Mu’ammar al-Kaddafi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Muammar al-Kaddafi)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mu’ammar al-Kaddafi
Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg
Data i miejsce urodzenia 13 września 1942
Syrta
Data i miejsce śmierci 20 października 2011
Syrta
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Przywódca Rewolucji 1 września
Okres urzędowania od 1 września 1969
do 23 sierpnia 2011[1]
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Sekretarz Generalny Powszechnego Kongresu Ludowego
Przynależność polityczna bezpartyjny
Okres urzędowania od 2 marca 1977
do 2 marca 1979
Poprzednik urząd utworzony
Następca Abd al-Ati al-Ubajdi
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Premier Libii
Przynależność polityczna bezpartyjny
Okres urzędowania od 16 stycznia 1970
do 16 lipca 1972
Poprzednik Mahmud Sulajman al-Maghribi
Następca Abd as-Salam Dżallud
Odznaczenia
Wielki Mistrz Orderu Odwagi (Libia) Order Białego Lwa I Klasy (CSRS) Narodowy Order Zasługi I Klasy z Kollaną (Malta) Xirka Ġieħ ir-Repubblika (Malta) Wielka Wstęga Orderu Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Krzyż Wielki Orderu Dobrej Nadziei (RPA) Order Księcia Jarosława Mądrego I Klasy (Ukraina) Order Bohdana Chmielnickiego I Klasy (Ukraina) Wielka Kollana Orderu Wyzwoliciela (Wenezuela)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Mu’ammar al-Kaddafi
pułkownik
Przebieg służby
Lata służby 1961-2011
Siły zbrojne  Libia
Główne wojny i bitwy Rewolucja libijska w 1969, Konflikt graniczny między Libią i Egiptem, Wojna toyot, Wojna ugandyjsko-tanzańska, Wojna domowa w Libii

Mu’ammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي i, trl. Muʿammar al-Qaḏḏāfī, trb. Mu’ammar al-Kazzafi[2], dialektalnie Gaddafi (ur. 13 września lub 7 czerwca[3] 1942 w Syrcie, zm. 20 października 2011 w okolicach Syrty[4]) – libijski pułkownik, polityk i rewolucjonista. W latach 1969-2011 sprawował w Libii władzę autorytarną jako Przywódca Rewolucji 1 września.

W latach 1969-1977 był Przewodniczącym Rady Dowódczej Rewolucji. Od 1970 do 1972 piastował urząd premiera a w latach 1977-1979 był Sekretarzem Generalnym Powszechnego Kongresu Ludowego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi pochodził z niewielkiego plemienia Al-Kaddafa[5] zaliczanego do plemion grupy arabskiej o dziedzictwie berberyjskim, wywodzącego się z Syrty w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków Mahometa[6]. Jest synem Beduina i wędrownego hodowcy wielbłądów, Mohhamada Abdula Salama bin Hameda bin Mohammada, znanego jako Abu Meniar (zmarł w 1985 r.) i Aishy (zmarłej w 1978). Abu Meniar żył skromny żywot jako hodowca wielbłądów i kóz[7]. Koczowniczy Beduini byli analfabetami i nie przechowywali żadnych aktów urodzenia[8]. W związku z tym data urodzenia Kadafiego nie jest znana, urodził się prawdopodobnie wiosny 1942 lub 1943 r., jednak niektórzy biografowie tj. Blundy i Lycett uważają że wstępnie może być to nawet rok przed 1940[9].

