Twierdza w Kamieńcu Podolskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Twierdza w Kamieńcu Podolskim.
Twierdza w Kamieńcu Podolskim. Na pierwszym planie Most Turecki
Twierdza w Kamieńcu Podolskim. Na pierwszym planie Most Turecki
Państwo  Ukraina
Miejscowość Kamieniec Podolski
Typ budynku twierdza
Położenie na mapie obwodu chmielnickiego
Mapa lokalizacyjna obwodu chmielnickiego
Twierdza w Kamieńcu Podolskim.
Twierdza w Kamieńcu Podolskim.
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Twierdza w Kamieńcu Podolskim.
Twierdza w Kamieńcu Podolskim.
Ziemia 48°41′N 26°35′E/48,683333 26,583333
Baszty, Zamek XIX w., Plan
Baszta Tęczyńska z XV wieku
Baszta Papieska z lat 1503-1513
Zamek na przełomie XIX/XX wieku
Plan twierdzy w Kamieńcu, 1691 r.

Twierdza w Kamieńcu Podolskim (ukr. Кам'янець-Подільська фортеця, dawniej zwana także przedmurzem chrześcijaństwa lub bramą do Polski[1][2]) – zespół obronnych budowli znajdujących się w Kamieńcu Podolskim na Podolu.

Kamieniec Podolski przez blisko trzysta lat skutecznie osłaniał południowowschodnie rubieże Rzeczypospolitej, zyskując znany przydomek „miasta niezwyciężonego” czy też „przedmurza chrześcijaństwa”. Nie jest jednak powszechnie wiadome, że w systemie jego obrony główne znaczenie miały budowle hydrotechniczne i to nie bierne fosy, które w tamtych latach były powszechnie stosowane, lecz aktywne budowle piętrzące przy bramach Lackiej i Ruskiej. Kamieniec Podolski położony jest na skalistej wyspie położonej w pętli, jaką tworzy rzeka Smotrycz[3]. Istniały trzy dojścia do miasta. Dwa z doliny rzeki Smotrycz: przez Bramę Lacką od północy oraz Bramę Ruską od południa. Trzecie wejście prowadziło przez zamek, a następnie przez czterdziestometrowy most Turecki.

Stary Zamek[edytuj kod]

Pierwotnie umocnienia istniały w czasach przedhistorycznych. Zamek murowany został zbudowany w drugiej połowie XIV wieku z inicjatywy książąt Jerzego i Aleksandra Koriatowiczów[1] i Spytka II z Melsztyna. Ostatecznie na stałe w Królestwie Polskim znajdował się od 1432 roku[1]. Umocniony po klęsce warneńskiej przez wysłanych przez Kazimierza Jagiellończyka Jana z Tęczyna, Dzierżysława z Rytwian i Jana Ostroroga. W dużej części do umocnienia zamku przyczyniły się fundacje papieży takich jak Mikołaj V, Juliusz II, Leon X. W 1494 roku zamek posiadał dwie bramy: Miejską od zachodu i Polną od wschodu. W 1542 roku powstała basteja w południowo-wschodnim narożniku. Rozpoczęto też budowę nowej Bramy Polnej. Kolejną przebudowę z rozkazu Zygmunta Starego prowadził architekt królewski Hiob Bretfus (Pretfus)[1], który w 1544 sporządził także dokładny opis zamku. Bretfus poszerzył zamek w kierunku wschodnim budując w 1544 roku Basztę Nową Wschodnią w formie pięcioboku, która broniła dostępu do bramy zamkowej i kryła w swoim wnętrzu studnię. Od zachodu zbudowano Małą zachodnią basztę i za nią potężną Basztę Nową Zachodnią także pięciokątną (przebudowana przez Turków po zniszczeniach z 1672 r.). Pretfus wzniósł też Bramę Polną. W 1585 roku król Stefan Batory nakazał modernizację starej baszty przystosowując ją do broni palnej. Dawniej na dziedzińcu zamku stał niewielki kościółek św. Stanisława, zamieniony po 1672 r. przez Turków na meczet i później rozebrany[1]. Zamek został odzyskany przez Polskę po Pokoju w Karłowicach w 1699 r.[1][4] W XVIII wieku przeprowadzono kolejne modernizacje pod kierunkiem Andrzeja Glovera. W 1762 roku Christian Dahlke zaprojektował dziedziniec południowy. W 1783 roku odbudowano Bramę Polną według projektu Jana de Witte. W 1790 roku zbudowano zamkowe kazamaty i północy dziedziniec zamku według projektu Stanisława Zawadzkiego.

