Zamek w Tustaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Tustaniu
Тустань
Ilustracja
Zamek w Tustaniu
Państwo  Ukraina
Miejscowość Urycz
Typ budynku zamek
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Zamek w Tustaniu
Zamek w Tustaniu
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Zamek w Tustaniu
Zamek w Tustaniu
Ziemia49°10′55″N 23°24′20″E/49,181944 23,405556

Zamek w Tustaniu – średniowieczna skalna twierdza-gród i urząd celny ІХ– ХVІ wieku, staroruski skalny zespół obronny, resztki którego są rozmieszczone w Ukraińskich Karpatach (Wschodnich Beskidach) w rejonie skolskim obwodu lwowskiego, w pobliżu wsi Urycz, położonej na południe od miasta Borysława i na południowy wschód od osiedla typu miejskiego – Schodnicy[1]. Unikatowy zabytek historii, archeologii, architektury i przyrody jest rozmieszczony wśród leśnego masywu Podhorodckiego leśnictwa i wchodzi w skład Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Tustań”.

Tustań była obronnym i administracyjnym centrum, a także celnym punktem na ważnej solnej drodze, która prowadziło z Drohobycza do Zakarpacia i Europy Zachodniej[2].

Zamek położony jest na północny wschód 1,5 km od wsi Urycz w rejonie skolskim obwodu lwowskiego Ukrainy.

Geologia i geomorfologia[edytuj | edytuj kod]

Skalny zespół Tustani  to ostańce erozyjne pionowo zalegających pokładów piaskowca jamneńskiej świty paleogenu. Charakteryzują się prawie pionowym zaleganiem warstw osadowych z ich egzotyczną materacopodobną i kulistą teksturą. Forma i charakter skał zależą od warunków wywietrzania i litologicznego składu piaskowca. W mezozoiku i paleogenie okresu kenozoiku, w czasach istnienia starożytnego oceanu Тетyda tu nagromadziła się potężna grubość mułu. Około 25 milionów lat temu, w neogenicznym okresie kenozoiku, razem z utworzeniem dzisiejszych Karpat były już sformowane kamienie-piaskowce, niektóre z nich w okresie fałdowania wspięły się na powierzchnię ziemi. W geologicznej nauce one są znane jako „Jamneńskie” (nazwa pochodzi od byłej wsi Jamna). W zespole skał uryckich wydzielają oddzielne ostańce: Kamień, Ostry Kamień, Mała Skała, Żołób (Orzeł).

W niektórych miejscach piaskowce występują w formie dużych monolitów, w innych –  w formie bezładnie nagromadzonych brył. Jest wiele pęknięć, wnęk, niewielkich jaskiń, w tym ręcznie tworzone.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Tustań ma prasłowiańskie pochodzenie. Według struktury nazwa Tustań jest dwuczłonowa i składa się z komponentów Tu+Stań. Taki typ imion jest znany w sanskrycie, starogreckim, celtyckich językach, a także właściwy imionom Słowian, które są znane z zabytków VI – VII w. Na przykład, to imiona przywódców Antów i bizantyjskich dowódców słowiańskiego pochodzenia: Dobrohost, Kalihost, Meżmyr, Tatymyr, Chwalybud oraz inne.

Dawne ludowe tłumaczenie pochodzenia nazwy (odnotowane przez polskiego historyka Stanisława Sarnickiego 1585 r.) i współczesna ustna tradycja podają wyjaśnienie nazwy jak „tu stanąć”[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W ІХ w. terytorium współczesnej Tustani zasiedlały plemiona Chorwatów.

W końcu Х w. wielki książę kijowski Włodzimierz I Wielki zdobył chorwackie księstwa, utworzone w Posaniu i w basenie Górnego i Średniego Dniestru i Górnego Pruta i dołączył je do Rusi Kijowskiej[4]. W środku XII w. Tustań obok takich miast jak Przemyśl, Dźwinogród, Sanok, Udecz, Gródek, Jarosław, Wiśnia, Gołogóry, Synowódzko, Spas, Sól, Lwów, Drohowyż, Sambor, Tuchla wchodziła do Księstwa Przemyskiego[5].

