Zamek w Tustaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Tustaniu
Тустань
Ilustracja
Zamek w Tustaniu
Państwo  Ukraina
Miejscowość Urycz
Typ budynku zamek
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Zamek w Tustaniu
Zamek w Tustaniu
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zamek w Tustaniu
Zamek w Tustaniu
Ziemia49°10′55″N 23°24′20″E/49,181944 23,405556

Zamek w Tustaniu – średniowieczna skalna twierdza-gród i urząd celny ІХ– ХVІ wieku, staroruski skalny zespół obronny, resztki którego są rozmieszczone w Ukraińskich Karpatach (Wschodnich Beskidach) w rejonie skolskim obwodu lwowskiego, w pobliżu wsi Urycz, położonej na południe od miasta Borysława i na południowy wschód od osiedla typu miejskiego – Schodnicy[1]. Unikalny zabytek historii, archeologii, architektury i przyrody jest rozmieszczony wśród leśnego masywu leśnictwa Podhorodeckiego i wchodzi w skład Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Tustań”.

Tustań była obronnym i administracyjnym centrum, a także celnym punktem na ważnej drodze solnej, która prowadziła z Drohobycza do Zakarpacia i Europy Zachodniej[2].

Zamek położony jest na północny wschód 1,5 km od wsi Urycz w rejonie skolskim obwodu lwowskiego Ukrainy.

Geologia i geomorfologia[edytuj | edytuj kod]

Skalny zespół Tustani  to ostańce erozyjne pionowo zalegających pokładów piaskowca jamneńskiej świty paleogenu. Charakteryzują się prawie pionowym zaleganiem warstw osadowych z ich egzotyczną materacopodobną i kulistą teksturą. Forma i charakter skał zależą od warunków wietrzenia i litologicznego składu piaskowca. W mezozoiku i paleogenie okresu kenozoiku, w czasach istnienia starożytnego oceanu Теtyda tu nagromadziła się potężna grubość mułu. Około 25 milionów lat temu, w neogenicznym okresie kenozoiku, razem z utworzeniem dzisiejszych Karpat były już sformowane kamienie-piaskowce, niektóre z nich w okresie fałdowania wspięły się na powierzchnię ziemi. W geologicznej nauce one są znane jako „Jamneńskie” (nazwa pochodzi od byłej wsi Jamna). W zespole skał uryckich wyróżniają się oddzielne ostańce: Kamień, Ostry Kamień, Mała Skała, Żołób (Orzeł).

W niektórych miejscach piaskowce występują w formie dużych monolitów, w innych –  w formie bezładnie nagromadzonych brył. Jest wiele pęknięć, wnęk, niewielkich jaskiń, w tym ręcznie tworzone.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Tustań ma prasłowiańskie pochodzenie. Według struktury nazwa Tustań jest dwuczłonowa i składa się z komponentów Tu+Stań. Taki typ imion jest znany w sanskrycie, starogreckim, celtyckich językach, a także właściwy imionom Słowian, które są znane z zabytków VI – VII w. Na przykład, to imiona przywódców Antów i bizantyjskich dowódców słowiańskiego pochodzenia: Dobrohost, Kalihost, Meżmyr, Tatymyr, Chwalybud oraz inne.

Dawne ludowe tłumaczenie pochodzenia nazwy (odnotowane przez polskiego historyka Stanisława Sarnickiego 1585 r.) i współczesna ustna tradycja podają wyjaśnienie nazwy jak „tu stanąć”[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W ІХ w. terytorium współczesnej Tustani zasiedlały plemiona Chorwatów.

W końcu Х w. wielki książę kijowski Włodzimierz I Wielki zdobył chorwackie księstwa, utworzone w Posaniu i w basenie Górnego i Średniego Dniestru i Górnego Prutu i dołączył je do Rusi Kijowskiej[4]. W środku XII w. Tustań obok takich miast jak Przemyśl, Dźwinogród, Sanok, Udecz, Gródek, Jarosław, Wiśnia, Gołogóry, Synowódzko, Spas, Sól, Lwów, Drohowyż, Sambor, Tuchla wchodziła do Księstwa Przemyskiego[5].

