Prześladowania chrześcijan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dirce chrześcijańska, obraz Henryka Siemiradzkiego. Chrześcijanka umęczona podczas prześladowań za Nerona

Prześladowania chrześcijan – zjawisko występujące na przestrzeni wieków w wielu krajach, polegające na mniej lub bardziej otwartej walce z chrześcijaństwem i jego wyznawcami. Prześladowcy posługiwali się różnymi metodami: w pierwszych wiekach chrześcijaństwa często uciekali się do fizycznej eksterminacji, co ma miejsce także obecnie w wielu krajach Trzeciego Świata.

Pierwsi chrześcijanie byli prześladowani zarówno przez Żydów, z których religii się wywodziło chrześcijaństwo jak też przez Imperium rzymskie, na terenie którego nowa religia się rozwijała. Prześladowania te trwały do IV wieku, kiedy to religia została zalegalizowana przez cesarza Konstantyna Wielkiego[potrzebne źródło].

W późniejszym okresie celem prześladowań byli chrześcijańscy misjonarze oraz nowonawróceni, którzy stawali się męczennikami za wiarę. Z czasem wewnątrz chrześcijan pojawiły się konflikty, oskarżenia o herezję i wzajemne prześladowania, w szczególności w okresie reformacji.

W czasach współczesnych chrześcijanie są prześladowani przez radykalne ruchy islamistyczne oraz hinduistyczne, a także przez systemy radykalnie ateistyczne panujące obecnie np. w Korei Północnej czy przed laty w ZSRR. Jak szacuje fundacja Open Doors, obecnie ok. 100 mln. chrześcijan jest ofiarami prześladowań, głównie w państwach islamskich, Korei Północnej oraz wskutek hinduskiego ekstremizmu i islamskiego terroryzmu, zaś tendencja jest wzrostowa[1] Według raportu papieskiej fundacji Pomoc Kościołowi w Potrzebie co roku na świecie ginie ponad 170 tys. chrześcijan[2]. Organizacja Pomoc Kościołowi w Potrzebie szacuje, że 3/4 ofiar prześladowań religijnych stanowią chrześcijanie[3].

Według dr Tomasza Korczyńskiego do 2010 r. śmiercią męczeńską zginęło 70 mln chrześcijan, z tego w XX wieku 45 mln[4].

Motywy prześladowań (chrystofobia)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Chrystofobia.

Irracjonalny lęk i nienawiść wobec chrześcijan nazywany jest przez niektórych socjologów chrystofobią. Autorem pojęcia jest Joseph H. H. Weiler.

Niechęć do chrześcijaństwa może wynikać z pobudek religijnych bądź ideologicznych.

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Okres apostolski[edytuj | edytuj kod]

Caravaggio, Ukrzyżowanie św. Piotra (1601)

Chrześcijaństwo zrodziło się z judaizmu i zgodnie z przekazem Nowego Testamentu faryzeusze, w tym Saul z Tarsu, zwalczali chrześcijan jako sektę. Pierwsi chrześcijanie uważali Jezusa za Mesjasza, z czym nie zgadzali się ówcześni Żydzi. Niemniej chrześcijanie żywili nadzieję, że Żydzi zaakceptują ich wizję cierpiącego Mesjasza[5]. Konflikt w Jerozolimie nasilił się wraz z nauczaniem św. Szczepana i trwał do zburzenia miasta[5]. Sam Szczepan został ukamienowany wskutek oskarżenia o bluźnierstwo przeciw Prawu[6]. Jego śmierć została opisana w Dziejach Apostolskich:

Quote-alpha.png
"Wyrzucili go poza miasto i kamienowali, a świadkowie złożyli swe szaty u stóp młodzieńca, zwanego Szawłem. Tak kamienowali Szczepana, który modlił się: «Panie Jezu, przyjmij ducha mego!» A gdy osunął się na kolana, zawołał głośno: «Panie, nie poczytaj im tego grzechu!» Po tych słowach skonał." (Dz 7, 58-60)[7]

W roku 41 kiedy Herod Agryppa I zdobył władzę prokuratorską Judeą, dostrzegł szanse na odbudowę potęgi Heroda Wielkiego. W celu zaskarbienia sobie sympatii Żydów nasilił prześladowania chrześcijan. W czasie jego rządów apostołowie uciekli z Jerozolimy[5]. Po śmierci Aryppy rzymski prokurator Porcjusz Festus starał się być naturalny i przeciwdziałał prześladowaniom. Ten jednak zmarł w 62 roku, kiedy to arcykapłanem został Annasz syn Annasza, który wykorzystał brak namiestnika rzymskiego, postawił przed sądem i skazał na śmierć Jakuba Większego lidera Kościoła Jerozolimskiego[5]. Jak stwierdzają Dzieje Apostolskie, apostoł Paweł był kilkakrotnie więziony, kamienowany i ostatecznie odesłany na sąd do Rzymu. Apostoł Piotr oraz inni pierwsi chrześcijanie byli także więzieni, bici i prześladowani. Po upadku powstania żydowskiego oraz śmierci ok. 3 tys. Żydów oraz zniszczeniu Jerozolimy w roku 70 społeczność chrześcijańska uciekła do spokojnego regionu Pelli[5].

Szacuje się, że z rąk Żydów w zginęło ok. 2 tys. pierwszych chrześcijan[6]. Spośród dwunastu apostołów (z wyłączeniem Judasza) jedynie Jan Ewangelista zmarł śmiercią naturalną na wygnaniu, pozostali zginęli śmiercią męczeńską[potrzebne źródło].

Walter Laqueur zwraca uwagę, że wrogość pomiędzy chrześcijanami i żydami wzrastała z czasem. Jan Chryzostom w IV winił za śmierć Jezusa głównie faryzeuszy, zaś "rozgrzeszał" Piłata, co mogło mieć związek z działalnością misyjną Kościoła prowadzoną głównie wśród Rzymian[8]. Niemniej w Dziejach Apostolskich prześladowanie przez Sanhedryn jest opisane kilkakrotnie.

Prześladowania w Imperium Rzymskim[edytuj | edytuj kod]

Za Nerona i Domicjana[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wielki Pożar Rzymu.

Pierwsze zorganizowane prześladowania chrześcijan przez rzymskie władze rozpoczęły się za panowania Nerona (37-68). W 64 roku pożar spustoszył Rzym, Neron został oskarżony o podpalenie[9] i, jak twierdzi Tacyt, chcąc się oczyścić, skierował oskarżenie na chrześcijan[10]. Na części oskarżonych torturami wymuszono przyznanie się do winy[10]. Tacyt pisze także, że oskarżeni chrześcijanie byli rzucani psom na pożarcie oraz krzyżowani i podpalani[10]. Swetoniusz nie wspomina zaś o żadnych prześladowaniach[9].