Później twierdza była głównym (w tym regionie Karpat) przygranicznym centrum między Księstwem Halicko-Wołyńskim a Węgrami, a po wchodzeniu księstwa w skład Królestwa Polskiego –  między Polskim Królestwem a Węgrami. Najdawniejsza pisemna wzmianka o Tustani pochodzi z 1340 r. i znajduje się w pracy polskiego kronikarza Janka z Czarnkowa, który był podkanclerzem polskiego króla Kazimierza ІІІ. W swojej kronice, która ogarnia wydarzenia w latach 1363-1384, wśród miast i gradów ziemi ruskiej, które na nowo umocnił król, on wspomina „Lamburg albo Lwów, miasto Przemyśl, miasto i grad Sanok, miasto Krosno, grady Lubaczów, Terebowla, Halicz, Tustań”. Jeżeli Janko z Czarnkowa niczego nie wspomina o zdobyciu Tustani, to inny polski kronikarz Jan Długosz (1415-1480), wprost wskazuje na to, że w 1340 r. „Król Kazimierz w ciągu jednego roku zdobywa władzę nad całą Rusią”: „Kazimierz.... w dzień urodzenia Jana Chrzciciela ruszył na ruską ziemię i tam opanował miasta i zamki Przemyśl, Halicz, Łuck, Włodzimierz, Sanok, Lubaczów, Trembowlę, Tustań, inne ruskie miasta i twierdzy”[6]. Wspomnienia tych dwóch kronikarzy wskazują na to, że Tustań jako twierdza obronna już istniała do jej zdobycia polskim królem w XIV w. O tym świadczą i dane badań archeologicznych. Najwcześniejsza dokumentalna wzmianka o Tustani mieści się w bulli papieża rzymskiego Bonifacego ІХ od 15 maja 1390 r. Chodzi w niej o przekazaniu Władysławem Opolskim miasta Rohatyn, zamków w Olesku i Tustani, z okręgami, chutorami, majątkiem i całymi terenami użytkowymi, a także dziesięcinę soli w Drohobyczu i Żydaczowie dla nowo utworzonej katolickiej diecezji halickiej.

Tustań oprócz obronnej funkcji pełniła też administracyjną i była centrum gminy. O tym świadczy królewski list darowizny na wieś Kruszelnicę od 4 listopada 1395 r. W nim wskazuje się, że wieś Kruszelnica gminy tustańskiej, nadaje się do daru wiernym służącym Iwanowi i Damianowi i ich synom z całym dobrem... z lasami, łąkami, łanami, sianokosami[7].

Z czasem twierdza przechodzi pod władzę polskiej magnaterii i szlachty. Dowodem tego jest królewski list darowizny od 1539 r.  Król na prośbę Jana z Tarnowa daruje Mikołajowi Blizińskiemu i jego dziedzicom „twierdzę Tustań, a właściwie tylko skałę w górach Stryjskich w pobliżu granicy z Węgrami”. Oni zobowiązywali się „własnym kosztem i środkami ten zamek na wspomnianej skale bronić, odnowić, umocnić i podtrzymywać w należnym stanie”. Nie wiadomo, czy była twierdza Tustań odremontowana i umocniona, jednak w 1541 r. Bliziński podarował wieś „Podhorodce i twierdzę Tustań” Janowi z Tarnowa[8].

Tustań była urzędem celnym. Przez nią przechodziła handlowa droga, którą kupcy wozili sól. Droga szła od Drohobycza przez wieś Tustanowyczy, potem przez Tustań i wieś Podhorodce, która była przedmieściem twierdzy, dalej dolinami rzek Stryj i Opór prowadziła do karpackich przełęczy. Stamtąd droga szła do krajów Europy Zachodniej. Na istnienie handlowej drogi wskazują toponimy Podhostyniec, Hostyniec, a także góra Towar[9]. Z kupców załoga Tustani pobierali cło i zabezpieczała im ochronę podczas przewozu ich towarów.

