Powstanie antykomunistyczne w Polsce (1944–1953)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powstanie antykomunistyczne
w Polsce 1944–1953
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Ilustracja
Kadra dowództwa 6 Wileńskiej Brygady (WiN), oddziału „Huzara”. Od lewej: Lucjan Niemyjski „Krakus”, Józef Brzozowski „Hanka”, „Zbir”, Wacław Zalewski „Zbyszek”, Witold Buczak „Ponury”, Józef Gontarczuk „Korsarz” („Jurek”), Stanisław Łapiński „Orzełek”. Zdjęcie wykonano prawdopodobnie w 1951 roku
Czas 1944–1953 (w praktyce, ostatni ukrywający się partyzant zginął w walce w 1963 roku)
Miejsce powojenna Polska[1],
Kresy Wschodnie[2]
Terytorium obszar Polski przedwojennej i powojennej
Przyczyna opór polskiego podziemia niepodległościowego wobec próby narzucenia siłą nowego ustroju politycznego w Polsce i oderwania Kresów Wschodnich przez Związek Radziecki
Wynik zwycięstwo sił komunistycznych
Strony konfliktu
zbrojne podziemie antykomunistyczne ZSRR
Polska Ludowa
Siły
Żołnierze wyklęci, 20 tysięcy partyzantów, przez wszystkie organizacje i grupy konspiracyjne przewinęło się 120–180 tysięcy osób[3] Siły ZSRR:

siły polskie:

w połowie 1945 roku:

2 mln żołnierzy Armii Czerwonej
35 tys. żołnierzy NKWD
24 tys. sił MBP (pod koniec 1945)
LWP
Straty

  • 8668 poległych w walce
  • 5 tysięcy skazanych na karę śmierci (połowę wykonano)
  • 21 tysięcy zmarłych w więzieniach[3]
  • 79 tysięcy aresztowanych

  • 12 tysięcy żołnierzy i funkcjonariuszy polskich formacji mundurowych (UB, KBW, MO, WP, ORMO)[a][3]
  • 1 tysiąc żołnierzy Armii Czerwonej i NKWD
  • 10 tysięcy cywilów[3]
Terytoria kontrolowane przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego we wrześniu 1944 roku
Plan obławy na oddział Adama Ratyńca „Lamparta”, Sztab operacji „Narew”, 15 maja 1952 roku, Wysokie Mazowieckie, Załącznik Nr 1. CAW, sygn. 1580/75/1471.K.225
Szacunki liczby walczących powstańców i oddziałów partyzanckich w czasie powstania antykomunistycznego w Polsce w latach 1944–1953. Dane zaczerpnięto z Atlasu polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956[4]. Dane dotyczące lat 1948 i 1949 pochodzą z danych MBP. Punkty w nawiasach są interpolacją lub ekstrapolacją
List gończy za Kazimierzem Kamieńskim (błędnie wydrukowane nazwisko) wystawiony przez wojewódzkiego komendanta MO w Białymstoku około 1950 roku
Miejsca osadzenia więźniów politycznych w Polsce Ludowej 1944-1956

Powstanie antykomunistyczne w Polsce 1944–1953 – zbrojne wystąpienia oddziałów polskiej partyzantki przeciw Armii Czerwonej[5] i władzy komunistycznej, narzuconej Polsce pod koniec II wojny światowej przez ZSRR i podporządkowane mu struktury.

Pojęcie „powstanie antykomunistyczne”[edytuj]

Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną w styczniu 1944 granic II Rzeczypospolitej, w odpowiedzi na aresztowania przez NKWD i Smiersz żołnierzy i urzędników Polskiego Państwa Podziemnego, ujawniających się w czasie Akcji „Burza”, miały miejsce zbrojne wystąpienia części polskiej ludności i oddziałów Armii Krajowej, skierowane przeciw sowieckim siłom okupacyjnym (Armii Czerwonej i formacjom NKWD), zaś od lipca 1944 również przeciw komunistycznej władzy, narzucanej przez ZSRR w postaci PKWN i organizowanej przez niego administracji na zachód od Linii Curzona[6]. Na terenach na wschód od Linii Curzona, wcielonych do ZSRR w konsekwencji ustaleń konferencji w Teheranie wystąpienia te zostały dosyć szybko stłumione, jednak ostatecznie opór ten został zdławiony dopiero w 1953 roku (rozbicie resztek oddziału „Olecha” w 1953 roku[3]). Opór polskiego podziemia na ziemiach zajętych przez ZSRR szacuje się na blisko 3500 zabitych w walce i blisko 25 tysięcy aresztowanych i internowanych[7].

Walki na terenach Polski na zachód od Linii Curzona trwały, coraz słabsze, przez kilkanaście lat. Lata 1944–1947 cechował powszechny opór wobec wprowadzanego reżimu – widoczny w odrzucaniu przez społeczeństwo wszelkich posunięć komunistycznej władzy[8]. Zbrojne wystąpienia miały wszelkie znamiona powstania antykomunistycznego, mimo że nie były centralnie inspirowane ani kierowane. Przez okres PRL temat tych walk był wypaczany, i jeszcze w III Rzeczypospolitej historycy dyskutowali nad tym, czy przedstawiony tu konflikt był powinien być nazwany wojną domową, czy powstaniem antykomunistycznym. Dopiero dostęp do archiwów po 1989 roku i publikacja kilku monumentalnych prac po 1997 roku[9][10][4][11] pozwoliły na obiektywną ocenę charakteru, wielkości i bilansu tego zrywu. Obecnie znacząca większość historyków opowiada się za pojęciem „powstanie antykomunistyczne”, w tym m.in. tacy historycy jak prof. Tomasz Strzembosz[12], prof. Krzysztof Szwagrzyk[13], prof. Marek Jan Chodakiewicz[14], prof. Stanisław Łach[15], dr Leszek Pietrzak[16] (IPN), dr Jarosław Szarek[17] (IPN), dr Kazimierz Krajewski[18] (redaktor Biuletynu Instytutu Pamięci Narodowej), dr Tomasz Łabuszewski[18] (członek Rady Programowej Biuletynu IPN „pamięć.pl”), dr Wojciech Muszyński[19][20] (redaktor Glaukopisu), Leszek Żebrowski[21] i wielu innych[22][23]. Takie słownictwo stosuje również Instytut Pamięci Narodowej[24].