Druga fala prześladowań wiąże się z imieniem cesarza Domicjana (81-96). Chrześcijanie byli wtedy skazywani pod pretekstem "ateizmu", czyli nieskładania ofiar bogom[11]. Zarzucano im również rzekomą wrogość wobec ludzi oraz tworzenie tajnych stowarzyszeń. Zarzuty sięgały absurdu. Chrześcijan pomawiano o grupowe orgie seksualne, rytualne zabijanie dzieci, kult genitaliów swego Mistrza, uprawianie zbrodniczej magii i czczenie osła[12].

II i III wiek[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie II wieku odnotowane są przypadki ataku tłumu na chrześcijan, podburzonego przez rywalizujące sekty. Prześladowania w Lyonie w 177 roku poprzedziły ataki tłumu, grabieże i kamienowania[13]. Do końca II wieku nie było raczej zorganizowanych represji, chociaż Apologeticus Tertulliana z 197 roku miał być rzekomo pisany do rzymskich dostojników w obronie prześladowanych chrześcijan za Septymiusza Sewera[potrzebne źródło].

Pierwsze udokumentowane prześladowania w całym Imperium miały miejsce za Maksymina Traka, kiedy to więziono duchownych chrześcijańskich. Cesarz Dacjusz w połowie III wieku wydał edykt zmuszający do publicznego oddawania czci rzymskim bogom pod nadzorem komisarzy. Odmowa była karana więzieniem, torturami bądź śmiercią. Chrześcijanie chcący uniknąć prześladowań uciekali do mniejszych miejscowości lub musieli wykupić certyfikat zwany libelli[potrzebne źródło].

Niektórzy chrześcijanie z tego okresu sami się ujawniali w poszukiwaniu śmierci męczeńskiej, zaś rzymscy dowódcy starali się ich unikać. W 195 roku prokonsul Azji Arrius Antoninus wyszedł naprzeciw grupy domagającej się śmierci i polecił, żeby sami poszukali liny lub skoczyli z klifu[14]. Postawa ta znajduje odzwierciedlenie w dziele Scorpiace Tertulliana oraz listach Ignacego Antiocheńskiego, jednak była także potępiana m.in. przez Polikarpa ze Smyrny czy Cypriana z Kartaginy[potrzebne źródło].

Za Dioklecjana[edytuj | edytuj kod]

Ostatnia modlitwa chrześcijańskich męczenników Jean-Léon Gérôme (1883)

Ostatni akt prześladowań w tej epoce nastąpił za cesarza Dioklecjana (284-305), który próbując uratować upadające imperium rzymskie poprzez kult władzy cesarskiej połączył motywy polityczne z filozoficznymi. Wykorzystał mianowicie niechęć do chrześcijan neoplatońskiej szkoły filozoficznej sprzymierzonej z pogańskimi kapłanami. Edyktem z 299 nakazano wszystkim żołnierzom i urzędnikom złożyć bóstwom ofiarę pod groźbą usunięcia z stanowisk. Odmowa złożenia ofiary pociągać miała za sobą utratę przywilejów stanowych albo obrócenie w niewolnictwo; wszystkich chrześcijan uznano za niezdolnych do spełnienia aktów prawnych. Edykt z 303 nakazał zniszczenie świątyń chrześcijańskich, konfiskatę i spalenie ksiąg świętych; surowo zabraniał też gromadzenia się chrześcijan. Początkowo nie przewidywano karania śmiercią, ale od 304, kiedy nakazano wszystkim chrześcijanom złożenie ofiar pogańskich, wielu chrześcijan wystąpiło aktywnie przeciw władzy ponosząc męczeńską śmierć. Edykt Dioklecjana spotkał się z różnym przyjęciem wśród pozostałych tetrarchów. O ile Maksymian skrupulatnie wypełniał jego postanowienia, Konstancjusz I Chlorus ograniczył się tylko do zamknięcia kilku kościołów[15].

Rola edyktu mediolańskiego[edytuj | edytuj kod]

Prześladowania przerwał częściowo edykt tolerancyjny cesarza Galeriusza z 311, a w pełni tak zwany edykt mediolański z 313, wydany przez współcesarzy Konstantyna i Licyniusza. Konstantyn postanowił pójść dalej i uczynić chrześcijaństwo składnikiem ideologii państwowej: na sztandary wojska i monety wprowadził monogramy Chrystusa[16], biskupom przyznał uprawnienia urzędników państwowych, budował kościoły chrześcijańskie, a w 321 ogłosił niedzielę urzędowym dniem odpoczynku[17]. Mariaż państwa z religią chrześcijańską przypieczętowała decyzja wyłączenia nieprawowiernych chrześcijan z edyktu tolerancyjnego[potrzebne źródło]. Odtąd protektorem wiary chrześcijańskiej był cesarz i władza państwowa.

Poza Cesarstwem[edytuj | edytuj kod]

W zaratusztriańskiej Persji rządzonej przez Szapura II w 341 roku rozpoczęły się prześladowania, w których zginęło około 1150 chrześcijan. Także król Wizygotów Athanaric pod koniec IV wieku rozpoczął prześladowania chrześcijan, wielu z nich zabijając[18].

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

23 kwietnia 997 bpa Wojciecha odpoczywającego po mszy zaskoczyło 7 strażników prowadzonych przez kapłana. Został zabity przez Prusa imieniem Sicco. Było to w okolicach pruskiego miasta Rybaki

W średniowieczu rola Kościoła była bardzo silna. Kiedy chrześcijaństwo zaczęło się rozszerzać na pogańskie kraje północnej i wschodniej Europy, męczennikami stawali się często misjonarze, zamordowani przez tubylców[potrzebne źródło] (np. św. Wojciech, św. Bruno z Kwerfurtu).

Islamskie kalifaty[edytuj | edytuj kod]

Chrześcijanom jako Ludom Księgi został przyznany status dhimmi i mieli większe swobody od wyznawców religii niemojżeszowych. Zgodnie z prawem szariatu byli oni zobowiązani do płacenia podatku dżizja, co przynosiło znaczy zysk władzom i zachęcało do przechodzenia na islam[19]. Zgodnie hanaficką szkołą szariatu zeznania niemuzułmanów nie miały takiej mocy jak świadectwo muzułmanina. Chrześcijanie nie mogli żenić się z muzułmankami, zaś muzułmanie mogli brać za żony chrześcijanki. Chrześcijanie mogli bez przeszkód przechodzić na islam, zaś odejście od islamu było karane śmiercią[potrzebne źródło].