Urodził się w namiocie w pobliżu wiejskiego regionu Kasr Abu Hadi[10]. Był jedynym żyjącym synem, miał trzy starsze siostry[11]. Wychowanie w kulturze beduińskiej wpłynęło na jego osobiste do upodobania do końca życia. W późniejszym życiu wielokrotnie wyjeżdżał na pustynię w celu medytacji[12]. W chwili jego urodzenia, Libia była okupowana przez faszystowskie Włochy. Jako dziecko był świadkiem konfliktu między wojskami włoskimi a brytyjskimi w trakcie II wojny światowej. W wyniku przeżyć z obserwacji tej kampanii, od dziecka był świadom zaangażowania europejskich kolonizatorów w Afyce Północnej[13]. Dziadek Kadafiego, Abdessalam Bouminyar, został zabity przez włoskie wojska podczas inwazji w 1911[14]. Pod koniec wojny światowej, w 1945 roku kontrolę nad Libią przejęły siły brytyjskie i francuskie. Mimo że mocarstwa kolonialne zamierzały podzielić kraj między siebie, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych oświadczyło że Libii należy przyznać niezależność polityczną[15]. W 1951 roku, ONZ utworzyło Zjednoczone Królestwo Libii, państwo federalne pod przywództwem prozachodniego monarchy, Idrisa I. Idris zaprowadził w kraju monarchię absolutną i zakazał istnienia partii politycznych[16].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsza edukacja Kadafiego miała charakter religijny i ukształtowana została przez miejscowego nauczyciela islamu[17]. Z czasem przeniósł się do pobliskiej Syrty gdzie w ciągu czterech lat przeszedł przez sześć klas szkoły[18]. Edukacja w Libii nie była bezpłatna lecz ojciec mimo problemów finansowych opłacał naukę syna. W tygodniu młody Kadafi spał w meczecie a w weekendy przemierzał 20 mil aby odwiedzić swoich rodziców. Prześladowany za to że był Beduinem, pozostawał dumny ze swojej tożsamości a do tego samego zachęcał inne beduińskie dzieci[19]. Z Syrty, wraz z rodziną przeprowadził się do miasta Sabha w Fezzan w południowo-środkowej Libii. Jego ojciec został dozorcą lokalnego lidera plemiennego. W nowym miejscu Muammar uczęszczał do szkoły średniej a niekiedy pomagał rodzicom w ich pracy[20]. Był popularny w szkole, niektórzy znajomi z tego okresu zdobyli znaczące miejsca pracy w jego późniejszej administracji, dotyczyło to w szczególności jego najlepszego przyjaciela, Abd as-Salama Dżalluda[21].

Wielu nauczycieli Kadafiego było Egipcjanami od których po raz pierwszy uzyskał dostęp do gazet panarabskich a także usytuowanej w Kairze radiostacji Głos Arabów[22]. Dorastając był świadkiem istotnych wydarzeń w historii świata arabskiego, w tym I wojny izraelsko-arabskiej, rewolucji w Egipcie w 1952, kryzysu sueskiego i krótkotrwałego istnienia Zjednoczonej Republiki Arabskiej między 1958 a 1961[23]. W młodości zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta Nasera, co ukształtowało jego poglądy[24]. Naser stworzył podwaliny arabskiego nacjonalizmu – odrzucenie zachodniego kolonializmu, neokolonializmu i syjonizmu a także przejście od kapitalizmu do socjalizmu. Książka Nasera, Filozofia rewolucji okazała się dla Kadafiego kluczowa[25].

Organizował demonstracje i dystrybuował plakaty krytykujące monarchię[26]. W październiku 1961 roku poprowadził demonstrację skierowaną przeciwko secesji Syrii od ZRA. W trakcie demonstracji wybił dwa okna w miejscowym hotelu w którym podawano alkohol co sprzeczne było z islamską tradycją. Poczynania młodego Kadafiego doprowadziły do zainteresowania reżimu a w rezultacie do wydalenia jego rodziny z miejscowości[27]. Po tym rodzina przeprowadziła się do Misraty, przyszły przywódca rozpoczął naukę w tamtejszym liceum[28]. Nie wyrzekł się aktywizmu politycznego, chciał dołączyć do jednej z partii politycznych (które działały wówczas nielegalnie) – w tym do Arabskiego Ruchu Nacjonalistycznego, Partii Baas i Bractwa Muzułmańskiego[29]. Stale czytał na temat Nasera i rewolucji francuskiej z 1789 roku. Często sięgał po prace syryjskiego teoretyka politycznego Michela Aflaqa i biografię Abrahama Lincolna, Sun Jat-sena i Mustafa Kemala Atatürka[30].