1 marca 2015 roku prof. Szwagrzyk mówił: Porównując ten zryw z innymi można powiedzieć, że Żołnierze Wyklęci wzniecili po wojnie wielkie, antykomunistyczne powstanie. Wymowa tamtych wydarzeń nie przebiła się jednak jeszcze do ludzkiej świadomości[25].

Niektórzy historycy PRL-owscy[26] proponowali nazwanie konfliktu „wojną domową”[27], jednak spotkało się ono z krytyką ze względu na udział w tym konflikcie potężnej siły zewnętrznej. W 1997 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się sesja historyczna na temat „Wojna domowa czy nowa okupacja Polski po 1944 r.”. Uczestnicy sesji, wśród nich Jan Nowak-Jeziorański, zdecydowanie odrzucili pojęcie wojny domowej w tym przypadku[3]. Prof. Janusz Tazbir, porównując konflikt do konfederacji barskiej, określił go mianem „sui generis wojny domowej”[28].

Leszek Żebrowski 1 marca 2011 roku pisał: Nie były to bandy reakcyjnego podziemia, zwalczające z klasowej nienawiści szlachetnych idealistów, ani też wojna domowa dwóch stronnictw, spierających się zbrojnie o władzę. Było to antykomunistyczne powstanie, które tliło się miejscami aż do połowy lat 50. XX wieku[29].

W czasie dyskusji nad ustawą o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” w 2011 roku poseł SLD Sylwester Pawłowski oraz wtedy poseł niezrzeszony (wcześniej w Kole Poselskim SDPL-Nowa Lewica) Andrzej Celiński sprzeciwili się pojawieniu się pojęcia „powstanie antykomunistyczne” w ustawie. W wyniku kompromisu zwrot ten nie pojawił się i został zastąpiony przez pojęcie „antykomunistyczne podziemie”[30].

Prezydent Andrzej Duda w liście skierowanym do uczestników odsłonięcia Panteonu – Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych na warszawskich Powązkach Wojskowych 27 września 2015 roku napisał: Miejsce, w którym dzisiaj się Państwo spotykają – powązkowska „Łączka” – to jeden z najbardziej wymownych symboli III Rzeczypospolitej. Tutaj przez blisko siedemdziesiąt lat spoczywały szczątki żołnierzy naszego ostatniego powstania: powstania antykomunistycznego[31].

Czas trwania powstania[edytuj]

Za początek okresu powstania należy uznać pierwsze miesiące po 4–6 stycznia 1944 roku, gdy Armia Czerwona przekroczyła granice II Rzeczypospolitej[32]. Było to krótko po konferencji teherańskiej (początek grudnia 1943 roku), a przed konferencjami jałtańską i poczdamską, przypieczętowującymi wschodnią granicę Polski na linii Curzona. Ustalenia konferencji w Teheranie, dotyczące wschodnich granic Polski, były początkowo utajnione przez aliantów. Dopiero w lutym 1944 roku premier Winston Churchill w czasie przemówienia w parlamencie brytyjskim poparł roszczenia ZSRR do wschodnich ziem Polski[33]. Polacy na dotychczas polskich terenach, występując w roli gospodarza, walcząc z Niemcami (patrz akcja „Burza”, operacja „Ostra Brama”) spotkali się z represjami ze strony wojsk Armii Czerwonej oraz ogniem partyzantki radzieckiej. Już wcześniej, od grudnia 1943 roku do czerwca 1944 roku na samej Nowogródczyźnie doszło do blisko 200 starć zbrojnych między oddziałami AK a oddziałami partyzantów radzieckich, kierowanymi przez Centralny Sztab Ruchu Partyzanckiego w Moskwie[34].

18 lipca 1944 roku Ławrientij Beria pisał do Stalina, Wiaczesława Mołotowa i Aleksieja Antonowa[35]:

Quote-alpha.png
Dzisiaj o świcie przystąpiliśmy do przeczesywania lasów, w których według naszych danych, znajdowali się Polacy (...) Według stanu na godzinę 16:00, rozbrojono 3.500 osób, w tym 200 oficerów i podoficerów. Podczas rozbrajania skonfiskowano broń: 3000 pistoletów, 300 karabinów maszynowych, 50 cekaemów, 17 moździerzy, 7 dział lekkich, 12 samochodów, a także dużą liczbę granatów i naboi. Polskich oficerów i szeregowców kieruje się pod konwojem do punktów zbornych, a broń zwożona jest do magazynów. Jednostki biorące udział w operacji prowadzą dalsze rozpoznanie, ściganie i rozbrajanie oddziałów polskich.

21 lipca 1944 roku Armia Czerwona sforsowała Bug.

Dwa tygodnie później, 1 sierpnia 1944 roku płk Władysław Filipkowski „Stach” depeszował do Komendy Głównej AK: Dziś aresztowano Delegata Rządu (...) Wracamy do podziemia[36].

19 stycznia 1945 roku komendant Armii Krajowej Leopold Okulicki „Niedźwiadek” rozwiązał Armię Krajową. W rozkazie pisał: Żołnierze Armii Krajowej! Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swoją pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą[37]. Koordynację walki o niepodległość przejęła kadrowa organizacja wojskowa NIE, a po jej rozwiązaniu 7 maja 1945 roku – Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj, która istniała do 6 sierpnia 1945 roku. 2 września tego roku powołano do istnienia – z założenia polityczną – organizację Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość, której podporządkowało się wiele walczących ugrupowań. WiN w coraz większym stopniu była infiltrowana przez służby bezpieczeństwa, aby być całkowicie rozbitą w wyniku operacji Cezary w grudniu 1952 roku.

Całe terytorium powojennej Polski zostało zajęte przez Armię Czerwoną dopiero w kwietniu 1945 roku, wtedy cała Polska znalazła się we władaniu systemu politycznego zainstalowanego przez tę armię.

Ważną cezurą czasową była druga amnestia, którą przeprowadzono na wiosnę 1947 roku. Z amnestii tej skorzystało prawie 80 tysięcy osób, wśród nich ujawniło się wielu żołnierzy antykomunistycznego podziemia, którzy w konsekwencji w większości przypadków byli szykanowani, mordowani oraz skazywani na wieloletnie wyroki więzienia i na kary śmierci.