Wzajemne oskarżenia o herezje[edytuj | edytuj kod]

W XIII wieku zaczęły rosnąć w siłę ruchy uważane przez Kościół katolicki za heretyckie. Papież ustanowił krucjatą przeciw albigensom w celu wyeliminowania katarów z Langwedocji. Podczas tej kampanii w Béziers zginęło od 7 do 20 tys. ludzi, oblężeniem dowodził papieski legat Arnaud Amalric. Podczas całej kampanii w ciągu 12 lat zginęło do 200 tys. osób[20]. Ruchy określane przez Kościół katolicki jako heretyckie wystąpiły także m.in. w Czechach. Ofiarą prześladowań 6 lipca 1415 roku padł Jan Hus, reformator religijny, który spłonął na stosie mimo posiadania listu żelaznego, gdyż został wyklęty podczas ósmej sesji Soboru w Konstancji. Zwalczany był także ruch waldensów we Francji[potrzebne źródło].

Krucjaty zmierzające do Ziemi Świętej dotknęły także Kościoły prawosławne, które katolicy starali się podporządkować[potrzebne źródło].

[21]

Nowożytność (1500-1815)[edytuj | edytuj kod]

Reformacja[edytuj | edytuj kod]

W okresie ostrych konfliktów religijno-społeczno-politycznych epoki reformacji i kontrreformacji męczennikami za wiarę stawali się zarówno protestanci, katolicy, jak i przedstawiciele tzw. „trzeciej fali reformacji” czyli np. anabaptyści, mennonici, bracia morawscy. Za pierwszych męczenników protestanckich uznaje się mnichów Johanna Escha i Hendrika Voesa z klasztoru w Antwerpii, którzy konwertowali na luteranizm, za co zostali spaleni na stosie w 1523[22].

Ekspansja kolonialna[edytuj | edytuj kod]

W epoce europejskiej ekspansji kolonialnej misjonarze wszystkich wyznań chrześcijańskich oraz nawróceni przez nich konwertyci nierzadko ginęli śmiercią męczeńską w odległych krajach[potrzebne źródło].

Chiny[edytuj | edytuj kod]

W roku 1724 chrześcijaństwo w Chinach zostało zakazane przez cesarza Yongzhenga po tym, jak papież zabronił oddawania czci zmarłym krewnym oraz Konfucjuszowi[23].

Japonia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój chrześcijaństwa w Japonii zapoczątkowany w 1549 r. za sprawą św. Franciszka Ksawerego po latach napotkał szereg problemów. Rosnąca liczba wyznawców spowodowała zmianę nastawienia władz, które obawiały się osłabienia swej pozycji. Innymi przyczynami wycofania przez siogunów i panów feudalnych (daimyō) poparcia dla działalności misji były konflikty między kupcami hiszpańskimi i portugalskimi, a także spory między samymi misjonarzami o metody ewangelizacji. Wszystkie te czynniki stały się przyczyną prześladowań. Za sprawą dekretu wydanego w 1587 r. przez Hideyoshiego Toyotomi podjęto działania prowadzące do eksterminacji chrześcijan[potrzebne źródło].

Grupa Męczenników z Nagasaki to ofiary pierwszych prześladowań wymierzonych przeciwko katolikom. Zostali aresztowani i poddani torturom. Obcięto im uszy i tak okaleczonych wystawiono na widok publiczny, wożąc po ulicach miasta. W trakcie egzekucji skazańcy modlili się i śpiewali psalmy. Powieszeni na krzyżach zostali dobici przez katów lancami[potrzebne źródło].

W 1614 roku Ieyasu Tokugawa zakazał chrześcijaństwa, zaś w połowie XVII wieku rozkazał wydalić europejskich misjonarzy oraz wymordować nawróconych Japończyków. Oznaczało to koniec jawnego chrześcijaństwa w Japonii[24].

Francja[edytuj | edytuj kod]

Kościół katolicki bardzo ucierpiał podczas wydarzeń związanych z Rewolucją francuską.

Masakry wrześniowe

W południe 2 września 1792 do paryskich więzień udały się spontanicznie zorganizowane grupy złożone z sankiulotów, jak również pospolitych przestępców niedziałających z pobudek ideowych. Duchowni katoliccy szczególnie ucierpieli wskutek ataku na więzienia[25]. Sygnałem do rozpoczęcia masakry osadzonych było zamordowanie 20 kapłanów skazanych na deportację. Wóz, który miał tymczasowo przewieźć ich do więzienia w opactwie Saint-Germain-des-Prés, został zatrzymany przez tłum, trzej księża zlinczowani na miejscu, zaś pozostali zabici z polecenia zaimprowizowanego Trybunału Rewolucyjnego[26]. Kapłani ginęli również w klasztorze karmelitanów zaadaptowanym na więzienie (zamordowano tam m.in. arcybiskupów Arles, Beauvais i Saintes), więzieniu La Force, seminarium św. Firmina (także zmienionym na więzienie), Conciergerie oraz Châtelet. Mezzadri przyjmuje, za P. Caronem, liczbę 223 zamordowanych księży. 191 osób z tej liczby zostało w 1926 beatyfikowanych - są to tzw. męczennicy z Paryża[27]. Oprócz masakr w Paryżu do ataków na księży doszło również na prowincji, gdzie zginęło według Mezzadriego 22 duchownych[28]. Wydarzenia masakr wrześniowych stały się ostateczną przyczyną odwrócenia się wierzących katolików oraz duchownych od rewolucji. Od tego momentu zauważalne stają się interpretacje całej rewolucji jako dzieła szatańskiego, zaś czynnej walki z nią – jako obowiązku chrześcijanina[29].

Ruiny opactwa w Mont-Saint-Éloi, zrujnowanego w czasie akcji dechrystianizacyjnej

Od początku roku 1793 doszło do zdecydowanego zaostrzenia antykościelnej postawy Konwentu Narodowego, jak również do wybuchu działań dechrystianizacyjnych na prowincji francuskiej[29]. Księża katoliccy byli trwale uznawani za wrogów rewolucji[30]. Wystąpienia antyreligijne stały się również powszechne na łamach prasy przychylnej rządowi lub sytuującej się na lewo od niego. Autorem pierwszej zmasowanej kampanii antyreligijnej był redaktor pisma Le père Duchesne Jacques-René Hébert. Szczególnie zaangażowani w dechrystianizację Francji byli komisarze (reprezentanci) Konwentu, wyjeżdżający na prowincję w celu wdrażania rewolucyjnej polityki. Wielu z nich zakazało odprawiania jakichkolwiek uroczystości religijnych na podległym im obszarze, organizując natomiast farsy i pochody antyreligijne oraz atakując duchownych (zarówno niezaprzysiężonych, jak i konstytucyjnych)[31]. Na masową skalę niszczono relikwie oraz wyposażenie świątyń[32]. Szereg budynków sakralnych został wystawiony na licytację pod nazwą "dóbr narodowych" lub zniszczony. Wśród tych ostatnich budynków było opactwo w Cluny[33].