Kariera wojskowa[edytuj | edytuj kod]

Krótko studiował historię na Uniwersytecie Libijskim w Bengazi z czego jednak zrezygnował aby rozpocząć karierę wojskową[31]. W 1963 roku rozpoczął edukację na Królewskiej Akademii Wojskowej w Bengazi. Wraz z nim edukację prowadziło kilku przyjaciół z Misraty o zbliżonych do niego poglądach. Siły zbrojne oferowały możliwość awansu społecznego dla niżej usytuowanych Libijczyków a Kadafi widział w nich potencjalne narzędzie zmiany politycznej[32]. Siły zbrojne były szkolone przez brytyjskich żołnierzy co wywoływało w nim gniew, uważał on bowiem Brytyjczyków za imperialistów. W rezultacie nie chciał się uczyć języka angielska, był niemiły dla brytyjskich oficerów i oblał egzaminy[33]. Brytyjscy oficerowie stale oskarżali go o niesubordynacje i obraźliwe w stosunku do nich zachowania, aż w końcu w 1963 roku oskarżyli go udział w zabójstwie komendanta Akademii Wojskowej. Raport Brytyjczyków został jednak zignorowany a Kadafi kontynuował naukę[34].

Z grupą lojalnych kadr, w 1964 roku założył Komitet Centralny Ruchu Wolnych Oficerów, grupę rewolucyjną której nazwa pochodziła z ruchu utworzonego przez Gamala Nasera. Grupa na czele z Muammarem spotykała się potajemnie i została zorganizowania w systemie komórki konspiracyjnej a członkowie grupy przeznaczali swoje wojskowe pensje do jednego wspólnego funduszu[35]. Podróżował po kraju zbierając dane wywiadowcze i rozwijał połączenia z sympatykami ruchu. Służby rządowe zignorowały go i uznały za nikłe zagrożenie[36].

Akademię ukończył w sierpniu 1965[37]. Został oficerem Korpusu Komunikacji[38]. W kwietniu 1966 roku został wysłany do Wielkiej Brytanii w celu dalszego szkolenia; w ciągu dziewięciu miesięcy przeszedł kurs języka angielskiego w Beaconsfield w Buckinghamshire, przeszkolenie Korpusu Lotniczego w w Bovington Camp i Dorset a także kurs wojsk lądowych w Folkestone[39]. Pomimo późniejszych plotek, nie uczestniczył w szkoleniach Royal Military Academy Sandhurst[40].

Dyrektor centrum w Bovington, informował że Kadafi skutecznie przezwyciężył problemy w nauce języka angielskiego. Zwrócił też uwagę na to że ulubionym zajęciami młodego oficera było granie w piłkę nożną i czytanie. Kadafi został określony jako "zabawny oficer, zawsze wesoły, pracowity i sumienny"[41]. Sam Muammar nie lubił Anglii, uważał że brytyjscy żołnierze często obrażali go w sposób rasistowski a on sam nie mógł się dostosować do kultury tego kraju. Podczas swojego pobytu w Londynie chcąc prezentować swoją arabską tożsamość nosił tradycyjne libijskie szaty[42]. W późniejszym okresie opowiadał że przed wyjazdem do UK uważał że kraj jest ten bardziej nowoczesny od Libii, po powrocie do kraju on sam okazał się być "bardziej pewny siebie, dumny z naszych wartości, ideałów i społecznego charakteru [Libii]"[43].

Dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich latach dekady lat 60. rząd króla Idrisa był coraz bardziej niepopularny. Scentralizowany system formalnie federalnej Libii pogłębiał tradycyjne podziały regionalne i plemienne[44]. W całej branży naftowej z której Libia czerpała większość dochodów powszechna była korupcja[45]. Na popularności zyskiwał coraz bardziej arabski nacjonalizm – po porażce Egiptu w wojnie sześciodniowej z Izraelem w Libii wybuchły protesty panarabistów skierowane przeciwko mocarstwom zachodnim i administracji Idrisa która postrzegana była jako proizraelska[46].

W Bengazi i Trypolisie wybuchły antyzachodnie zamieszki, a pracownicy naftowi rozpoczęli strajk solidarnościowy z Egiptem[47]. W 1969 roku, amerykańska agencja CIA spodziewała się że pewna część sił zbrojnych chce dokonać w Libii przewrotu. Mimo że CIA wiedziało o Ruchu Wolnych Oficerów to błędnie ignorowali grupę i skupili się na monitorowaniu rewolucyjnej grupy Czarnych Butów, założoną przez Abdula Aziza Shalahi[48].

W połowie 1969 roku, gdy Idris wyjechał za granicę aby spędzić lato w Turcji i Grecji, puczyści skupieni wokół Kadafiego zainicjowali "Operację Jeruzalem" mającą na celu obalenie reżimu[49]. 1 września puczyści zajęli lotniska, magazyny policyjne, stacje radiowe i biura rządowe w Trypolisie i Bengazi. Kadafi przejął kontrolę nad barakami Berka w Bengazi a Omar Meheisha zajął baraki w Trypolisie i baterie przeciwlotnicze. Khweldi Hameidi aresztował księcia Hasana as-Sanusi i zmusił go do zrzeczenia się roszczeń do tronu[50]. Puczyści nie napotkali poważnego oporu a wobec zwolenników monarchy użyli niewielkiej siły[51].

Po tym gdy zniesiono monarchię, Kadafi ogłosił fundamenty Libijskiej Republiki Arabskiej[52]. Przez radio ogłosił kres istnienia "reakcyjnego i skorumpowanego reżimu"[53]. Ze względu na bezkrwawy charakter zamach stanu, został początkowo określony jako "biała rewolucja" a później został przemianowany na "rewolucję 1 września" (ze względu na dzień w którym pucz miał miejsce)[54]. Kadafi podkreślił że zamach stanu jest rewolucją która rozpoczyna powszechne zmiany charakteru społeczno-gospodarczego i politycznego państwa[55]. Ogłosił że rewolucja oznacza "wolność, socjalizm i jedność" a w najbliższych latach zrealizowane zostaną środki które doprowadzą do tego celu[56].

Al-Kaddafi został naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz Przewodniczącym Rady Dowódczej Rewolucji – junty wojskowej rządzącej krajem aż do wprowadzenia Dżamahirijji w 1977 roku. W latach 1970–1972 był także premierem, a od 1977 do 1979 Sekretarzem Generalnym Powszechnego Kongresu Ludowego – formalną głową państwa. W 1979 zrezygnował z piastowania wszystkich funkcji pozostając jedynie wodzem ideologicznym. Faktycznie jednak aż do 2011 roku miał w swoich rękach pełnie władzy w państwie. W 2011 roku w długości rządzenia zajmował czwarte miejsce w historii[57].

Władza w Libii (1969-1977)[edytuj | edytuj kod]

Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser (1969)

Objęcie rządów[edytuj | edytuj kod]

Dwunastu członków KC Ruchu Wolnych Oficerów ogłosiło siebie Radą Rewolucyjną, nowym rządem kraju[58]. Kadafi został przewodniczącym Rady a więc de facto głową państwo, liderowi puczu nadano stopień pułkownika i tytuł dowódcy naczelnego sił zbrojnych[59]. Prezesem rady ministrów Rady Rewolucyjnej został Jalloud[60]. Prezesem Cywilnej Rada Ministrów został Sulaiman Maghribi, celem rady cywilnej było wdrażanie polityki wojskowego rządu[61].