To, że twierdza Tustań istniała włącznie do XVI w., potwierdzają materiały archeologicznych badań i dokumenty: ostatnia znana wzmianka pisemna o twierdzy jest datowana 1565 r. Ona jest podana w Lustracji Drohobyckiej żupy solnej. Tam wskazuje się: „...w Tustani biorą cło od kupców, którzy idą górami, mijając Drohobycz. Dzierżawa cła.......czyni 14 złotych”.

Stopniowy upadek twierdzy spowodowały kilka czynników:

1) Ekonomiczny: w XVI w. państwa Europy Centralnej opracowują własne złoża soli, a więc zniknęła potrzeba jej wywozu z Galicji. Tustań traci rolę urzędu celnego.

2) Polityczny: w związku ze stabilizowaniem politycznych stosunków Polski i Węgier i przesuwaniem polskich granic na wschód, Tustań przestaje odgrywać rolę przygranicznej obronnej twierdzy.

3) Wojskowy: przemiany w wojskowej technice i odpowiednio, w wojskowej taktyce, doprowadziły do straty obronnego znaczenia zamku.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Tustaniu w rekonstrukcji 3D

Skalne miasto-twierdza Tustań zajmuje szczególne miejsce w drewnianym budownictwie średniowiecza.

Skalne formacje jako potężne obronne ściany były bardzo umiejętnie wykorzystane przez budowniczych. Odstępy między skałami zostały przegrodzone drewnianymi ścianami, zamknąwszy możliwe dostępy do zamku. Tam, gdzie drewniane konstrukcje przylegały do skał, w kamieniu drążyły specjalne pogłębiania –  wpusty i wręby, żeby zamocować belki w skale. Te ślady pozwalają odtworzyć wygląd zewnętrzny twierdzy IX –  XVI w., mimo to, że samych drewnianych konstrukcji już dawno nie istnieje. Tylko na zespole Kamień skalnego miasta-twierdzy Tustań zbadano ponad 4000 takich śladów skalnej zabudowy. Przy grupie skał Mała Skała i Ostry Kamień widoczne są ślady po belkowaniach, a także cysterna na wodę.

Przeanalizowawszy wszystkie ślady, główny badacz Tustani –  Mychajło Rożko, przyszedł do wniosku, że twierdza budowała się w kilku etapów, stale rozbudowywała się, zwiększała się w wysokości i opanowywała wyższe placyki skalnego zespołu. W ХІІІ w., w okresie jej największego rozwoju, twierdza ogarniała wszystkie możliwe galerie i tarasy od podnóża do szczytu. Wysokość nieprzerwanej zabudowy w wewnętrznym podwórku sięgała pięciu piętrz, każde wysokością 3,5-4 m, co jest cechą bardzo wysokiego poziomu budowlanej kultury[10].

Dla zabezpieczenia wodą podczas oblężenia twierdza miała studnię w podnóżu skały i dwie cysterny. Do dziś zachowały się resztki kamiennej ściany. Mychajło Rożko datował budownictwo ściany drugą połową ХІІІ w[11]. Ona miała grubość 2,5 m i przykryła wpusty, wycięte na skałach dla drewnianych ścian[12].