Konwent wywierał również naciski na hierarchów oraz kapłanów, by publicznie zrzekali się stanu duchownego oraz swoich funkcji. W przypadku ok. 20 tys. duchownych okazały się one skuteczne, jednak 40% abdykujących prosiło w późniejszych latach o ponowne przyjęcie do stanu duchownego. W niektórych miastach (Aix-en-Provence, Marsylia) niemal wszyscy kapłani zrezygnowali ze święceń[31]. Arcybiskup Paryża Jean-Baptiste Gobel publicznie zrezygnował ze sprawowanego urzędu[31].

Czasy współczesne (1815-1989)[edytuj | edytuj kod]

Korea 1839-68[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku w Korei podczas prześladowań katolików w latach 1839-68 śmierć męczeńską poniosło 3 biskupów katolickich, 10 kapłanów i, jak się szacuje, ponad 10000 osób świeckich[potrzebne źródło]. Część z nich została wyniesiona na ołtarze. Są znani jako 103 męczenników koreańskich[34].

Chiny[edytuj | edytuj kod]

Po okresie początkowej tolerancji i sukcesów misji jezuickich na skutek sporów odnośnie obrządku i sprzeciwu neokonfucjańskiej elity chrześcijaństwo zostało w 1724 prawnie zakazane. Zakaz zniesiono pod naciskiem Francji w 1846 roku. Inflitracja Chin przez obce mocarstwa w XIX wieku przyczyniła się do postrzegania chrześcijaństwa jako symbolu imperializmu i narzędzia kolonizacji. Tarcia wzmacniał trwający od połowy wieku masowy ruch misyjny. W trakcie powstania bokserów (1899-1901) chrześcijanie stali się jednym z głównych celów ataku rebeliantów, niszczono kościoły, a śmierć męczeńską poniosło kilka tysięcy chińskich neofitów oraz kilkuset zagranicznych misjonarzy[35]. Nasilenie antychrześcijańskich nastrojów miało miejsce także w latach późniejszych, szczególnie podczas Ekspedycji północnej[36].

Hiszpania podczas wojny domowej[edytuj | edytuj kod]

W wyniku prześladowań religijnych Kościoła katolickiego śmierć poniosło 12 biskupów, 4194 księży, 2365 zakonników, 283 zakonnice i kilkadziesiąt tysięcy wiernych świeckich, a zniszczeniu uległo 2000 świątyń, dane w okresie wojny i po jej zakończeniu wielokrotnie weryfikowano, gdyż wcześniej w zależności od źródeł były bądź zawyżane lub też zaniżane[37][38]. Mordy dokonywane na księżach i na utożsamianych z Kościołem katolickim działaczach społecznych (np. członkach Akcji Katolickiej), tercjarzach i klerykach w 1936 roku określane są jako „orgie antyklerykalne”, gdyż ludzie ci ginęli, ponieważ w oczach zabójców symbolizowali Kościół katolicki[39]. Strona nacjonalistyczna z kolei mordowała księży podejrzanych o wspieranie sił republikańskich, potępiających terror wobec lewicy oraz wywodzących się z mniejszości narodowej (szczególnym represją poddany został kler baskijski, spośród którego zabitych zostało co najmniej 16 księży). Aresztowano i deportowano setki księży, którzy nie poparli nacjonalistów, a co najmniej jeden ksiądz, który był masonem, został zamordowany[40][41].

Zbrodnie dokonywane na księżach katolickich przybierały formy bezmyślnego okrucieństwa, w tym torturowania przed śmiercią, grzebania żywcem[42] czy bezczeszczenia zwłok[43]. Gwałty na zakonnicach zostały ujawnione w publikacjach w 1946 roku[42].

Meksyk[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Powstanie Cristero.

Konstytucja meksykańska z 1917 r. miała głębokie postanowienia antykościelne, podobnie jak polityka rządu Meksyku[potrzebne źródło]:

  • zabraniano publicznych nabożeństw,
  • konfiskowano posiadane przez Kościoły nieruchomości,
  • upaństwowiono katolickie szkoły,
  • zakazano nowych święceń,
  • księży pozbawiono prawa wyborczego,
  • zabroniono księżom nosić sutann i komentować sytuację polityczną,
  • zakazano używania konfesjonałów i przebywania świeckich na plebaniach,
  • biskupów oraz zagranicznych księży wypędzono[44][45].

Prezydent Plutarco Elías Calles powiedział otwarcie, że chce zniszczyć Kościół Katolicki, zaczynając od sprowokowania katolików, a potem ich rzezi[potrzebne źródło]

W 1926 antyklerykalne działania władz spowodowały wybuch chłopskiego powstania tzw. Cristeros (Chrystusowców) w obronie wiary katolickiej i praw Kościoła[46].

Polska[edytuj | edytuj kod]

Ks. Jerzy Popiełuszko, zamordowany w 1984 przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa PRL

Przykładem polskich męczenników z czasów II wojny światowej są: ks. bp Juliusz Bursche i o. Maksymilian Maria Kolbe.

Po 1945 polska władza ludowa mniej lub bardziej otwarcie walczyła z Kościołami. Głównym wrogiem były wyznania mniejszościowe, uznawane za trudniejsze do kontrolowania. Kościoły infiltrowano, starano się narzucić własne, prokomunistyczne władze. Stopniowo ograniczano uprawnienia Kościoła w sferze społecznej. Likwidowano prasę i wydawnictwa chrześcijańskie, likwidowano organizacje charytatywne i pomocowe. Faktycznie zlikwidowano główną katolicką organizację charytatywną Caritas[47], dokonano nacjonalizacji kościelnych majątków ziemskich[48].

W latach powojennych Kościoły mniejszościowe utraciły większość obiektów kultu, które w większości władza ludowa przekazała Kościołowi katolickiemu. Część kościołów przebudowano na obiekty innego typu, jak magazyny czy stajnie[potrzebne źródło].