Chociaż organ władzy teoretycznie był kolegialny i działał poprzez budowanie konsensu, radę zdominował Kadafi[62] przez co niektórzy jej członkowie próbowali ograniczyć jego wpływy[63]. Pozostał twarzą rządu, tożsamość pozostałych członków rady została publicznie ujawniona 10 stycznia 1970[64]. Członkowie rady byli w większości młodymi ludźmi z obszarów wiejskiej, głównie z klasy średniej i pracującej. Żaden z nich nie miał wyższego wykształcenia co rozróżniało rząd od wcześniej rządzących gabinetów bogatych, wykształconych konserwatystów[65].

Po tym gdy pucz został w pełni zrealizowany, Rada przystąpiła do umocnienia rządu rewolucyjnego i modernizacji kraju[66]. Świat polityczny i siły zbrojne zostały oczyszczone z monarchistów i członków klanu Idrisa, Sennusi. Wielu członków klanu uwięziono jednakże żadnego z nich nie zabito, jedyną osobą skazaną na śmierć był sam Idris który jednak nie został stracony a wyrok zapadł zaocznie[67].

W maju 1970 roku, utworzono Seminarium Rewolucyjnych Intelektualistów[68]. Do systemu prawnego wprowadzono szariat, islamskie prawo koraniczne[69]. Rząd podtrzymał pewną część elementów ustroju z okresu monarchii m.in. brak prowadzenia działalności przez partie polityczne[70]. We wrześniu 1971 roku, Kadafi na krótko zrezygnował twierdząc że jest niezadowolony z tempa reform, jednak na swój urząd powrócił w ciągu miesiąca[71]. W lutym 1973 r., zrezygnował ponownie jednakże po krótkim czasie wrócił do rządu ponownie[72].

Reformy społeczno-gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Obejmując władzę w Libii, postawił sobie za cel likwidację podziałów klanowo-plemiennych i wprowadzenie libijskiej tożsamości narodowej oraz zaprowadzenie wśród obywateli lojalności wobec państwa. Polityka ta poniosła klęskę, ponieważ al-Kaddafi sam obsadzał instytucje państwa głównie członkami swojego i zaprzyjaźnionych rodów. Wykorzystywał również plemienne animozje, kupując lojalność rodów przywilejami ekonomicznymi, małżeństwami albo wymuszając ją siłą[6]. Przywódcy plemienni byli dyskredytowani jako agenci starego reżimu w 1971 sąd wojskowy postawił wielu z nim zarzut działalności kontrrewolucyjnej[73]. Dawne granice administracyjne zostały zastąpione w ten sposób aby przekroczyć granice plemienne, tradycyjnych liderów zastąpili prorewolucyjni modernizatorzy, wielu z nich było często odrzucanych przez lokalne społeczności[74]. Zdając sobie sprawę z niepowodzeń takich modernizatorów, Kadafi utworzył Arabski Związek Socjalistycznej której prezesem został[75].

Dążył do poprawy wydajności sektora naftowego. W październiku 1969 ogłosił że bieżące warunki handlowe są nieuczciwe, korzystają na nich zagraniczne korporacje aniżeli państwo libijskiego. W grudniu tego roku rząd zwiększył więc cenę libijskiej ropy. W roku 1970, idąc śladem Libii pozostałe kraje OPEC zwiększyły ceny ropy[76]. Rząd na skutek Umowy Trypolitańskiej wprowadził koncernom naftowym podatek dochodowy. Działania te przyniosły Libii miliard dodatkowych przychodów w pierwszym roku[77].