Po tej amnestii na walkę zdecydowało się już jedynie parę tysięcy żołnierzy. W okresie 1947–1949 przestały istnieć ośrodki kierownicze, a skala działań znacznie się zmniejszyła[38]. Mimo że ostatni członek ruchu oporu – Józef Franczak ps. „Lalek” z oddziału kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” – zginął w obławie w Majdanie Kozic Górnych pod Piaskami (woj. lubelskie) osiemnaście lat po wojnie – 21 października 1963 roku, liczebność oddziałów podziemia niepodległościowego po 1953 roku była już tylko symboliczna. Zorganizowane oddziały podziemia zostały rozbite przed końcem tego roku. Później ukrywało się dosłownie kilka oddziałów i pojedyncze osoby, były one systematycznie wyłapywane i zabijane. Nieliczni, którym udało się dotrwać do 1956 roku, korzystając z przemian w kraju, wyszli z podziemia[3]. Ale jeszcze 21 stycznia 1956 roku został ujęty działający w podziemiu Stefan Kobos „Wrzos”, w marcu 1957 roku zginął w walce Stanisław Marchewka „Ryba”, wreszcie w 1963 roku – wspomniany wyżej Józef Franczak[39].

Po 1953 roku nie działały już żadne zorganizowane znaczące oddziały podziemia antykomunistycznego.

Strony konfliktu[edytuj]

Siły radzieckie i aparat bezpieczeństwa[edytuj]

 Osobne artykuły: Armia Czerwona, NKWDSmiersz.
 Z tym tematem związane są kategorie: Armia Radziecka w Polsce, Wojska NKWD w Polsce.

W latach 1944–1947 walka z niepodległościowym podziemiem prowadzona była przede wszystkim przez NKWD. Do likwidacji oddziałów polskich władze radzieckie rzuciły siły równe 3 armiom: na obszar Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej skierowano 4 Dywizję Strzelecką Wojsk Wewnętrznych NKWD oraz 17 wydzielonych pułków. Na obszar Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 3 dywizje (6, 7, 10) oraz 4 wydzielone pułki. Do pacyfikacji Polski Lubelskiej użyte zostały: 62, 63 i 64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD[40]. W 1944 roku na terenach położonych na wschód od Wisły NKWD aresztowało 16 820 ludzi, w tym 2604 żołnierzy AK, 691 dezerterów z armii Berlinga i 1083 uchylających się od służby wojskowej[38]. W 1945 roku w Polsce stacjonowały trzy dywizje NKWD liczące łącznie około 35 tysięcy żołnierzy. Siły te, opanowując po Niemcach kolejne polskie tereny, przejmowały niemieckie areszty i więzienia, przystępując do aresztowań i likwidacji żołnierzy i polityków Polskiego Państwa Podziemnego. Przykładowo: w okresie od stycznia 1945 do sierpnia 1946 roku 64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD zlikwidowała na terytorium Polski 201 oddziałów zbrojnych (...). W walkach tych zginęło 1975 ludzi, a zatrzymano 3370 członków AK i UPA. W ramach działań prewencyjnych aresztowano ponad 47 tysięcy osób[41].

Poza siłami radzieckimi, które stopniowo wycofywano z Polski (choć np. wspomniana 64 dywizja NKWD pozostawała do dyspozycji „polskich towarzyszy”, na prośbę Bolesława Bieruta, do marca 1947 roku[42]), pod koniec 1945 roku Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego liczyło 24 tysięcy funkcjonariuszy. W roku 1953 jednostki podległe MBP w sumie zatrudniały ponad 200 tysięcy ludzi, z czego w UBP służyło 33 200 osób. Podziemie niepodległościowe było również zwalczane przez ludowe Wojsko Polskie, w tym struktury Głównego Zarządu Informacji, które łącznie liczyły w tymże 1953 roku około 400 tysięcy ludzi[41]. W tym czasie już jedynie drobna część tych sił była używana do zwalczania resztek podziemia.

Żołnierze wyklęci[edytuj]

 Główny artykuł: Żołnierze wyklęci.

W połowie 1945 roku w oddziałach podziemia niepodległościowego walczyło między 13 000 a 17 200 żołnierzy w 341 oddziałach[43], w 1946 roku między 6600 a 8700. Po amnestii walczyło dalej około 1800 żołnierzy. Liczba oddziałów poakowskich spadła ze 141 do 57[3]. MBP oceniało, że w 1948 roku całkowita liczba oddziałów i grup partyzanckich wynosiła 158. Walczyło w niej 1163 żołnierzy. W 1949 roku było to już tylko 765 osób w 138 oddziałach[38]. Po 1950 roku kontynuowało walkę 250–400 osób[3].

Ppor. Anatol Radziwonik „Olech”, dowódca jednego z największych oddziałów walczących na terenie ZSRR

Przebieg, oddziały i akcje powstania[edytuj]

Terror zastosowany wobec przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego oraz polskiej inteligencji przez wchodzące do Polski z Armią Czerwoną formacje NKWD i Smiersz spowodowały masowy „powrót do lasu” dziesiątek tysięcy żołnierzy wielu formacji dotychczas antyniemieckiego podziemia oraz tworzenie nowych ugrupowań. Do największych ugrupowań powstańczych należały:

  1. Armia Krajowa (do jej rozwiązania 19 stycznia 1945 roku)
  2. Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość od 1945 roku do jego ostatecznego upadku w wyniku realizacji operacji „Cezary” w 1952 roku
  3. Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj; te 3 największe, ogólnopolskie ugrupowania liczyły łącznie 141 oddziałów skupiających 6600–8700 żołnierzy w połowie 1945 roku
  4. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (1945–1956) (patrz również Narodowa Organizacja Wojskowa i Pogotowie Akcji Specjalnej)
  5. Narodowe Siły Zbrojne; NZW/NOW i NSZ liczyły łącznie około 80 oddziałów z 2700–3600 żołnierzami w połowie 1945 roku
  6. Konspiracyjne Wojsko Polskie, największa organizacja regionalna, licząca 500–650 żołnierzy w połowie 1945 roku i do 1400 żołnierzy na przełomie 1946/1947
  7. Armia Krajowa Obywatelska
  8. Ruch Oporu Armii Krajowej
  9. Polski Związek Powstańczy (Płock), kilkudziesięciu żołnierzy walczących w latach 1945–1946
  10. lokalne oddziały o poakowskiej proweniencji[44][43]
 Z tym tematem związana jest kategoria: Organizacje podziemia antykomunistycznego (1944–1956).

Na ziemiach utraconych na rzecz ZSRR działały większe oddziały poakowskie:

Łącznie na terenach ZSRR w 1945 roku walczyło ponad 40 oddziałów, liczących łącznie około 1700 osób, w roku 1950 było ich już tylko paręnaście (i około 100 żołnierzy)[45].