Kościół katolicki był inwigilowany przez UB[49], a następnie przez SB. Przy SB funkcjonował specjalny Departament IV zajmujący się zwalczaniem Kościoła[50]. Rozbijaniu jedności Kościoła posłużyło powołanie do istnienia Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, którego członków popularnie nazywano księżmi patriotami[51]. Należeli do nich duchowni dyspozycyjni wobec władzy komunistycznej[52].

Lata 1952-1953 przyniosły koniec współpracy władzy ludowej z Kościołem katolickim. Nastąpiło aresztowanie i trzyletnie internowanie prymasa Wyszyńskiego, procesy m.in. bpa Czesława Kaczmarka i Kurii Krakowskiej, w których padały wyroki śmierci i długoletniego więzienia[53]. Wypędzono z diecezji katowickiej trzech biskupów: Stanisława Adamskiego, Juliusza Bieńka, Herberta Bednorza. Z archidiecezji krakowskiej wypędzono bpa Eugeniusza Baziaka[54]. Osłabionemu tymi działaniami Episkopatowi władze narzuciły nowego przewodniczącego – bpa Michała Klepacza[55].

Początek lat 70. to ponownie okres stopniowo odnawianej współpracy władzy ludowej i Kościoła katolickiego oraz Kościołów mniejszościowych. W tym czasie przeprowadzono masowe wysiedlenia ewangelików, praktycznie likwidując Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP (spadek liczby wiernych z ok. 300 000 do ok. 100 000 w ciągu 10 lat[potrzebne źródło]). Kościoły i majątek wysiedlonych parafii przekazano Kościołowi katolickiemu[potrzebne źródło].

Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

W Związku Radzieckim masowym prześladowaniom zostało poddane duchowieństwo Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz znaczna liczba wiernych tegoż Kościoła[56].

Obecna sytuacja (od 1989)[edytuj | edytuj kod]

Według raportu Stowarzyszenia Pomoc Kościołowi w Potrzebie w latach 2009-10 w ponad 70 krajach dochodziło do dyskryminacji chrześcijan ze względu na wyznawanie chrześcijaństwa[57]. Organizacja Open Doors monitoruje skalę prześladowania chrześcijan. Co roku publikuje "World Watch List" przedstawiającą listę państw, w których według nich sytuacja chrześcijan jest najgorsza. Poniżej lista przedstawia 10 państw w których, zdaniem Open Doors, chrześcijanie są najbardziej prześladowani[58]:

  1.  Korea Północna
  2.  Iran
  3.  Arabia Saudyjska
  4.  Somalia
  5.  Malediwy
  6.  Afganistan
  7.  Jemen
  8.  Mauretania
  9.  Laos
  10.  Uzbekistan

Inne państwa, w których prześladowani są chrześcijanie, to m.in: Algieria, Bangladesz, Egipt, Kazachstan, Kuwejt, Macedonia, Nigeria, Pakistan, Syria, Uganda[59].

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Według danych założonej w Belgii organizacji Pomoc Kościołowi w Potrzebie (od 1984 ogólnokościelna organizacja na prawie papieskim[60]) od początku pojawienia się chrześcijaństwa na ziemi zamordowano łącznie ok. 70 milionów chrześcijan:

  • do 40 r. n.e. wyniosła 1.000 osób,
  • do 50 r. n.e. 1.400,
  • do 150 r. n.e. – 40.500,
  • do 200 r. n.e. 217.800,
  • do 250 r. n.e. 1.171.000,
  • do 300 r. n.e. 6.299.000[4].

Według dr Tomasza Korczyńskiego w XX wieku zginęło za wiarę 45 milionów chrześcijan[4].

Według tych samych źródeł co roku 170 000 chrześcijan oddaje życie za wiarę, a 200 000 000 jest „brutalnie prześladowanych”. W ponad 75 krajach łamie się prawo do wolności religijnej, a 350 000 000 chrześcijan stale poddawanych jest różnym formom dyskryminacji[61].

Świat islamu[edytuj | edytuj kod]

Muzułmanie przechodzący na chrześcijaństwo zmuszeni są do trzymania swej konwersji w tajemnicy[potrzebne źródło]. W przeciwnym razie negatywnie może się to odbić nie tylko na ich życiu, ale także na sytuacji ich rodzin[62].

Arabia Saudyjska[edytuj | edytuj kod]

W Arabii Saudyjskiej nie istnieje wolność religijna[potrzebne źródło]. Obywatele Arabii Saudyjskiej mogą wyznawać tylko islam[potrzebne źródło], a system prawny oparty jest na szariacie. Zmiana religii i związane z tym odejście od islamu jest karane śmiercią, jeżeli konwertyta nie zmieni swej decyzji.

Przykłady prześladowań o jakich wspomnaino w mediach:

  • W październiku 2010 r. policja religijna aresztowała 13 filipińskich chrześcijan podczas nabożeństwa odprawianego w prywatnym mieszkaniu[potrzebne źródło].
  • 8 lutego 2013 aresztowano ponad 50 Etiopczyków, w większości kobiety, biorących udział w chrześcijańskim spotkaniu modlitewnym zorganizowanym w prywatnym mieszkaniu w mieście Damman na wschodzie kraju. Policja religijna interweniowała w czasie nabożeństwa, zatrzymując jego uczestników. Trzem kierującym zgromadzeniem mężczyznom postawiono zarzut nawracania muzułmanów na chrześcijaństwo[63].

Egipt[edytuj | edytuj kod]

200 tys. chrześcijan opuściło kraj w 2011, po serii zamachów bombowych na koptów. Jak podaje dziennik Rzeczpospolita, "ataki fizyczne na chrześcijan nie są w Egipcie zjawiskiem nowym, ale nowe jest to, że do pogromów nawołuje się z meczetów"[64].

Chrześcijanie w Egipcie nie mogą zajmować kluczowych stanowisk w administracji państwowej czy na uniwersytetach[65].

Coraz częściej dochodzi do porwań młodych chrześcijanek[65]. "Są przez miesiąc gwałcone, podawane im są narkotyki po to, by przed kamerą oświadczyły, że dobrowolnie przechodzą na islam. Ten proceder jest finansowany przez radykalne ugrupowania islamskie" – mówi prezes stowarzyszenia Głos Prześladowanych Chrześcijan[64].