W celu zwiększenia kontroli państwa nad sektorem naftowym, rząd rozpoczął program nacjonalizacji poczynając od wywłaszczenia akcji British Petroleum w grudniu 1971. We wrześniu 1973 roku ogłoszono nacjonalizację wszystkich zagranicznych firm naftowych w Libii. Dla Kadafiego był to ważny krok w kierunku budowy socjalizmu[78]. Reformy okazały się sukcesem gospodarczym, podczas gdy w 1969 roku produkt krajowy brutto wynosił 3,8 miliarda dolarów amerykańskich to w 1974 roku wzrósł do 8,170 miliardów a w 1979 do 24,5 miliarda[79]. Normy życia Libijczyków w ciągu pierwszej dekady administracji Kadafiego znacznie się poprawiły. W 1979 roku średni dochód na mieszkańca wynosił 8,170 dolarów (w porównaniu do 40 dolarów w 1951). Dochód ten był powyżej średniej wielu krajów uprzemysłowionych, w tym Wielkiej Brytanii i Włoch[80].

W ramach wprowadzenia szariatu zakazano spożywania alkoholu, zamknięto kluby nocne i kościoły chrześcijańskie, zachęcano ludność do noszenia tradycyjnych strojów a język arabski uznano jako jedyny język dopuszczalny w oficjalnych komunikatach i znakach drogowych[81]. Od 1969 do 1973 wprowadzono programy socjalne finansowe z pieniędzy z ropy, w ramach których budowano domy i poprawiono systemy opieki zdrowotnej oraz edukacji[82]. W ten sposób znacznie rozszerzono sektor publiczny, dając tym samym zatrudnienie tysiącom ludzi[83].

Rozbudowano obowiązek szkolny, wprowadzono program alfabetyzacji dorosłych a uniwersytety uczyniono darmowymi. Założony Uniwersytet Beida a rozszerzeniu uległy Uniwersytet Trypolitański i Uniwersytet Bengazi[84]. Programy społeczne okazały się być w Libii popularne[85]. Popularność wynikała z osobistej charyzmy, młodego wieku i słabszego statusu społecznego (jako Beduina) Kadafiego, jak również z jego retoryki w której określał się następca antywłoskiego bojownika, Umar al-Muchtara[86].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Wpływ arabskiego nacjonalizmu w stylu Nasera na Kadafiego został od razu zauważony[87]. Administracja Kadafiego została uznana przez rządy panarabskie w Egipcie, Syrii, Iraku i Sudanie[88]. Egipt wysłał Libii na pomoc ekspertów[89]. Zgłaszał propozycję utworzenia jednego państwa arabskiego rozciągniętego na całą Afrykę Północną i na Bliski Wschód. W grudniu 1969 roku, Libia wraz z Egiptem i Sudanem założyła Arabski Front Rewolucyjny, stanowiący krok w kierunku politycznego zjednoczenia Arabów. W 1970 roku Syria wyraziła zamiar dołączenia do Frontu[90].

Po śmierci Nasera w listopadzie 1970 roku, jego następca, Anwar as-Sadat zasugerował że zamiast tworzenia zjednoczonego państwa należy utworzyć federację polityczną. Projekt ten zrealizowano w kwietniu 1971, w ten sposób Egipt, Syria i Sudan dostały duże dotacje pieniężne pochodzące z libijskiej ropy[91]. W lutym 1972 roku, Kadafi i Sadat podpisali nieoficjalną umowę o połączeniu państw co jednak nigdy nie zostało zrealizowane ze względu na rozłam między przywódcami do którego doszło w następnym roku. Wówczas Sadat coraz bardziej obawiał się radykalnego kierunku obranego przez Libię (termin utworzenia federacji ustalono na wrzesień 1973 roku)[92].