Na terenach Polski Ludowej po stronie powstańczej do największych struktur walczących w powstaniu należały:

Do znanych największych formacji wojskowych używanych do tłumienia powstania należała 1 Warszawska Dywizja Piechoty ludowego Wojska Polskiego, której sztab po zdobyciu Berlina został rozlokowany w Siedlcach, w rejonie, w którym koncentracja walk powstańczych była największa.

Powstańcy przeprowadzili tysiące akcji bojowych i innych, przede wszystkim:

  • prawie tysiąc ważniejszych starć, bitew, walk i potyczek z „siłami bezpieczeństwa”, w tym różnego rodzaju zasadzki (obu stron)
  • ponad tysiąc dwieście rozbić/ataków na posterunki MO i 34 ataki na placówki UBP
  • dziesiątki akcji na pociągi, w tym wywożące dobytek do ZSRR
  • 38 ataków na więzienia
  • 5 ataków na obozy, w których przetrzymywani byli więźniowie aparatu represji
  • kilkadziesiąt akcji na urzędy gminne, niszczenie dokumentacji
  • kilkaset akcji na spółdzielnie
  • kilkaset akcji „rozbrojeniowych” (na posterunki aparatu bezpieczeństwa)
  • kilkaset akcji mających na celu uwolnienie przetrzymywanych żołnierzy powstania na posterunkach sił bezpieczeństwa
  • kilkaset akcji „przeciwbandyckich”
  • kilkaset innych akcji, głównie „porządkowych” i na różne obiekty gospodarcze
  • likwidacje wielu funkcjonariuszy UB, współpracowników MBP oraz bandytów z szajek rabunkowych
  • kilkaset akcji ekspropriacyjnych na obiekty gospodarcze
  • stosowano również ostrzeżenia, chłosty i inne kary dla działaczy PPR i innych komunistycznych organizacji[11].
 Z tym tematem związana jest kategoria: Akcje polskiego podziemia niepodległościowego (1944–1956).

Statystyka ważniejszych działań powstania antykomunistycznego w latach 1944–1956[edytuj]

Liczby ważniejszych starć zbrojnych i ataków na pozycje komunistyczne w podziale na województwa, rodzaje i okresy[edytuj]

Oznaczenia symboli użytych w nagłówkach tabeli:

  • VII – XII 1944 – wydarzenia z okresu lipiec 1944 – grudzień 1944.
  • I – XII 1945 – wydarzenia z okresu styczeń 1945 – grudzień 1945.
  • I 1946 – IV 1947 – wydarzenia z okresu styczeń 1946 – 25 kwietnia 1947 (do końca drugiej amnestii; dla terenów ZSRR ta kolumna odpowiada okresowi styczeń 1946 – grudzień 1949 roku).
  • IV 1947 – XII 1950 – wydarzenia z okresu 26 kwietnia 1947 – grudzień 1950 (dla terenów ZSRR ta kolumna odpowiada okresowi styczeń 1950 – grudzień 1953 roku).
  • I 1951 – 1956 – wydarzenia z okresu styczeń 1951 – do końca powstania.

Oznaczenia wydarzeń:

  • SZ – ważniejsze starcia i akcje zbrojne,
  • MO – ataki na posterunki MO (liczby przybliżone),
  • UB – ataki na siedziby UB,
  • WI – ataki na więzienia,
  • OB – ataki na obozy.
obszar/
województwo
VII – XII 1944 I – XII 1945 I 1946 – IV 1947 IV 1947 – XII 1950 I 1951 – 1956 Suma
SZ MO UB WI OB SZ MO UB WI OB SZ MO UB WI OB SZ MO UB WI OB SZ MO UB WI OB SZ MO UB WI OB
płn.-wsch. (ZSRR) 77 1 90 68 7 242 1
płd.-wsch. (ZSRR) 1 1 2
białostockie 1 1 39 100 1 4 24 40 36 3 22 122 144 1 4
lubelskie 3 7 5 32 78 2 5 1 46 71 2 1 39 3 21 141 159 6 11 1
rzeszowskie 2 1 22 29 2 1 14 20 1 3 2 5 44 51 5 2
olsztyńskie 4 4 11 33 3 18 37
warszawskie 1 1 30 110 3 1 1 49 130 1 61 27 9 149 268 3 3 1
kieleckie 16 88 3 4 20 60 13 1 59 149 3 4
krakowskie 7 24 7 7 18 79 3 1 26 2 51 105 10 8
gdańskie i pomorskie 6 18 24 47 1 1 4 34 65 1 1
łódzkie 8 38 2 1 1 15 47 1 1 14 6 2 39 91 3 2 1
katowickie 5 12 17 15 1 1 24 27
szczecińskie
poznańskie 19 61 4 2 2 20 65 3 1 42 127 4 2 2
wrocławskie 1 3 1 2 2 5
Suma 82 9 2 8 278 565 24 25 5 327 609 8 5 210 45 60 957 1228 34 38 5
Tabela została opracowana na podstawie zestawień, list i map opublikowanych w Atlasie polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956[4]

Ataki na więzienia, siedziby UBP i rozbicia ważniejszych posterunków MO w czasie powstania antykomunistycznego[edytuj]