Irak[edytuj | edytuj kod]

Od 2000 r. z powodu czystek religijnych i exodusu liczba chrześcijan w Iraku spadła z 1,2 miliona do 250 tysięcy[64]. Przykłady:

  • W roku 2010 zginęło zabitych co najmniej 90 chrześcijan, a wiele innych odniosło rany.
  • 31 października 2010 islamscy bojówkarze napadli podczas mszy na katedrę kościoła katolickiego obrządku syryjskiego w Bagdadzie, zabijając 58 i raniąc 60 osób[potrzebne źródło].
  • W roku 2014 dżihadyści z Państwa Islamskiego utworzyli nowy kalifat,i mordowali wszystkich wyznawców innych religii,w większości chrześcijan.

Iran[edytuj | edytuj kod]

  • Przez Iran wciąż przetaczają się fale aresztowań wyznawców Chrystusa. Od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r. aresztowano łącznie kilkaset osób[potrzebne źródło].
  • Nabożeństwa w kościołach są często monitorowane przez służbę bezpieczeństwa[potrzebne źródło].
  • Władze poddają szczególnej presji chrześcijan aktywnych w swych społecznościach. Są oni wzywani na przesłuchania, wtrącani do więzienia, a nawet bici[potrzebne źródło].
  • Chrześcijanie, którzy angażują się w zwiastowanie ewangelii muzułmanom, narażają się też na napaści ze strony islamskich ekstremistów[potrzebne źródło].
  • Naśladowcy Chrystusa w Iranie padają też ofiarą przemocy ze strony własnych rodzin. W 2010 r. jedna z nawróconych osób zmarła wskutek obrażeń doznanych po pobiciu przez swego krewnego[potrzebne źródło].
  • W pierwszej połowie 2010 r. służba bezpieczeństwa skonfiskowała i spaliła setki Biblii[potrzebne źródło].

W Iranie żyje obecnie około 450 tys. chrześcijan.

Malediwy[edytuj | edytuj kod]

Godło Malediwów, przedstawiające złoty półksiężyc i gwiazdę - symbole islamu - religii państwowej

Na archipelagu Malediwów islam jest oficjalną religią państwową i wszyscy obywatele muszą być muzułmanami[66].

  • Prawo zabrania praktykowania innej religii niż islam,
  • kościoły nie mogą istnieć,
  • zabronione jest sprowadzanie materiałów chrześcijańskich[66].

Pakistan[edytuj | edytuj kod]

Radio Watykańskie w lutym 2013 wspomniało o incydencie w Lahaurze, gdzie "45-letni chrześcijanin Roshan Masih wdał się w rozmowę o wierze z muzułmaninem Sohalilem Akhatarem. Ten ostatni poczuł się dotknięty, jak to określił, „bluźnierczymi” argumentami swego adwersarza, odczekał dogodnej chwili i z zimną krwią zastrzelił chrześcijanina"[67].

W zachodnich mediach mocno nagłośniona została sprawa Asii Bibi, katoliczki z Pakistanu skazanej na śmierć za bluźnierstwo przeciw islamowi.

Information icon.svg Osobny artykuł: Asia Bibi.

Somalia[edytuj | edytuj kod]

Flaga wojenna Al-Shabaab z Somalii
  • W okresie od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r. ośmioro wyznawców Chrystusa zostało zamordowanych przez islamskie bojówki, a znaczna ich liczba (około 25%) uciekła z kraju w obawie o swe życie[potrzebne źródło].
  • Najtrudniejsza jest sytuacja w Somalii Południowej, kontrolowanej przez islamistyczne bojówki Al-Shabaab i Hizbul Islam. Ekstremiści z Al-Shabaab narzucają na opanowanych przez siebie terenach prawo szariatu, starając się też wykorzenić chrześcijaństwo z Somalii[potrzebne źródło].

Syria[edytuj | edytuj kod]

W wojnie domowej w Syrii (2011-2012) ucierpiało wielu chrześcijan. Jak podaje serwis Radia Watykańskiego, "wyrzucani są ze swych domów i zmuszani do opuszczania miast, w których żyli od wieków".

Według Radia Watykańskiego, w Homs islamscy rebelianci wygnali 90 proc. wszystkich chrześcijan, siłą rekwirując ich domy. Z miasta Qusayar uciekło co najmniej 10 tys. chrześcijan. Do wypędzenia ich nawoływali z wież miejscowych meczetów muezini. Rableh zamieszkałe głównie przez melchitów i maronitów było otoczone przez oddziały rebelii utrudniające dostarczenie pomocy[68].

Tanzania[edytuj | edytuj kod]

W Zanzibarze chrześcijanie stanowią mniej niż 3 proc. ludności

W Zanzibarze, który jest częścią Tanzanii, chrześcijanie stanowią mniej niż 3 proc. liczącej 1,2 mln ludności. Dochodzi tam do zabójstw pastorów protestanckich i księży katolickich. 17 lutego 2013 wielu tanzańskich biskupów i księży otrzymało sms-y z pogróżkami pochodzące od radykalnej grupy „Odnowa Muzułmańska”[69].

Reżimy komunistyczne[edytuj | edytuj kod]

Korea Północna[edytuj | edytuj kod]

W Korei Północnej każda aktywność religijna jest traktowana jako zamach na socjalistyczne fundamenty państwa. Sytuacja chrześcijan jest "skrajnie trudna"[potrzebne źródło]. Ideologia dżucze oraz kult "Wielkiego przywódcy" pozbawiają ich prawa życia w tym kraju. W 2010 r. władze aresztowały setki chrześcijan, zabijając niektórych, a pozostałych skazując na obozy pracy[potrzebne źródło].

Laos[edytuj | edytuj kod]

Rząd Laosu, który tworzy komunistyczna Laotańska Partia Ludowo-Rewolucyjna, jest źle nastawiony do chrześcijan, uważając ich za agentów USA, działających na szkodę kraju[potrzebne źródło]. Chrześcijanie są inwigilowani i dyskryminowani przez prawo tego kraju. Kościół w Laosie nie może swobodnie prowadzić działalności socjalnej. Chrześcijanie, a zwłaszcza ci, którzy porzucają religię przodków, są szykanowani w swoich rodzinach i społecznościach. Bywa, że chrześcijanie, którzy nie chcą się wyprzeć wiary w Jezusa, są wypędzani ze swych wiosek wraz z żonami i dziećmi. W okresie od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r. co najmniej 25 chrześcijan zostało zabitych, 20 innych przetrzymywano w areszcie bez wyroku sądowego. Władze zniszczyły także lub uszkodziły kilka kościołów[70].

Ameryka Łacińska[edytuj | edytuj kod]

Kolumbia[edytuj | edytuj kod]

W roku 2013 zamordowano tam czterech księży katolickich[71].