Po zamachu stanu z 1969 roku, przedstawiciele czterech mocarstw – Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego – zostali wezwani do spotkania z przedstawicielami nowego rządu[93]. Wielka Brytania i USA szybko nawiązały oficjalne stosunki dyplomatyczne z rządem al-Kadafiego mając nadzieje na zdobycie pozycji w Libii. Było to o tyle ważne że państwa te posiadały w Libii bazy wojskowe. Mając nadzieje na uzyskanie sympatii Kadafiego, w 1970 r. USA poinformowały go o co najmniej jednym planowanym przeciwko niemu zamachu stanu[94]. Próby te jednak mijały się z celem, Kadafi uważał że Libia powinna wymazać kolonialne i imperialistyczne wpływy i zaprowadzić suwerenność narodową[95]. Al-Kaddafi w 1970 roku zlikwidował w swoim kraju amerykańskie (w lipcu) i brytyjskie (w marcu) bazy wojskowe, wydalił włoskie i żydowskie organizacje narodowe, a w 1973 roku dokonał nacjonalizacji spółek naftowych należących do zachodnich inwestorów[96].

Przeprowadzając akcje zmniejszając wpływy włoskie, w październiku 1970 roku wywłaszczył wszystkie aktywa należące do Włoch i wydalił z kraju 12000 Włochów a także mniejszą liczbę Żydów. Dzień w którym do tego doszło stał się świętym narodowym[97]. Dążył do zmniejszenia wpływów NATO w basenie Morza Śródziemnego, w 1971 roku Libia zwróciła się do Malty aby ta przestała udzielać własnych gruntów siłom NATO. W ramach kompromisu, rząd Malty kontynuował umożliwianie siłom NATO dostępu do wyspy pod warunkiem że sojusz nie użyje Malty jako bazy do ataku na terytoria arabskie[98]. Libia kupowała broń we Francji i w ZSRR. Stosunki handlowe z tym ostatnim doprowadziły do zaognienia stosunków z USA które prowadziły z Sowietami zimną wojnę[99].

Był szczególnie krytyczny dla USA ze względu na poparcie tego kraju dla Izraela. W konflikcie izralesko-palestyńskim wspierał Palestyńczyków. Utworzenie Izraela w 1948 r. uważał za kolonialną okupację[100]. Rozmawiał z krajami arabskimi w celu prowadzenia ciągłej "wojny" przeciwko Izraelowi, w 1970 zainicjował utworzenie Funduszu Dżihadystycznego na rzecz finansowania palestyńskich bojowników[101]. W czerwcu 1972 roku utworzył Centrum Ochotników Naserystowskich które zajmowało się wspieraniem i szkoleniem partyzantów palestyńskich[102].

Jego relacje z palestyńskim przywódca Jasirem Arafatem z partii Al-Fatah były napięte, Kadafi widział w nim polityka umiarkowanego i wzywał do bardziej brutalnych działań[103]. Zamiast Arafata popierał milicje takie jak Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny - Dowództwo Generalne, Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny, As-Sa’ika, Front Palestyńskiej Walki Ludowej, Czarny Wrzesień i Organizacja Abu Nidala[104]. 11 czerwca 1972 roku, ogłosił, że każdy Arab chcący zgłosić się na ochotnika do palestyńskich grup zbrojnych może zarejestrować się w dowolnej libijskiej ambasadzie a potem otrzyma odpowiednie przeszkolenie do walki. Obiecał również wsparcie finansowe dla takich ataków[105]. W odpowiedzi Stany Zjednoczone wycofały swojego ambasadora.