Miejscowość Dzień i miesiąc Rok Osobny artykuł Opis akcji
Biała Krakowska 12 maja 1945 Nieudany atak nieznanego oddziału na więzienie Powiatowego UBP.
Biała Podlaska 28 września 1944 Uwolnienie 2 więzionych żołnierzy z więzienia przez partyzantów z byłego oddziału por. Stefana Wyrzykowskiego „Zenona”, dowodzonego przez Roberta Domańskiego „Jaracha”.
Biała Podlaska 9 marca 1945 103 więzionych żołnierzy uwolnionych przez oddział „Jaracha”.
Biała Podlaska 21 maja 1945 5 więzionych żołnierzy uwolnionych przez oddział „Toma”.
Białystok 9 maja 1945 102–108 więzionych żołnierzy, członków AKO, NOW i NSZ zbiegło po opanowaniu przez nich części budynku więzienia.
Biłgoraj 28 lutego 1945 Około 40 więzionych żołnierzy uwolnionych po opanowaniu więzienia przez zgrupowanie DSZ Obwód Biłgoraj pod dowództwem por. Konrada Bartoszewskiego „Wira”.
Biłgoraj 27 maja 1945 Nieudana próba rozbicia Powiatowego UBP przez oddział Konrada Bartoszewskiego „Wira” i dezerterów z ludowego WP.
Błudek 25–26 marca 1945 Rozbrojenie i spalenie obozu NKWD (komendant obozu rozstrzelany po akcji) przez połączone oddziały DSZ: Mariana Wardy „Polakowskiego” i Konrada Bartoszewskiego „Wira”.
Brzesko maj 1945 Nieudany atak nieznanego oddziału na więzienie Powiatowego UBP.
Brzeziny 6 września 1945 Nieudana próba rozbicia siedziby Powiatowego UBP i Komendy Powiatowej MO przez oddział „Wichra”.
Brzeziny 15 maja 1946 Nieudana próba zajęcia siedziby Powiatowego UBP przez oddział „Słonia”.
Brzozów 13 grudnia 1944 Uwolniono 11 zatrzymanych w areszcie Powiatowego UBP przez grupę plut. Feliksa Maziarskiego „Szofera” z oddziału kpt. Dragana Sotirovicia.
Dąbrowa Tarnowska 8–9 maja 1945 Rozbicie więzienia i uwolnienie około 80 więźniów przez oddział Tadeusza Musiała „Zarysa”.
Grajewo 8–9 maja 1945 Opanowanie miasta, rozbicie Powiatowego UBP, Komendy Powiatowej MO, uwolnienie ponad 100 więźniów, rozstrzelano 5–6 konfidentów.
Grójec 21 listopada 1945 Nieudana próba odbicia więźniów z aresztu Powiatowego UBP przez oddziały ROAK Stefana Głogowskiego.
Hrubieszów 19 sierpnia 1944 12 członków AK uwolnionych z więzienia przez 100-osobowy oddział Mariana Gołębiewskiego „Stera”.
Hrubieszów 27–28 maja 1946 Atak na Hrubieszów Opanowanie miasta, zajęcie m.in. Powiatowego UBP, uwolnienie 20 więźniów, przez kilka oddziałów pod połączonym dowództwem „Hela”, we współpracy z oddziałem UPA.
Janów Lubelski 27 kwietnia 1945 15 więzionych żołnierzy uwolnionych po opanowaniu miasta przez połączone oddziały Hieronima Dekutowskiego „Zapory”, „Mata” i „Podkowy”.
Jaworzno październik 1945 Nieudana próba uwolnienia przez nieznany oddział więźniów z Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie.
Kępno 22–23 listopada 1945 Rozbicie siedziby Powiatowego UBP przez oddział „Otta”, uwolnienie więźniów.
Kielce 4–5 sierpnia 1945 Rozbicie więzienia w Kielcach Uwolnienie z więzienia 354 aresztantów przez oddział Antoniego Hedy „Szarego”.
Koźmin Wielkopolski 1 września 1945 Zajęcie siedziby Gminnego UBP przez oddziały „Bory” i WSGO „Warta”, wykonanie wyroku śmierci na funkcjonariuszu GUBP w Koźminie.
Koźmin Wielkopolski 10–11 października 1945 Nieudana próba odbicia więźniów z więzienia przez oddział „Błyska”.
Kozienice 5–6 maja 1945 Opanowanie miasta, uwolnienie 8 aresztowanych z siedziby MO, nieudana próba zdobycia siedziby powiatowego UBP.
Kraków 18 sierpnia 1946 Uwolnienie 64 więźniów po rozbiciu więzienia św. Michała przez oddział „Siekiery” ze zgrupowania „Ognia”.
Krasnosielc 1 maja 1945 Atak oddziału „Pogody” na areszt UBP w Krasnosielcu Uwolnienie 42 więźniów z Powiatowego UBP i Komendy Powiatowej MO w Makowie Mazowieckim.
Krasnystaw 22 września 1944 5 żołnierzy AK uwolnionych przez pozostałych członków ich oddziału.
Krotoszyn 24 sierpnia 1945 Nieudana próba rozbicia siedziby Powiatowego UBP przez oddział „Bory”.
Limanowa 17 kwietnia 1945 Uwolnienie 13 więźniów i rozbicie więzienia Powiatowego UBP przez oddział „Łazika”.
Lubaczów marzec 1945 Uwolnienie 2 więźniów z siedziby Powiatowego UBP przez oddział „Kostka”.
Łomża 21 maja 1945 Rozbicie więzienia przez strażników w porozumieniu z Oddziałem „Ryby”.
Łowicz 8 marca 1945 Rozbicie więzienia i uwolnienie 73 więźniów przez Grupę Szturmową Szarych Szeregów Obwodu Łowicz AK pod dowództwem Jana Kopałki „Antka”.
Łuków 24 stycznia 1946 27 aresztantów uwolnionych po rozbiciu Powiatowego UBP przez oddział WiN pod dowództwem Stefana Lemieszka „Alfa”.
Miechów 25–26 kwietnia 1945 Rozbicie więzienia UB przez nieznany oddział.
Mława 3 czerwca 1945 Odbicie kilkudziesięciu żołnierzy AK z siedziby Powiatowego UBP przez oddziały Zacheusza Nowowiejskiego „Jeża” i Jana Nowakowskiego „Arymana”.
Mława 22 czerwca 1946 Nieudany atak oddziału „Burzy” na więzienie w Mławie.