Kuba[edytuj | edytuj kod]

Według organizacji Christian Solidarity Worldwide grupy religijne na Kubie, w tym chrześcijanie, doświadczają szykan i dyskryminacji, a ich liderzy czasem trafiają do więzień. Urząd ds. Religii aktywnie stara się, według organizacji, inwigilować poczynania przywódców religijnych[72].

Meksyk[edytuj | edytuj kod]

Według strony Persections.com w Chiapas, południowej prowincji Meksyku, ewangelicy doświadczają przemocy oraz są wypędzani ze swych wiosek. Miejscowa ludność łączy synkretycznie elementy wiary katolickiej z elementami pogańskimi nawiązującymi do wierzeń Majów. Ewangelicy, ponieważ nie chcą w nich uczestniczyć, są rzekomo traktowani jako zagrożenie[73].

Europa[edytuj | edytuj kod]

Wedle niektórych mediów i niektórych środowisk politycznych w krajach zachodniej Europy[74] i w Polsce dochodzi obecnie do dyskryminacji chrześcijan[75]. Inni publicyści uznają te poglądy za zupełnie nieuzasadnione[76].

Nigeria[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Nigerii.

Na początku XXI w. dochodzi do znacznego nasilenia przemocy w stosunku do chrześcijan w północnej i środkowej Nigerii. W wyniku licznych aktów terroru i pogromów śmierć poniosły tysiące osób, w tym wielu duchownych. Islamscy ekstremiści spalili też wiele kościołów i domów należących do chrześcijan[77].

Za ataki odpowiedzialna jest m.in. organizacja islamska Boko Haram, mająca na celu całkowite wyeliminowanie chrześcijaństwa z północy Nigerii. W maju 2012 roku prezydent Nigerii Goodluck Jonathan ogłosił stan wyjątkowy w niektórych północno-wschodnich regionach kraju. Władze rozpoczęły walkę z wojującymi islamistami. Do 30 lipca tegoż roku aresztowano 42 podejrzanych o członkostwo w Boko Haram[78].

Przeciwdziałanie prześladowaniom[edytuj | edytuj kod]

Organizacje pozarządowe[edytuj | edytuj kod]

Istnieje szereg międzynarodowych organizacji starających się nagłaśniać problem prześladowania chrześcijan oraz przeciwdziałać mu.

Nazwa Siedziba Rok powstania Strona internetowa
Christian Solidarity International Kalifornia 1977 [1]
International Christian Concern Waszyngton 1995 [2]
Observatory on Intolerance and Discrimination against Christians[79] Wiedeń 2012 [3]
Pomoc Kościołowi w Potrzebie Königstein im Taunus, Niemcy 1947 [4]
Voice of the Martyrs USA 1967 [5]
Open Doors USA 1955 [6]
Rada Praw Człowieka ONZ Genewa 1946 [7]

Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym[edytuj | edytuj kod]

Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym to święto obchodzone w Kościele katolickim w Polsce w każdą drugą niedzielę listopada (od 2009), jako dzień szczególnej pamięci i modlitwy w intencji chrześcijan prześladowanych współcześnie na całym świecie[80].