Później twierdza była głównym (w tym regionie Karpat) przygranicznym centrum między Księstwem Halicko-Wołyńskim a Węgrami, a po wejściu księstwa w skład Królestwa Polskiego –  między Królestwem Polskim a Węgrami. Najdawniejsza pisemna wzmianka o Tustani pochodzi z 1340 r. i znajduje się w pracy polskiego kronikarza Janka z Czarnkowa, który był podkanclerzem polskiego króla Kazimierza ІІІ. W swojej kronice, która obejmuje wydarzenia z lat 1363-1384, wśród miast i grodów ziemi ruskiej, które na nowo umocnił król, wspomina on „Lamburg albo Lwów, miasto Przemyśl, miasto i gród Sanok, miasto Krosno, grody Lubaczów, Terebowla, Halicz, Tustań”. Jeżeli Janko z Czarnkowa niczego nie wspomina o zdobyciu Tustani, to inny polski kronikarz Jan Długosz (1415-1480), wprost wskazuje na to, że w 1340 r. „Król Kazimierz w ciągu jednego roku zdobywa władzę nad całą Rusią”: „Kazimierz.... w dzień urodzenia Jana Chrzciciela ruszył na ruską ziemię i tam opanował miasta i zamki Przemyśl, Halicz, Łuck, Włodzimierz, Sanok, Lubaczów, Trembowlę, Tustań, inne ruskie miasta i twierdze”[6]. Wspomnienia tych dwóch kronikarzy wskazują na to, że Tustań jako twierdza obronna już istniała przed jej zdobyciem przez polskiego króla w XIV w. O tym świadczą i dane badań archeologicznych. Najwcześniejsza dokumentalna wzmianka o Tustani mieści się w bulli papieża rzymskiego Bonifacego ІХ z 15 maja 1390 r. Mowa w niej o przekazaniu przez Władysława Opolskiego miasta Rohatyn, zamków w Olesku i Tustani, z okręgami, chutorami, majątkiem i całymi terenami użytkowymi, a także dziesięcinę soli w Drohobyczu i Żydaczowie dla nowo utworzonej katolickiej diecezji halickiej.

Tustań oprócz obronnej funkcji pełniła też administracyjną i była centrum gminy. O tym świadczy królewski akt darowizny dla wsi Kruszelnicy z 4 listopada 1395 r. W nim wskazuje się, że wieś Kruszelnica gminy tustańskiej, nadaje się do daru wiernym służącym Iwanowi i Damianowi i ich synom z całym dobrem... z lasami, łąkami, łanami, sianokosami[7].

Z czasem twierdza przechodzi pod władzę polskiej magnaterii i szlachty. Dowodem tego jest królewski akt darowizny z 1539 r.  Król na prośbę Jana z Tarnowa daruje Mikołajowi Blizińskiemu i jego dziedzicom „twierdzę Tustań, a właściwie tylko skałę w górach Stryjskich w pobliżu granicy z Węgrami”. Oni zobowiązywali się „własnym kosztem i środkami ten zamek na wspomnianej skale bronić, odnowić, umocnić i podtrzymywać w należnym stanie”. Nie wiadomo, czy była twierdza Tustań odremontowana i umocniona, jednak w 1541 r. Bliziński podarował wieś „Podhorodce i twierdzę Tustań” Janowi z Tarnowa[8].

Tustań była urzędem celnym. Przez nią przechodziła droga handlowa, którą kupcy wozili sól. Droga szła od Drohobycza przez wieś Tustanowycze, potem przez Tustań i wieś Podhorodce, która była przedmieściem twierdzy, dalej dolinami rzek Stryj i Opór prowadziła do karpackich przełęczy. Stamtąd droga szła do krajów Europy Zachodniej. Na istnienie drogi handlowej wskazują toponimy Podhostyniec, Hostyniec, a także góra Towar[9]. Z kupców załoga Tustani pobierali cło i zabezpieczała im ochronę podczas przewozu ich towarów.