Nowy Sącz kwiecień 1946 Nieudana próba zdobycia Powiatowego UBP przez oddział „Okrzei”.
Nowy Targ 17–18 kwietnia 1945 Rozbicie więzienia i siedziby Powiatowego UBP przez oddział Józefa Kurasia „Ognia”.
Ostrów Wielkopolski 2 września 1945 Nieudany atak na siedzibę Powiatowego UBP przez oddziały „Szarego” i „Błyska”.
Pabianice 10 czerwca 1945 Zajęcie aresztu Powiatowego UBP i uwolnienie 10 więźniów przez oddziały „Zrywa” i „Gajdy”.
Pińczów 3–4 czerwca 1945 Nieudana próba ataku na więzienie i siedzibę UB przez oddziały „Buka” i „Michała”.
Piotrków Trybunalski (Szczekanica) 17 czerwca 1945 Rozbicie obozu dla Niemców i żołnierzy AK przez oddział „Burzy”; uwolniono wszystkich 100 Polaków.
Przemyśl 14–15 maja 1945 58 osób uwolniono po opanowaniu więzienia przez aresztantów pod wodzą Adama Bodzonia (lub po akcji oddziału ppor. Stanisława Dąbrowy-Kostki „Dzierżyńskiego”).
Przeworsk 15 maja 1945 Nieudana próba rozbicia siedziby Powiatowego UBP przez oddziały „Radwana” i kpt. Dragana Sotirovicia „Draża”.
Puławy 24 kwietnia 1945 117 uwolnionych żołnierzy po rozbiciu Powiatowego UBP przez oddział „Orlika”.
Pułtusk 25 listopada 1946 Rozbicie więzienia i uwolnienie 47 więźniów politycznych przez oddział WiN „Przelotnego” przy wsparciu oddziału Stanisława Sumińskiego (?) „Visa”.
Rabka 11 grudnia 1945 Opanowanie siedziby Miejskiego UBP przez oddział „Groźnego” ze zgrupowania „Ognia”.
Radom 9 września 1945 Uwolnienie 292–298 aresztantów przez oddziały „Harnasia”-„Sokoła” i „Beja”.
Radomsko 19–20 kwietnia 1946 Zajęcie miasta przez oddziały KWP dowodzone przez Jana Rogólkę „Grota”; rozbicie więzienia i uwolnienie 57 więźniów.
Radzyń Podlaski 31 grudnia –
1 stycznia
1945–
1946
Nieudany atak oddziału WiN pod dowództwem „Jastrzębia” na Powiatowy UBP i Komendę Powiatową MO.
Rembertów 20–21 maja 1945 Atak na obóz NKWD w Rembertowie 700 więźniów (według innych źródeł[jakich?] – 446) przeznaczonych do wywózki do ZSRR zostało uwolnionych przez oddziały „Wichury” i Edmunda Świderskiego „Wichra” z Obwodu Mińsk Mazowiecki DSZ.
Rozwadów 3 lutego 1946 Nieudany atak oddziału „Tarzana” na placówkę tarnobrzeskiego PUBP i komendanturę Armii Czerwonej.
Rzeszów 7–8 października 1944 Nieudana próba uwolnienia więźniów przetrzymywanych na zamku w Rzeszowie przez oddział AK pod dowództwem kpt. Łukasza Cieplińskiego.
Sandomierz 10 marca 1945 Ucieczka z więzienia około 100 członków podziemia, zorganizowana przy współpracy członków podziemia z zewnątrz.
Skoroszów 24 września 1945 Atak oddziału „Otta” na obóz pracy dla folksdojczów.
Skoroszów 30–31 października 1945 Ponowny atak oddziału „Otta” na obóz pracy dla folksdojczów.
Sokołów Podlaski październik 1944 Nieudana próba rozbicia więzienia przez oddział „Znicza” w celu uwolnienia komendanta Obwodu AK mjr. Jerzego Sasina.
Stara Kiszewa 19 maja 1946 Rozbicie placówki UB przez oddział „Żelaznego” z 5 Wileńskiej Brygady AK.
Suwałki 6 maja 1945 Pięciu więźniów wraz ze strażnikiem, członkiem AKO, sterroryzowało pozostałych strażników i uciekło.
Szamotuły 7–8 czerwca 1945 Uwolnienie 2 zatrzymanych po zajęciu więzienia przez oddział „Armia Krajowa Tomczaka”.
Szczyrk 19 lipca 1945 Nieudana próba zdobycia placówki MO i UB przez nieznany oddział.
Tarnobrzeg 2 listopada 1944 Uwolnienie 15 osób z aresztu Powiatowego UBP przez oddział „Bławata”.
Tarnów 1 lipca 1945 Uwolnienie 35 więźniów po opanowaniu więzienia i siedziby Powiatowego UBP.
Tomaszów Lubelski 13–14 listopada 1945 50 więzionych uwolnionych z Powiatowego UBP przez oddział „Kostka”.
Węgrów 17–18 maja 1945 Uwolnienie 2 aresztowanych z Powiatowego UBP po ataku oddziału dowodzonego przez Karola Czapskiego „Zbyszka”.
Węgrów 5–6 lipca 1945 Uwolnienie 1 aresztowanego po ataku oddziału DSZ na siedzibę Powiatowego UBP.
Włodawa 22 października 1946 Próba rozbicia Powiatowego UBP, potyczka z UB-WP, uwolniono około 100 więźniów.
Włoszczowa 22 kwietnia (?) 1945 Nieudana próba ataku na Powiatowy UBP przez oddział „Żbika”.
Wyrzysk 24 maja 1946 Uwolnienie z więzienia 43 więźniów przez oddziały „Jędrusia” i „Huragana”.
Zakopane 1(2) lutego 1946 Atak oddziału „Ognia” na Miejski UBP.
Zakopane 13 października 1946 Nieudana próba zdobycia Miejskiego UBP przez oddział „Ognia”.
Zamość 28 lipca 1944 18 żołnierzy AK uwolnionych z więzienia przez grupę AK pod dowództwem Józefa Śmiecha „Ciąga”.
Zamość 7 października 1944 34 żołnierzy AK uwolnionych z więzienia przez oddział AK pod dowództwem Edwarda Błaszczaka „Groma”.
Zamość 8 maja 1946 301 więźniów uwolniono po opanowaniu więzienia przez oddział WiN ppor. Romana Szczura „Urszula”.
Miejscowość Dzień i miesiąc Rok Osobny artykuł Opis akcji
Tabela została opracowana na podstawie zestawień opublikowanych w Atlasie polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956[4]


