Zamek w Paniowcach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Paniowcach
Ilustracja
Ruiny zamku w Paniowcach, XIX w.
Państwo  Ukraina
Miejscowość Paniowce
Inwestor Jan Potocki
Rozpoczęcie budowy XVI wiek
Ukończenie budowy 1590 r.[1]
Zniszczono 1652 r.
Pierwszy właściciel Jan Potocki
Kolejni właściciele Stanisław Rewera Potocki, Józef Potocki, Stanisław Józef Potocki, Paweł Starzyński
Położenie na mapie obwodu chmielnickiego
Mapa lokalizacyjna obwodu chmielnickiego
Zamek w Paniowcach
Zamek w Paniowcach
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zamek w Paniowcach
Zamek w Paniowcach
Ziemia48°37′12″N 26°36′43″E/48,620000 26,611944

Zamek w Paniowcach – zamek wybudowany przez Jana Potockiego, wojewodę bracławskiego w drugiej połowie XVI wieku na najwyższym cyplu nad Smotryczem[2] w Paniowcach[3].

Jan Potocki i kalwini[edytuj | edytuj kod]

Jan Potocki, gorliwy promotor nowatorstwa, w 1590 r. założył tu zbór kalwiński, drukarnię i szkołę, która składała się z dwóch oddziałów: niższego i wyższego, zwanego akademią[2]. W 1611 r. po śmierci Jana podczas oblężenia Smoleńska zamek otrzymał jego bratanek Stanisław Rewera Potocki[4], syn Andrzeja Potockiego, który także był kalwinem, lecz się nawrócił, zamknął drukarnię i akademię, a budowle zamienił na stajnie. Jan Potocki pochowany został pod kaplicą zamku w Paniowcach[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W latach 1621 i 1633 warownia otoczona była przez Turków, lecz oparła się tej nawale[2]. W trakcie powstania Chmielnickiego w 1652 r. zamek został zajęty[2], ponieważ członek załogi zachęcony obietnicą zdobycia stopnia pułkownika wojska kozackiego, zdradził i otworzył bramę wjazdową[5] i wpuścił najeźdźców. Zdrajca został ścięty a załogę wymordowano[2]. Od lat 50. XVII wieku zamek nie był zamieszkały. Kresowy zameczek trochę podźwignął z ruin Józef Potocki[6], hetman wielki koronny. Jego syn Stanisław[7], wojewoda poznański sprzedał jednak Paniowce w 1765 r. Pawłowi Starzyńskiemu, generałowi – lejtnantowi wojsk koronnych i odtąd znajduje się w posiadaniu tej rodziny. W czasie konfederacji barskiej w zrujnowanym zameczku, którego część jeszcze w 1780 r. była zamieszkała, przebywali jakiś czas konfederaci i Antoni Pułaski[2]. Po tych wydarzeniach zamek chylił się ku upadkowi[5] zamieniając się w ruinę. Napoleon Orda narysował zamek, będący już w ruinie[8].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Paniowce

Obronny zamek w XVI w., o grubych ścianach, kilku dziedzińcach, ogromnych podziemiach, otoczony głębokimi fosami, był budowlą[2] powstałą na planie kwadratu o bokach długości 85 m. Nad brzegiem stał dwupiętrowy budynek mieszkalny, tworzący bok zamku. Na dwóch końcach budynku znajdowały się kwadratowe baszty o bokach długich na 12 m[5]. Naprzeciw również stał budynek tworzący bok zamku z dwupiętrową basztą bramą. Po lewej stronie bramy była kwadratowa wieża z kaplicą kalwińską, Wieża górą była ośmioboczna[5]. Pod koniec XIX wieku pozostały tylko ruiny zamku w postaci olbrzymich ścian, narożników ze śladami wież i wały ziemne. Na miejscu dawnej akademii były stajnia i wozownie. W ścianach znajdowały się kawałki marmurów z napisami, a na zewnątrz dawnej świątyni kamień z dziesięciorgiem przykazań, pamiątka po kalwinach. Kaplica była jakiś czas wykorzystywana przez katolików, a w XIX w. zamieniona została na skład. Świątynia posiadająca ślady malowideł zachowała się w dobrym stanie[2].

Pałac[edytuj | edytuj kod]

Dwukondygnacyjny pałac wzorowany na włoskich willach zbudowany został około 1840 r. przez Kaliksta Starzyńskiego niedaleko ruin zamku[4][2]. Pałac posiadał cztery narożne wieże[1]. Od frontu arkady z czterema kolumnami przedzielone balkonem na piętrze.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Antoni Urbański: Z czarnego szlaku i tamtych rubieży: zabytki polskie przepadłe na Podolu, Wołyniu, Ukrainie. Warszawa: 1928, s. 12.
  2. a b c d e f g h i j Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII. Warszawa: 1880–1902, s. 839–841.
  3. Paniowce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. VII: Netrebka – Perepiat. Warszawa 1886.
  4. a b Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 9: Województwo podolskie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996, s. 289–298, ISBN 83-04-04268-1, ​ISBN 83-04-03701-7​ (całość).
  5. a b c d Paniowce. [dostęp 2016-12-25].
  6. Józef Potocki. genealogia.grocholski.pl. [dostęp 2016-12-25].
  7. Stanisław Potocki. genealogia.grocholski.pl. [dostęp 2016-12-25].
  8. http://www.castles.com.ua/pan.html Zdjęcie na portalu Castles.ua], z błędnym podpisem głoszącym o białoruskim podróżniku, Napoleonie Ordzie

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]