To, że twierdza Tustań istniała włącznie do XVI w., potwierdzają materiały badań archeologicznych i dokumenty: ostatnia znana wzmianka pisemna o twierdzy jest datowana na 1565 r. Jest ona podana w Lustracji Drohobyckiej żupy solnej. Tam wskazuje się: „...w Tustani biorą cło od kupców, którzy idą górami, mijając Drohobycz. Dzierżawa cła.......czyni 14 złotych”.

Stopniowy upadek twierdzy spowodowało kilka czynników:

1) Ekonomiczny: w XVI w. państwa Europy Centralnej zagospodarowują własne złoża soli, a więc zniknęła potrzeba jej wywozu z Galicji. Tustań traci rolę urzędu celnego.

2) Polityczny: w związku ze stabilizowaniem się politycznych stosunków Polski i Węgier i przesuwaniem polskich granic na wschód, Tustań przestaje odgrywać rolę przygranicznej twierdzy obronnej.

3) Wojskowy: przemiany w wojskowej technice i odpowiednio, w wojskowej taktyce, doprowadziły do utraty obronnego znaczenia zamku.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Tustaniu w rekonstrukcji 3D

Skalne miasto-twierdza Tustań zajmuje szczególne miejsce w drewnianym budownictwie średniowiecza.

Skalne formacje jako potężne obronne ściany były bardzo umiejętnie wykorzystane przez budowniczych. Odstępy między skałami zostały przegrodzone drewnianymi ścianami, zamknąwszy możliwe dostępy do zamku. Tam, gdzie drewniane konstrukcje przylegały do skał, w kamieniu drążono specjalne pogłębienia –  wpusty i wręby, żeby zamocować belki w skale. Te ślady pozwalają odtworzyć wygląd zewnętrzny twierdzy IX –  XVI w., mimo to, że same drewniane konstrukcje już dawno nie istnieją. Tylko na zespole Kamień skalnego miasta-twierdzy Tustań zbadano ponad 4000 takich śladów skalnej zabudowy. Przy grupie skał Mała Skała i Ostry Kamień widoczne są ślady po belkowaniach, a także cysterna na wodę.

Przeanalizowawszy wszystkie ślady, główny badacz Tustani –  Mychajło Rożko, doszedł do wniosku, że twierdza budowana byłą w kilku etapach, stale ją rozbudowywano, zwiększano jej wysokość i zajmowano coraz wyższe miejsca zespołu skalnego. W ХІІІ w., w okresie jej największego rozwoju, twierdza zajmowała wszystkie możliwe galerie i tarasy od podnóża do szczytu. Wysokość ciągłej zabudowy w wewnętrznym podwórku sięgała pięciu pięter, każde o wysokości 3,5-4 m, co jest cechą bardzo wysokiego poziomu kultury budowlanej[10].

W celu zabezpieczenia w wodę podczas oblężenia, twierdza miała studnię w podnóżu skały i dwie cysterny. Do dziś zachowały się resztki kamiennej ściany. Mychajło Rożko datował budownictwo ściany na drugą połowę ХІІІ w[11]. Miała ona grubość 2,5 m i przykryła wpusty dla drewnianych ścian, wycięte w skałach[12].

