się oparzenia, a połknięta uszkadza ścianę żołądka powodując dotkliwy ból.

Pochodne[edytuj | edytuj kod]

Szkielet amfetaminy z numeracją atomów

Liczne naturalne i syntetyczne pochodne amfetaminy także wykazują właściwości psychoaktywne, np. 3,4-metylenodioksymetamfetamina (MDMA, tzw. ecstasy), N-metyloamfetamina (metamfetamina), β-hydroksylo-N-metyloamfetamina (efedryna), 3,4-metylenodioksyamfetamina (MDA), 2,5-dimetoksy-4-metyloamfetamina, (DOM), 2,5-dimetoksy-4-bromoamfetamina (DOB).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 Department of Chemistry, The University of Akron: Amphetamine (ang.). [dostęp 2012-02-10].
  2. 2,0 2,1 2,2 IUPAC nomenclature: R-5.4.1 Primary amines. Advanced Chemistry Development, Inc. (za zgodą IUPAC). [dostęp 2011-03-27].
  3. 3,0 3,1 3,2 Amfetamina – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  4. Dekstroamfetamina (ang.) NIST Chemistry WebBook.
  5. Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 28. ISBN 8371832400.
  6. Amfetamina (ang.) NIST Chemistry WebBook.
  7. Amfetamina – karta leku (DB00182) (ang.). DrugBank.
  8. 8,0 8,1 Stephen M. Stahl: Essential Psychopharmacology, The Prescriber's Guide. Cambridge University Press, 2006.
  9. Farmaceutyczna baza danych „Bazyl”
  10. D-Amfetamina. PubChem. [dostęp 2013-12-25].
  11. L-Amfetamina. PubChem. [dostęp 2013-12-25].
  12. Stephen M. Stahl: Podstawy psychofarmakologii. Gdańsk: Via Medica, 2008, s. 7-14. ISBN 978-83-60945-73-5.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.