Niektóre ważniejsze bitwy w czasie powstania[edytuj]

Osobny artykuł Dzień i miesiąc Rok Opis bitwy
Bitwa pod Kuryłówką 7 maja 1945 Trzy ataki NKWD na siły NOW. Oddział powstańców odparł ataki i wycofał się ze wsi. W wyniku ataku zginęło około 57 enkawudzistów, straty powstańcze – 7 zabitych.
Bitwa w Lesie Stockim 24 maja 1945 Bitwa między 170–190-osobowym oddziałem DSZ i 680-osobowymi siłami NKWD, KBW, UB i MO zakończona zwycięstwem sił powstańczych przy stracie sił własnych 11 żołnierzy DSZ i stracie 72 funkcjonariuszy.
Potyczka pod Kotkami 28 maja – 2 czerwca 1945 bitwa stoczona w lesie pod Kotkami między oddziałem Narodowych Sił Zbrojnych a grupami operacyjnymi Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z Buska Zdroju i Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z Kielc wspieranymi przez oddział Armii Czerwonej.


Niektóre ważniejsze operacje sił tłumiących powstanie[edytuj]

Osobny artykuł Data Opis akcji lub operacji
Obława augustowska lipiec 1945 Pacyfikacja terenów Puszczy Augustowskiej przez wielotysięczne siły Armii Czerwonej, NKWD, ludowego Wojska Polskiego i UB. Zatrzymano ponad 7 tysięcy osób. Około 600 osób narodowości polskiej zostało wywiezionych w nieznanym kierunku i wszelki ślad po nich zaginął.
Akcja X lipiec 1948 Podjęta przez MBP szeroko zakrojona akcja przeciw Wileńskiemu Okręgowi AK. Akcja X objęła swym zasięgiem kilkadziesiąt tysięcy ludzi, ponad 6 tysięcy zostało aresztowanych, z tego co najmniej 50 skazano na karę śmierci i wyroki wykonano. W lipcu 1948 Okręg AK został rozbity.
Operacja „Cezary” wiosna 1948 – grudzień 1952 Operacja MBP mająca na celu przejęcie kontroli operacyjnej nad Zrzeszeniem Wolność i Niezawisłość. W ramach tej operacji utworzono tzw. V Zarząd WiN kontrolowany przez MBP.


Kontrowersje[edytuj]

Morale większości oddziałów powstańczych było bardzo wysokie. Przykładem może być kompania dowodzona przez Stanisława Ballę „Sokoła Leśnego”, wchodząca w skład Batalionu ROAK „Znicz”, działająca na Mazowszu. Kompania liczyła 130 żołnierzy (i 50 osób współpracujących), dysponowała pełnym umundurowaniem i była dobrze uzbrojona. Żołnierze otrzymywali żołd (początkowo 100 zł, później 50 zł dziennie). Pieniądze zdobywano wyłącznie w akcjach ekspropriacyjnych dokonywanych w instytucjach państwowych. Zabronione było picie alkoholu. Wysoka dyscyplina jednała oddziałowi sympatię ludności. Kompania dysponowała siecią punktów organizacyjnych, zapewniających kwatery i zaopatrzenie, a także opiekę medyczną[46]. Oddziały ROAK prowadziły samoobronę przed działaniami UBP i NKWD, uwalniały aresztowanych, likwidowały agenturę. Zwalczały także pospolitą przestępczość. Kilkuosobowe patrole zapewniały porządek, likwidowały złodziei i bandytów, niszczyły bimbrownie. Działania te były o tyle istotne, że w wielu rejonach Polski pospolity bandytyzm był stosunkowo częsty[47].

Podobnie w dokumentach Komendy „XVI” Okręgu NZW widoczna jest stała troska o dyscyplinę i poprawny stosunek do ludności cywilnej na terenie działania, obowiązek szczegółowego sprawdzania wszelkich donosów o szpiclach i innych osobach podejrzanych o współpracę z organami represji. Za przekroczenie rozkazów i „dopuszczenie się hańby żołnierza NZW” dowódca Okręgu „XVI” zapowiedział w pierwszej instrukcji (wydanej 31 maja 1947 roku, a więc już po amnestii z 1947 roku) surowe kary, „do kary śmierci włącznie”. Z kolei Witold Borucki „Babinicz” w rozkazie z 30 maja 1949 roku polecał jednemu z dowódców oddziałów partyzanckich, sierż. Eugeniuszowi Lipińskiemu „Mrówce”: „Wykolejeńców likwidować” (chodziło mu o byłych żołnierzy podziemia, którzy dopuszczali się rozbojów lub zdrady)[48].

Jednak w kontekście braku struktur Polskiego Państwa Podziemnego (sądów wojskowych) oraz działań setek niekontrolowanych oddziałów zdarzały się przypadki działań pomyłkowych, brutalnych, a nawet haniebnych i zbrodniczych, przez członków, a nawet całe oddziały coraz bardziej zdesperowanych żołnierzy w poczuciu beznadziejności sytuacji, w jakiej się znaleźli.

Zdarzały się przypadki nadmiernych akcji rekwizycyjnych, pochopnych wyroków śmierci, współpracy z UPA, brutalnych odwetów jako kary za współpracę z PPR i UBP (rozstrzelanie 21 mieszkańców Puchaczowa 2 lipca 1947 roku), działań antysemickich (pod wpływem stereotypu Żyd=komunista, np. niektóre działania oddziału Eugeniusza Kokolskiego) lub będących pokłosiem antagonizmów polsko-ukraińskich i polsko-białoruskich[49]. Wśród tysięcy akcji podziemia niepodległościowego było kilkadziesiąt takich wydarzeń. Niektóre z nich opisane są w hasłach zebranych w kategorii dotyczącej zbrodniczych działań polskich oddziałów partyzanckich. Działania te, potępiane przez kierownictwa struktur, były rozdmuchiwane i intensywnie eksploatowane przez propagandę komunistyczną, nazywającą generalnie powstańców pospolitymi bandytami lub bandami reakcyjnego podziemia. Prawdy te były powielane w milionowych nakładach przez usłużnych dziennikarzy, pisarzy, poetów, a nawet malarzy. Zdarzały się nawet utwory wybitnych twórców, powtarzające tezy komunistycznej propagandy. Filmy Cień w reżyserii Jerzego Kawalerowicza według scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego, Ogniomistrz Kaleń w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich czy Znikąd donikąd w reżyserii Kazimierza Kutza przedstawiały w latach 50., 60., a nawet 70. XX wieku wybitne autentyczne postacie powstania (jak Antoni Żubryd) lub fikcyjnych żołnierzy, jako często pospolitych bandytów[50].

„Utrwalanie władzy ludowej”[edytuj]

Władze PRL doceniały wysiłek żołnierzy i funkcjonariuszy sił aparatu bezpieczeństwa. W wielu miejscach potyczek z podziemiem antykomunistycznym postawiono pomniki, które zyskały ludową nazwę „pomników utrwalaczy” lub „UBelisków”. Najbardziej znanym z takich pomników jest pomnik Organy na przełęczy Snozka na Podhalu autorstwa Władysława Hasiora.

W 1983 roku ustanowiono Medal „Za udział w walkach w obronie władzy ludowej”. Do końca 1989 roku odznaczono tym medalem ponad 137 tysięcy osób. Wcześniej zasłużonych odznaczano innymi najwyższymi orderami, krzyżami i medalami PRL.

Upamiętnienie[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Upamiętnienie stron powstania antykomunistycznego w Polsce.

Uwagi

  1. Poleszak i Wnuk piszą: 12 tys. funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i żołnierzy to cyfra obrazująca całość strat w tej grupie, bez wyodrębnienia, ilu z nich zginęło w walce z polskim podziemiem, a ilu w wyniku działań UPA, pospolitych bandytów lub na skutek częstych wówczas wypadków wynikających z pijaństwa lub nieostrożnego obchodzenia się z bronią. Jest to jednak jedyny obecnie dostępny szacunek tych strat.