Archeologia[edytuj | edytuj kod]

Podczas badań archeologicznych twierdzy Tustań zebrano ponad 25 tysięcy wykopalisk[13]. Wśród nich drewniane elementy zabudowy, metalowe wyroby, ceramika, szkło, wyroby skórzane. Bardzo ciekawy wśród metalowych wyrobów jest krzyż enkolpion, tarcza pierścienia z grawerowanym rysunkiem ptaka, spiżowa buława, młot, siekiera, groty strzał do kuszy, igliczne i trzpieniowe groty strzał tarczowych, groty włóczni, krzesiwa, ostrogi, serca dzwonków, rylce do drewna, igły, zapięcia do książek. Drewniane znaleziska są reprezentowane przez wielką ilość drewnianych konstrukcji, wśród których znajdują się fragmenty sześciu węgarów, słupy konstrukcyjne galerii, fragmenty belek, kołków-tybli, desek z wrąbkami „jaskółczy ogon”, dranice, gonty, a także drewniane łyżki i łopata[14]. Fragmenty ceramicznego naczynia, znalezione podczas wykopalisk archeologicznych, badacze datują na ІX – XVІІ wiek. Również znaleziono kafle, na których wyróżniają się elementy z plastycznym obrazem Jerzego Zwycięzcy, który zabija smoka[15].

Petroglify[edytuj | edytuj kod]

Petroglif w Tustani

Naskalne rysunki (petroglify) są wielkim i nieco tajemniczym obszarem zabytków dawnej kultury ludzkości i jej pierwotnej sztuki. W zasadzie w Tustani petroglify są umieszczone na centralnej i największej grupie – Kamień i znajdują się w trudno dostępnych miejscach.

Wśród wszystkich petroglifów w Tustani, uwagę naukowca Mykoły Bandriwskiego przyciągnęła grupa obrazów, które mają wygląd koła, dysku albo schematycznych okrągłych figur. Takie znaki przyjęto nazywać solarnymi (słonecznymi). Badacz przeanalizował rozmieszczenie tych solarnych znaków i uważa, że istniał pewien system rozmieszczenia znaków, które nanosili na skały według zawczasu opracowanego planu. Jednak nie wszyscy badacze zgadzają się z myślą, że „solarne znaki” były tworzone ręcznie. W szczególności doktor nauk geologicznych Bogdan Ridusz udowodnił, że to są w rzeczywistości przyrodnicze reliefy skamieniałych morskich gąbek, które utworzyły się w trakcie wietrzenia skały.

Zachowały się w Tustani i ręcznie tworzone petroglify. Szczególnie interesujące są pojedyncze obrazy zwierząt: wilka, który dogania łosia, konia i jeźdźca. Podczas wykopalisk, pod kierunkiem М. Rożka, na stokach Dużego Skrzydła, znaleziono grupę naskalnych obrazów, złożoną z ośmiu figur: pięciu siekier, dwóch krzyży i jednej swastyki-czworonogi.

Duża część petroglifów mogła być stworzona w XVІІІ – ХХ w., kiedy skały Tustani były już znanym obiektem dla wędrowców. Znaczną grupę znalezionych zabytków reprezentują znaki heraldyczne. W zasadzie to trójzęby, a także symbole różnych organizacji.

Badanie Tustani[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowanie naukowe skałami w Uryczu pojawiło się na początku XIX w. W ХХ w. było związane ze studiami krajoznawczymi.

W ХХ w. pionierskie badania Tustani przygotowali J.Pasternak, О. Ratycz, P. Rapoport, R.Bahrij.