W 2000 roku most między twierdzą a Starym Miastem wpisany został na nowojorską listę World Monuments Watch jako jeden ze stu cennych zbytków świata, którym zagraża zniszczenie[5].

Ważniejsze części zamku:

  • Baszta Różanka (rogowa), z inskrypcją "Wieża Krzesława, biskupa włocławskiego, którego własnym kosztem budowa zamku zakończona 1505"
  • Baszta Papieska albo Juliańska, zbudowana w latach 1503-1513 na koszt Juliusza II, ozdobiona jego rodzinnym herbem Della Rovere.
  • Baszta Kołpak z około 1502-1517 roku, ufundowana przez biskupa kamienieckiego Jakuba Buczackiego. Na południowej fasadzie wmurowano herb Buczackich Abdank. Zwana też Burgrabska.
  • Baszta Łaskiego (Lacka, Biała), z fundacji prymasa Jana Łaskiego, ozdobiona herbem Korab
  • Baszta Lanckorońska z takim samym herbem. Wysoki stożkowy dach zbudowali Turcy po 1672 roku.
  • Baszta Tęczyńska z XV wieku, z herbem Topór
  • Brama Polska (Polna) z 1544, odbudowana przez Jana de Witte w 1783.
  • Baszta Dzienna - w niej od 1575 roku mieściła się kaplica zamkowa św. Michała Archanioła, którą kazał tam urządzić starosta kamieniecki Mikołaj Brzeski.
  • Baszta Batorego (zwana też Basztą Rogatą od kształtu dachu)
  • Nowa Zachodnia Baszta z 1544 roku
  • Nowa Wschodnia Baszta z 1544 roku - postawiona w miejscu Wieży Czarnej.
  • Baszta Wodna z XV-XVIII wieku

Otwarty dla zwiedzających za opłatą.

Nowy Zamek[edytuj kod]

Plan twierdzy Kamieniec Podolski
Widok na Kamieniec Podolski, 1793-1798 (zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu)

Nowy Zamek został zbudowany w 1618 lub 1621 przez nadwornego inżyniera Zygmunta III Wazy generała artylerii Teofila Szemberga[6]. Było to ziemne dzieło rogowe z kleszczowo zagiętą kurtyną południową, systemu nowowłoskiego. Po jego zbudowaniu aż do 1672 r. Kamieniec uważany był za niemożliwy do zdobycia. W latach 1648-54 twierdzę trzykrotnie oblegali bez powodzenia zbuntowani Kozacy.

Most Turecki[edytuj kod]

Most Turecki w Kamieńcu Podolskim – kamienny most Smotryczu, wzniesiony przed 1494 lub w czasach króla Zygmunta I Starego. Łączy twierdzę w Kamieńcu Podolskim ze Starym Miastem. Murowany most najprawdopodobniej zbudowano pod koniec XV wieku lub w wieku XVI na polecenie króla Zygmunta I Starego. Nie ma przekonywujących dowodów na to, że istniała w tym miejscu wcześniej konstrukcja murowana. Pierwotnie był to most wspierający się na arkadach. U jego krańców stały dwie nadbramne baszty od strony zamku Baszta św. Anny z Bramą Stanisława Augusta i druga od wschodu zniszczona przez Turków w 1672 r. Pierwszym znanym architektem prowadzącym na nim prace był Hiob Bretfus, który pracował przy nim w 1544 roku przebijając w skałach pod mostem kanał. Most został poważnie zniszczony podczas tureckiego oblężenia w 1672 roku. W 1685 roku jego arkady zostały obmurowane przez 500 okupujących miasto Turków. W ten sposób powstała w miejsce arkad jednolita ściana. Po odzyskaniu przez przez Polskę Kamieńca, w 1715 roku przeprowadzono jego częściowy remont. Ponowny remont wykonano na koszt króla Stanisława Augusta Poniatowsiego w 1766 roku na pamiątkę czego w południowej części muru umieszczono napis: "Sucurrendo ruinae, Stanislaus Augustus Rex Poloniae, proprio sumptu A.D. MDCCLXVI" (Podniósł z ruin, Stanisław August król Polski, własnym kosztem, Roku Pańskiego 1766). Aż do XIX wieku prowadziła po nim najważniejsza droga do miasta.