Przypisy

  1. Zobacz także Ziemie Odzyskane.
  2. Głównie obszar dawnych województw: wileńskiego i nowogródzkiego, znajdujących się kolejno w Litewskiej SRR i Białoruskiej SRR. Należy nadmienić, że pojedyncze akcje miały miejsce także w innych województwach przed wojną należących do Polski, aczkolwiek najbardziej zintensyfikowane działania można zaliczyć właśnie do dwóch powyższych województw.
  3. a b c d e f g h i Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Zarys dziejów polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. XXII–XXXVIII. ISBN 9788360464458.
  4. a b c d Wnuk 2007 ↓.
  5. od 1946 roku Armia Radziecka
  6. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 216.
  7. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 265.
  8. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 262.
  9. Patryk Frydel: Przewodnik po publikacjach o „Żołnierzach Wyklętych”. 2014-05-09. [dostęp 2015-06-20].
  10. Mieczysław Chuchla i in.: Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. 1997–2000. 6 tomów w 8 woluminach.
  11. a b c Golik i i in. 2013 ↓.
  12. Jarosław Szcześniak: Jan Tabortowski „Bruzda”. W: Tomasz Ziemiński (koordynator): Ostatni komendanci – ostatni żołnierze 1951–1963. Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, s. 156. ISBN 978-83-935994-4-8.
  13. Żołnierze Wyklęci wzniecili antykomunistyczne powstanie. 2015-03-01. [dostęp 2015-06-14].
  14. Marek Jan Chodakiewicz: A jednak Powstanie!. [dostęp 2015-06-14].
  15. Zbigniew Marecki: Wykład o żołnierzach antykomunistycznego podziemia. 2013-02-26. [dostęp 2015-06-19].
  16. Leszek Pietrzak: Zakazana historia – powstanie antykomunistyczne. 2012-03-01. [dostęp 2015-06-14].
  17. Wykład dr. Jarosława Szarka „Bohaterowie Powstania Antykomunistycznego 1944–1956” – Niepołomice, 13 marca 2014. IPN. [dostęp 2015-06-20].
  18. a b Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski: „Żołnierze Wyklęci” Mazowsza i Podlasia 1944-1952. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 3.
  19. Wojciech Muszyński: Antykomunistyczne powstanie. W: Dariusz Piotr Kucharski i Rafał Sierchuła (red.): Do końca wierni. Żołnierze Wyklęci 1944–1963. Wyd. 1. Poznań: Społeczny Komitet Upamiętnienia „Żołnierzy Wyklętych” w Poznaniu, 2014, s. 21–23.
  20. Wojciech Muszyński. Polskie powstanie antykomunistyczne 1944–195. . 2, 2008. 
  21. Leszek Żebrowski: Wstęp. W: Dawid Golik i inni: Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku. Wyd. 3. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wolumen, 2013, s. 11–18. ISBN 9788372330772.
  22. Grzegorz Makus: Edward Taraszkiewicz „Żelazny”. W: Tomasz Ziemiński (koordynator): Ostatni komendanci – ostatni żołnierze 1951–1963. Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, s. 365. ISBN 978-83-935994-4-8.
  23. Maciej Walaszczyk. Niechciane słowo „powstanie”. „Bibuła – pismo niezależne”, 2011-02-03. 
  24. Żołnierze wyklęci – Powstanie antykomunistyczne. [dostęp 2015-06-14].
  25. Profesor Krzysztof Szwagrzyk: Żołnierze Wyklęci wzniecili antykomunistyczne powstanie. Polskie Radio, 2015-03-01. [dostęp 2015-06-19].
  26. 294. Czy „wojna domowa”?. W: Jerzy Łojek: Kalendarz historyczny. Polemiczna historia Polski. Warszawa: Wydawnictwo Alfa-Wero Sp. z o.o., 1994, s. 551–552, seria: Biblioteka utworów wybranych Jerzego Łojka. ISBN 8370018564.
  27. Krzysztof Pilawski. Święci wyklęci. „Tygodnik „Przegląd””, 2010-03-14. [dostęp 2015-06-14]. 
  28. Talent i kolaboracja (Henryk Rzewuski). W: Janusz Tazbir: Od sasa do lasa. Warszawa: Wydawnictwo Iskry sp. z o.o., 2011, s. 422. ISBN 978-83-244-0180-2.
  29. Leszek Żebrowski: Etos podziemia niepodległościowego po 1944 r. – Wyklęci i przemilczani. 2011-03-01. [dostęp 2015-06-19].
  30. Protokół z posiedzenia Komisji Kultury i Środków Przekazu /nr 147/, Biuletyn nr 4667/VI z 2011-02-02.
  31. List na uroczystościach pogrzebowych ofiar terroru komunistycznego ekshumowanych w kwaterze na Powązkach Wojskowych. Strona internetowa prezydent.pl, 2015-09-27. [dostęp 2015-09-27].
  32. Kunert 1996 ↓, s. 274.
  33. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 175.
  34. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 181.
  35. Markowska 2013 ↓, s. 10.
  36. Markowska 2013 ↓, s. 16.
  37. Markowska 2013 ↓, s. 26.
  38. a b c Grzegorz Makus: Żołnierze Wyklęci. Ostatnie Polskie Powstanie – część 2/2. 2015-02-28. [dostęp 2015-06-19].
  39. Golik i i in. 2013 ↓, s. 132.
  40. Bohdan Urbankowski, Antysowieckie powstania. Polska, w: Encyklopedia Białych Plam, t. I, Radom 2000, s. 221.
  41. a b Jan Żaryn: Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956. [dostęp 2015-06-14].
  42. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​ s. 505.
  43. a b Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Oddziały zbrojne polskiego podziemia niepodległościowego i organizacje młodzieżowe – próba ujęcia statystycznego. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. LVII–LIX. ISBN 9788360464458.
  44. Golik i i in. 2013 ↓, s. 743.
  45. Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Polskie podziemie niepodległościowe 1944–1956, ujęcie ilościowe. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. 521–524. ISBN 9788360464458.
  46. Krajewski i in. 2014a ↓, s. 22.
  47. Krajewski i in. 2014a ↓, s. 10.
  48. Krajewski i in. 2014b ↓, s. 60.
  49. Jerzy Kułak. Pacyfikacja wsi białoruskich w styczniu 1946 roku. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 49–54, wrzesień 2001. ISSN 1641-9561. 
  50. Golik i i in. 2013 ↓, s. 12.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]