Archeologia[edytuj | edytuj kod]

Podczas archeologicznych badań twierdzy Tustań było zebrano ponad 25 tysięcy wykopalisk[13]. Wśród nich drewniane elementy zabudowy, metalowe wyroby, ceramika, szkło, wyroby skórzane. Bardzo ciekawy wśród metalowych wyrobów jest krzyż enkolpion, tarcza pierścienia z grawerowanym rysunkiem ptaka, spiżowa buława, młot, siekiera, groty strzał do kuszy, igliczne i trzpieniowe groty strzał tarczowych, groty włóczni, krzesiwa, ostrogi, serca dzwonków, rylce do drewna, igły, zapięcia do książek. Drewniane znaleziska są repzentowane wielką ilość drewnianych konstrukcji, wśród których są fragmenty sześciu węgarów, słupy konstrukcje galerii, fragmenty belek, kołków-tybl, desek z wrąbkami „jaskółczy ogon”, dranicy, gonty, a także drewniane łyżki i łopata[14]. Fragmenty ceramicznego naczynia, znalezione podczas archeologicznych wykopalisk, badacze datują ІX – XVІІ wiekiem. Również było znaleziono kafle, na których wydzielają się elementy z plastycznym obrazem Jerzego Zwycięzcy, który zabija smoka[15].

Petroglify[edytuj | edytuj kod]

Petroglif w Tustani

Naskalne rysunki (petroglify) są wielkim i nieco tajemniczym obszarem zabytków dawnej kultury ludzkości i jego pierwotnej sztuki. W zasadzie w Tustani petroglify są zamieszczone na centralnej i największej grupie – Kamień i znajdują się w trudnodostępnych miejscach.

Wśród wszystkich petroglifów w Tustani, uwagę naukowca Mykoły Bandriwskiego przyciągnęła grupa obrazów, które mają wygląd koła, dysku albo schematycznych okrągłych figur. Takie znaki przyjęto nazywać solarowymi (słonecznymi). Badacz przeanalizował rozmieszczenie tych solarowych znaków i uważa, że istniał pewny system rozmieszczenia znaków, które nanosili na skały według zawczasu opracowanego planu. Jednak nie wszyscy badacze zgadzają się z myślą, że „solarowe znaki” były tworzone ręcznie. W szczególności doktor nauk geologicznych Bogdan Ridusz udowodnił, że to są w rzeczywistości przyrodnicze reliefy skamieniałych morskich gąbek, które utworzyły się w trakcie wywietrzania skaly.

Zachowały się w Tustani i ręcznie tworzone petroglify. Szczególny interes stanowią pojedyncze obrazy zwierząt: wilka, który dogania łosia, konia i jeźdźca. Podczas wykopalisk, pod kierunkiem М. Rożka, na stokach Dużego Skrzydła, była znaleziona grupa naskalnych obrazów, złożona z ośmiu figur: pięciu siekier, dwóch krzyży i jednej swastyki-czworonogi.

Duża część petroglifów mogła być stworzona w XVІІІ – ХХ w., kiedy skały Tustani były już znanym obiektem dla wędrowców. Znaczną grupę znalezionych zabytków prezentują heraldyczne znaki. W zasadzie to trójzęby, a także symbole różnych organizacji.

Badanie Tustani[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowanie naukowe skałami w Uryczu pojawiło się na początku XIX w. – ХХ w. było związane ze studiami krajoznawczymi.

W ХХ w. zwiadowcze badania Tustani przygotowały J.Pasternak, О. Ratycz, P. Rapoport, R.Bahrij.