Brama Lacka[edytuj kod]

Brama Lacka była samodzielną budowlą obronną wyposażoną w pięć baszt i przegradzała ona całą dolinę rzeki łącząc skaliste brzegi . Wejście do miasta było możliwe tylko przez bramę, której nie dało się ominąć. W celu utrudnienia dostępu brama wyposażona była w system śluz, które służyły do spiętrzenia wody Smotrycza w wypadku zagrożenia atakiem obcych wojsk. W ten sposób powstawało trudne do przebycia dla nieprzyjaciela jezioro. Po spiętrzeniu wody Lacka Brama była tak niedostępna, że podczas oblężenia Kamieńca w 1672 r. strzegła jej jedynie straż, a nie oddział obronny. Nadmiar wody (znaczna jej część prawdopodobnie przeciekała przez budowlę względnie filtrowała przez jej podłoże) odpływał przekopanym kanałem pod Mostem Tureckim. W czasach pokoju kanał był wykorzystywany do zasilania młynów.

Brama Ruska[edytuj kod]

Brama Ruska zagradzająca dojście do miasta od strony południowej także przecinała dolinę Smotrycza tak, aby uniemożliwić do niej dostęp. Podobnie jak Brama Lacka, stanowiła ona rodzaj samodzielnej warowni z czterema basztami służącymi do ostrzału oraz murowaną zaporą kamienną. Brama Ruska nie zamykała w pełni doliny Smotrycza, prawdopodobnie ze względu na zwiększenie przepustowości wody podczas wezbrania. W przypadku zagrożenia atakiem Smortycz był przegradzany w tym miejscu zaporą ziemno - narzutową, która stanowić miała ważny element obrony miasta. W trakcie oblężenia w 1672 r. Turcy usiłowali zniszczyć ją artylerią, jednak im się to nie udało. Spiętrzenie wody w Bramie Ruskiej powodowało zatopienie pętli Smotrycza wokół miasta, co przy wysokich skalnych ścianach wąwozu praktycznie uniemożliwiało atak od tej strony. Turkom prawdopodobnie dlatego tak bardzo zależało na jej zniszczeniu, gdyż podstawowym stosowanym przez nich sposobem niszczenia fortyfikacji było wykonanie podkopu, a następnie wysadzenie ich części. Technika ta była nieprzydatna w przypadku obydwu bram. Przed Bramą Lacką było stosunkowo duże sztuczne jezioro, co uniemożliwiało wszelkie roboty ziemne. Natomiast prawdopodobnie groźba gwałtownego zrzutu wody przez Bramę Ruską i związanego z tym chwilowego zatopienia doliny, wystarczająco odstraszała od prób wykonania pod nią podkopu.

Przypisy

  1. a b c d e f Stanisław Sławomir Nicieja: Twierdze kresowe Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2006, s. 67-88. ISBN 83-244-0024-9.
  2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III
  3. Antoni Urbański: Z czarnego szlaku i tamtych rubieży: zabytki polskie przepadłe na Podolu, Wołyniu, Ukrainie Z czarnego szlaku i tamtych rubieży : zabytki polskie przepadłe na Podolu, Wołyniu, Ukrainie. Warszawa: 1928, s. 7.
  4. Tadeusz Polak "Zamki na Kresach: Białoruś, Litwa, Ukraina" wyd. Pagina, Warszawa 1997, ISBN 83-907506-0-0
  5. Strona World Monuments Fund (ang.). [dostęp 2013-07-02].
  6. * Aleksander Rasszczupkin, „Kamieniec Podolski. Antemurale Christianorum”, Kamieniec Podolski 2006.

Literatura[edytuj kod]

  • Stanisław Sławomir Nicieja, Twierdze kresowe Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Iskry, Warszawa, 2006, ss. 67-88, ISBN 83-244-0024-9.
  • Leszek Opyrchał - Budowle hydrotechniczne w systemie obronnym Kamieńca Podolskiego do roku 1699 - I Konferencja Naukowa — Korbielów 2000 „Metody Komputerowe w Projektowaniu i Analizie Konstrukcji Hydrotechnicznych"