W latach 1971-1978 Mychajło Rożko razem z grupą entuzjastów zrealizował systematyczne pomiary istniejących śladów zabudowy i złożył pierwsze rekonstrukcje twierdzy. Od 1978 roku rozpoczął się jakościowo nowy etap badań Tustani, kiedy na zabytku rozpoczęła prace wyprawa Lwowskiej Obwodowej Organizacji Ukraińskiej Spółki Ochrony Zabytków Historii i Kultury, która w latach 1979 - 1991 była przekształcona w Karpacką Architektoniczno-Archeologiczną Wyprawę Instytutu Społecznych Nauk Akademii Nauk USRR pod kierunkiem Mychajła Rożka. Konsekwentne systemowe badanie skalnych utworów Tustani dokonane przez Mychajła Rożka pozwoliły badaczowi wykonać planistyczno-przestrzenną i objętościową rekonstrukcję zespołu fortecznego Tustani z centralnym założeniem na skalnej grupie Kamień i osobnymi punktami obronno-strażniczymi na Ostrym Kamieniu i Małej Skale. Na podstawie analizy wyników wykopalisk archeologicznych, architektoniczno-archeologicznych pomiarów skał ze śladami urządzania drewnianych konstrukcji i resztek budowanych ścian dokonano rekonstrukcji pięciu okresów budowlanych drewnianej zabudowy twierdzy. Badanie podobnych krajobrazowo-architektonicznych obiektów ze śladami drewnianych konstrukcji, rozmieszczonych w Bubniszczu, Rozhurczym i Podkamieniu, innych umocnionych miejsc bliskiego otoczenia Tustani pozwoliły również wywnioskować o charakterze budownictwa i architekturze fortyfikacji doby książęcej, rozmieszczonych w górskich, skalistych miejscach i określić miejsce zabytku w zespole wcześniejszych obronnych obiektów Karpat Wschodnich. W końcu przeprowadzone badania archeologiczne pozwoliły badaczowi dojść do wniosku, że liczne ślady przylegania drewnianych zabudowań do skał, które odsłonięto w trakcie wykopalisk, potwierdziły obecność kilkuetapowej drewnianej zabudowy twierdzy.

Kamień

Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny „Tustań”[edytuj | edytuj kod]

W 1994 roku Uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy utworzono Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny „Tustań”. Funkcje dyrekcji pełniło Lwowskie Muzeum Historyczne. Jednak w 2005 roku utworzono osobną dyrekcję – Państwowy historyczno-kulturalny rezerwat „Tustań”.

Od września 2016 roku zmieniono nazwę na Zakład Komunalny Lwowskiej Rady Obwodowej „Administracja Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Tustań”, skrócona nazwa – ZK LRO APRHK „Tustań”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Щур Р.; Коханець М./ Тустань (Державний історико-культурний заповідник). Історія. Фолькльор / Роман Щур; Сколівські Бескиди (Національний природний парк) / Михайло Коханець.—Львів: Новий час.2002.—72с.:іл. ​ISBN 966-95279-2-9
  2. В.П. Кучерявий, Г. Шнайдер, Л.В. Пархуць, З.Ю. Шеремета, Х.Л. Пархуць Ландшафтне планування в умовах гірських населених місць Українських Карпат і Австрійських Альп // Науковий вісник НЛТУ України. Збірник науково-технічних праць. — 2011. – Вип. 21.16. – 360 с.
  3. Рожко, Михайло (1996). Тустань давньоруська наскельна фортеця. Київ: наукова думка. с. 26–27. ISBN 966-00-0057-Х
  4. Войтович, Леонтій (2011). Галицькько-волинські етюди. Біла Церква. с. 41.
  5. Войтович, Леонтій (2011). Границы Галицко-Волынского государства. Кишинев: Русин. Международный исторический журнал. с. 14.
  6. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 27.
  7. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 30.
  8. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 31.
  9. Пархуць Любомир, Шляхи сполучення Тустанні//Фортеця: збірник заповідника "Тустань", кн.2., Львів 2012, с. 42.
  10. Рожко Василь, Тустань - унікальне місто-фортеця//Галицька Брама №1-2., 2011, с. 2–3.
  11. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 196.
  12. Рожко, Михайло (1996). Тустань – давньоруська наскельна фортеця. Київ. с. 109.
  13. Рожко, Михайло (2016). Архітектура та система оборони українських Карпат у княжу добу. Львів. с. 199.
  14. Миська, Роман (2012). Нові дані до історії наскельної фортеці Тустань//Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині. Вип. 16. с. 332–333.
  15. Рожко, Михайло (1996). Тустань – давньоруська наскельна фортеця. Київ. с. 104.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]