W czasie Dnia Solidarności prowadzone są zbiórki pieniężne w kościołach na terenie Polski, organizowane są akcje promujące pomoc prześladowanym chrześcijanom, np. poprzez wysyłanie SMS-ów[81]. W tym dniu odbywają się modlitwy w intencji prześladowanych chrześcijan. Informuje się o sytuacji chrześcijan w różnych krajach[82]. Głównym organizatorem jest katolickie stowarzyszenie Pomoc Kościołowi w Potrzebie przy współpracy z Episkopatem Polski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 100 mln chrześcijan prześladowanych. To najwięcej w historii (pol.). 2010-01-25. [dostęp 2011-03-10].
  2. Radio Watykańskie, 17.10.2012
  3. Aid to the Church in Need - Stop Christian Persecution & Donate To Our Church (ang.). [dostęp 2011-03-10].
  4. 4,0 4,1 4,2 Chrześcijanie prześladowani w 75 krajach - info.wiara.pl
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 John Williams Charles Wand: A History of the Early Church to AD 500. Routledge: 1990, s. 12-13. [dostęp 2011-03-10]. (ang.)
  6. 6,0 6,1 John J Burke: Characteristics Of The Early Church. Read Country Books, 2008. [dostęp 2011-03-15]. (ang.)
  7. Dz 7,58-60 w przekładach Biblii.
  8. Walter Laqueur: Changing Face of Antisemitism: From Ancient Times to the Present Day. Oxford University Press, 2006, s. 46-48. ISBN 0-19-530429-2. (ang.)
  9. 9,0 9,1 Swetoniusz: Żywoty cezarów, żywot Nerona. [dostęp 2011-03-16]. (ang.)
  10. 10,0 10,1 10,2 Tacyt: Roczniki. [dostęp 2011-03-16]. (ang.)
  11. Justyn Męczennik, Apologia I/6:1
  12. Minucjusz Feliks, Oktawiusz, 8:3n
  13. 5.1.7. W: Euzebiusz z Cezarei: Ecclesiastical History. (łac.)
  14. Angharad Closs Stephens, Nick Vaughan-Williams: Terrorism and the Politics of response. Routledge, Oxon, New York: 2009, s. 198. [dostęp 2011-03-16]. (ang.)
  15. Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 2006, s. 506.
  16. L. Winowski, Stosunek chrześcijaństwa pierwszych wieków do wojny, Lublin '47, TN-KUL, s. 45
  17. A. Paciorek, Nowy komentarz biblijny - Ewangelia według świętego Mateusza, Edycja św. Pawła 2005, część 1, s. 527
  18. Peter Heather, John Matthews: Goths in the Fourth Century. (ang.)
  19. N. A. Stillman: The Jews of Arab Lands: A History and Source Book.. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1979. (ang.)
  20. Massacre of the Pure. „Time”, 1961-04-28 (ang.). [dostęp 2011-03-21]. 
  21. http://pl.wikipedia.org/wiki/IV_wyprawa_krzy%C5%BCowa#Skutki
  22. The First Reformation Martyrs [dostęp 2.11.2010] (ang.)
  23. Ye Xiaowen: China's Religions Retrospect and Prospect (ang.). china.org.cn, 2001-02-19. [dostęp 2011-03-29].
  24. Mark R. Mullins. Japanese Pentecostalism and the World of the Dead: a Study of Cultural Adaptation in Iesu no Mitama Kyokai. „Japanese Jurnal of Religious Studies”. 17 (4), s. 353–374, 1990 (ang.). 
  25. Według statystyk zestawionych w 1935 przez P. Carona i cytowanych przez L. Mezzadriego w masakrach wrześniowych zginęło 223 kapłanów katolickich. Największą grupę ofiar stanowili przestępcy pospolici odbywający wyroki w sprawach karnych (od 737 do 1003 więźniów). Straty wśród więźniów politycznych niebędących duchownymi Caron szacuje na ok. 120-160 zabitych. Por. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.123
  26. L. Mezzadri, Rewolucja..., ss.120–121
  27. L. Mezzadri, Rewolucja..., ss.122–123
  28. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.130
  29. 29,0 29,1 M. Żywczyński, Kościół..., s.64
  30. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.134
  31. 31,0 31,1 31,2 L. Mezzadri, Rewolucja..., s.136
  32. M. Żywczyński, Kościół..., s.65
  33. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.177
  34. Dziś wspomnienie 103 męczenników koreańskich Kościół, 20.09.2011
  35. John King Fairbank, Historia Chin. Nowe spojrzenie, Gdańsk 2004, s. 202-212.
  36. Jonathan Fenby: Chiang Kai Shek: China's Generalissimo and the Nation He Lost. 2005. ISBN 0786714840. [dostęp 2010-06-28]. (ang.)
  37. Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982. ISBN 0-304-35281-0.
  38. „L’Osservatore Romano”. Numer 2 (220) 2000. Mario Agnes – redaktor naczelny. ISSN 1122-7249 (pol.). 
  39. Frances Leon: Wojna domowa w Hiszpanii. Fiasko demokratycznego eksperymentu 1936-1939. Michał Studniarek (tłumacz). Poznań: Amercon S. A., 2000, s. 74. ISBN 978-83-261-0508-1.
  40. Thomas, Hugh. The Spanish Civil War. Penguin Books. 2001. London. s. 677
  41. Antony. The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. London. s. 82-83
  42. 42,0 42,1 Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982. ISBN 0-304-35281-0.
  43. Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982. ISBN 0-304-35281-0.
  44. http://www.opiekun.kalisz.pl/index.php?dzial=artykuly&id=2357
  45. http://www.naszdziennik.pl/mysl/17323,jak-meksykanie-obronili-wiare.html
  46. Cristeros
  47. Justyna Piasecka, Stosunki między Kościołem Rzymskokatolickim i Państwem w Polsce w latach 1944-1953 (w: Fasciculi Historici Novi, Tom I, Warszawa 1998), s. 38-39, Jan Żaryn, Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997, s. 272-295.
  48. Ustawa z dnia 20 marca 1950 o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego.
  49. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, m.in. s. 124.
  50. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 343-353.
  51. Jan Żaryn. Kościół w Polsce w latach przełomu (1953-1958), Warszawa 2000, s. 16-17, Jan Żaryn. Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997, s. 269-272, ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki, Kraków 2007, s. 43-44.
  52. Bożena Bankowicz. Ruch księży patriotów 1949-1955, czyli „koń trojański” w polskim Kościele katolickim (w: Bożena Bankowicz, Antoni Dudek, Ze studiów nad dziejami Kościoła i Katolicyzmu w PRL, Kraków 1996, s. 5-24, Tadeusz Markiewicz. „Księża patrioci” w latach 1949-1955 (w: Fasciculi Historici Novi, Tom I, Warszawa 1998, s. 69-126).
  53. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 138-154.
  54. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 146.
  55. Peter Raina, Kościół w PRL.Dokumenty, tom 1 1945-1959, Poznań 1994, s. 379-381, Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 147.
  56. D. Pospielovsky: The Russian Church under the Soviet regime 1917-1982. Crestwood-New York: St. Vladimir's Seminary Press, 1984, s. 186-188. ISBN 0-88141-033-0.
  57. Prześladowania chrześcijan - raport
  58. The Open Doors World Watch List, 2010. Open Doors. [dostęp 2010-08-11].
  59. Stonegate Institute
  60. Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym: W tym roku akcent pada na Sudan. www.polskatimes.pl, 2011-11-13. [dostęp 2011-11-13].
  61. Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym. www.deon.pl, 2011-11-13. [dostęp 2011-11-13].
  62. http://gosc.pl/doc/1377379.Brak-wolnosci-religijnej
  63. http://worldea.org/news/4178/wea-rlc-saudi-arabia-arrests-53-ethiopian-christians-at-private-worship-service
  64. 64,0 64,1 64,2 http://www.rp.pl/artykul/950582.html
  65. 65,0 65,1 Ewa K. Czaczkowska, Egipt – plaża i gwałty na chrześcijankach. Rp.pl, 10.11.2012
  66. 66,0 66,1 Maldives. Freedom of religion or belief (ang.). www.amnesty.org. [dostęp 2014-02-24].
  67. http://pl.radiovaticana.va/news/2013/02/22/pakistan:_chrze%C5%9Bcijanin_zabity_za_argumentowanie_swej_wiary_w/pol-667414
  68. RADIO WATYKAŃSKIE: Syria: chrześcijanie w obliczu katastrofy humanitarnej
  69. http://pl.radiovaticana.va/news/2013/02/18/tanzania:_chrze%C5%9Bcijanie_zagro%C5%BCeni/pol-666153
  70. http://www.opendoorsusa.org/downloads/pdf-downloads/world-watch-list-2011.pdf
  71. http://pl.radiovaticana.va/news/2013/05/08/kolumbia:_kolejny_ksi%C4%85dz_zabity_/pol-690329
  72. http://www.persecution.com/public/newsroom.aspx?story_ID=MzM3
  73. http://www.persecution.com/public/restrictednations.aspx?clickfrom=bWFpbl9tZW51
  74. Chrześcijanie w Europie są dyskryminowani? - WPROST
  75. Chrześcijanie w Europie są dyskryminowani | rp.pl
  76. Jacek Kowalczyk: Straszliwe prześladowania polskich chrześcijan. Polityka.pl, 2012-10-03. [dostęp 2012-10-05].
  77. Nigeria. Stowarzyszenie Głos Prześladowanych Chrześcijan. [dostęp 2014-02-15].
  78. NIGERIA: Kolejne ataki bombowe na ludność chrześcijańską. Stowarzyszenie Głos Prześladowanych Chrześcijan. [dostęp 2014-02-15].
  79. oryg. Dokumentationsarchiv der Intoleranz gegen Christen
  80. W jedności z prześladowanymi chrześcijanami. www.episkopat.pl, 2011-11-10. [dostęp 2011-11-13].
  81. Plakat promocyjny z 2011. www.episkopat.pl. [dostęp 2011-11-13].
  82. Pomoc Kościołowi w potrzebie. pkwp.org. [dostęp 2011-11-13].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]