W latach 1971-1978 Mychajło Rożko razem z grupą entuzjastów zrealizował systematyczne obmiary istniejących śladów zabudowy i złożył pierwsze rekonstrukcje twierdzy. Od 1978 roku rozpoczął się jakościowo nowy etap badań Tustani, kiedy na zabytku zaczęła pracować wyprawa Lwowskiej Obwodowej Organizacji Ukraińskiej Spółki Ochrony Zabytków Historii i Kultury, która w latach 1979 - 1991 była transformowana w Karpacką Architektoniczno-Archeologiczną Wyprawę Instytutu Społecznych Nauk Akademia Nauk USRR pod kierunkiem Mychajła Rożka. Konsekwentne systemowe badanie skalnych utworów dokonane przez Mychajła Rożka Tustani pozwoliły badaczowi wykonać planistyczno-przestrzenną i objętościową rekonstrukcję zespołu fortecznego Tustani z centralnym jądrem na skalnej grupie Kamień i osobnymi obronno-strażniczymi punktami na Ostrym Kamieniu i Małej Skale. Na podstawie analizy wyników wykopalisk archeologicznych, architektoniczno-archeologicznych obmiarów skał ze śladami urządzania drewnianych konstrukcji i resztek budowanych ścian były dokonane rekonstrukcje pięciu budowlanych okresów drewnianej zabudowy twierdzy. Badanie podobnych landszaftowo-architektonicznych obiektów ze śladami od drewnianych konstrukcji, rozmieszczonych w Bubniszczu, Rozhurczym i Podkamieniu, innych umocnionych miejsc bliskiego otoczenia Tustani pozwoliły również wywnioskować o charakterze budownictwa i architekturze fortyfikacji doby książęcej, rozmieszczonych w górskich, skalistych miejscach i określić miejsce zabytku w zespole wcześniejszych obronnych obiektów Wschodnich Karpat. W końcu przeprowadzone archeologiczne badania pozwoliły badaczowi dojść do wniosku, że liczne ślady od przylegania drewnianych zabudowań do skał, które były otwarte w trakcie wykopalisk, potwierdziły obecność kilkuetapowej drewnianej zabudowy twierdzy.

Kamień

Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny „Tustań”[edytuj | edytuj kod]

W 1994 roku Uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy utworzono Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny „Tustań”. Funkcje dyrekcji pełniło Lwowskie Muzeum Historyczne. Jednak w 2005 roku utworzono osobną dyrekcję – Państwowy historyczno-kulturalny rezerwat „Tustań”.

Od września 2016 roku zmieniono nazwę na Zakład Komunalny Lwowskiej Rady Obwodowej „Administracja Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Tustań”, skrócona nazwa – ZK LRO APRHK „Tustań”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Щур Р.; Коханець М./ Тустань (Державний історико-культурний заповідник). Історія. Фолькльор / Роман Щур; Сколівські Бескиди (Національний природний парк) / Михайло Коханець.—Львів: Новий час.2002.—72с.:іл. ​ISBN 966-95279-2-9
  2. В.П. Кучерявий, Г. Шнайдер, Л.В. Пархуць, З.Ю. Шеремета, Х.Л. Пархуць Ландшафтне планування в умовах гірських населених місць Українських Карпат і Австрійських Альп // Науковий вісник НЛТУ України. Збірник науково-технічних праць. — 2011. – Вип. 21.16. – 360 с.
  3. Рожко, Михайло (1996). Тустань давньоруська наскельна фортеця. Київ: наукова думка. с. 26–27. ISBN 966-00-0057-Х
  4. Войтович, Леонтій (2011). Галицькько-волинські етюди. Біла Церква. с. 41.
  5. Войтович, Леонтій (2011). Границы Галицко-Волынского государства. Кишинев: Русин. Международный исторический журнал. с. 14.
  6. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 27.
  7. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 30.
  8. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 31.
  9. Пархуць Любомир, Шляхи сполучення Тустанні//Фортеця: збірник заповідника "Тустань", кн.2., Львів 2012, с. 42.
  10. Рожко Василь, Тустань - унікальне місто-фортеця//Галицька Брама №1-2., 2011, с. 2–3.
  11. Рожко Михайло, Тустань – давньоруська наскельна фортеця, Київ 1996, с. 196.
  12. Рожко, Михайло (1996). Тустань – давньоруська наскельна фортеця. Київ. с. 109.
  13. Рожко, Михайло (2016). Архітектура та система оборони українських Карпат у княжу добу. Львів. с. 199.
  14. Миська, Роман (2012). Нові дані до історії наскельної фортеці Тустань//Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині. Вип. 16. с. 332–333.
  15. Рожко, Михайло (1996). Тустань – давньоруська наскельна фортеця. Київ. с. 104.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]