Wspierał inne grupy bojowników na całym świecie, w tym Czarne Pantery (grupa afroamerykańska), Naród Islamu (islamska organizacja afroamerykańska), Tupamaros (lewicowy ruch partyzancki w Urugwaju), Ruch 19 Kwietnia (boliwariański ruch partyzancki w Kolumbii), ASALA (grupę ormiańską) czy sandinistów (opozycyjna antyreżimowa partyzantka w Nikaragui o charakterze lewicowo-chrześcijańskim). Wspierał także ruchy niepodległościowe czy separatystyczne tj. Provisional Irish Republican Army (irlandzcy katolicy), Ruch Wolnego Acechu (w Indonezji), Front Narodowego Wyzwolenia Moro (działający na rzecz wyzwolenia muzułmańskiego regionu Moro w Filipinach) i Afrykański Kongres Narodowy i inne ruchy wolnościowe walczące z apartheidem w RPA, baskijska ETA i Front Polisario (z Sahary Zachodniej). A także lewicowe organizacje tj. Czerwone Brygady (Włochy), Frakcja Czerwonej Armii (Republika Federalna Niemiec), Japońska Armia Czerwona czy Action directe (Francja). Kadafi często finansował takie grupy. Ponadto czasem wspierał w konfliktach zbrojnych jedną ze stron konfliktów jak np. zrobił to w trakcie wojny o niepodległość Erytrei gdzie wsparł tamtejszych antyetiopskich separatystów[106] (wsparcia zaprzestał gdy władzę przejął w Etiopii, Haile Mariam Mengistu poparty przez rząd Libii[107]). W latach 70. grupy te otrzymywały wsparcie finansowe Libii, która chciała być postrzegana jako lider walki Trzeciego Świata przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi[108]. Choć wiele tych grup było oznaczanych jako "terroryści", Kadafi odrzucił taki podział traktując takie grupy jako rewolucjonistów zaangażowanych w walkę wyzwoleńczą[109].

W 1973 roku flota irlandzka przechwyciła na irlandzkich wodach terytorialnych statek Claudia z którego radziecka broń wysyłana była z Libii do Provisional IRA[110]. Po serii ataków Tymczasowej IRA w 1976 r. Kadafi stwierdził że wsparł finansowo ataki po to aby Brytyjczycy zapłacili za swoje czyny z przeszłości[111].

Rewolucja ludowa (1973-77)[edytuj | edytuj kod]

16 kwietnia 1973 w przemówieniu w Zuwarze ogłosił początek "rewolucji ludowej"[112]. Zainicjował 5-punktowy plan, w pierwszym z nich obwieścił odejście od wszystkich istniejących przepisów prawnych które mają być zastąpione przez rewolucyjne zarządzenia. Drugi punkt głosił, że wszyscy przeciwnicy rewolucji muszą zostać usunięci, trzeci że rozpoczęła się rewolucja administracja i usunięte zostaną wszelkie ślady biurokracji i burżuazji, czwarty że populacja musi tworzyć komitety ludowe i zbroić się do obrony rewolucji, w piątym była mowa o początku rewolucji kulturalnej która wyzwolili Libię spod "trujących" obcych wpływów[113]. Na temat nowej fazy rewolucji wykładał we Francji, Egipcie i Libii<ef>Blundy & Lycett 1987, s. 93–94.</ref>.

W ramach rewolucji ludowej zapraszał obywateli kraju do tworzenia komitetów ludowych które miały podnosić świadomość polityczną Libijczyków. Chociaż sam oferował niewiele wskazówek na temat konfiguracji tych rad, twierdził że jest to forma bezpośredniego udziału w życiu politycznym, która była bardziej demokratyczna niż tradycyjny system oparty na reprezentatywnej partii. Miał nadzieję że rady zmobilizują ludzi do poparcia rządu, osłabią siły plemiennych przywódców i biurokracji oraz stworzą nowy system prawny kreowany przez obywateli[114].

W Komitetach Ludowych wysoki odsetek społeczeństwa uczestniczył w podejmowaniu decyzji (w granicach dozwolonych przez Radę Rewolucyjną)[115] równocześnie jednak Komitety pogorszyły podziały międzyplemienne[116]. Komitety służyły również jako system nadzoru, wspomagania służb bezpieczeństwa w odnajdywaniu osób z poglądami krytycznymi wobec Rady Rewolucyjnej na skutek czego doszło do aresztowań wielu baasistów, marksistów i islamistów[117]. Podstawową formą był lokalne grupy robocze które wysyłały wybranych przedstawicieli do poziomu powiatowego, na szczeblu krajowym władza dzielona była między Generalny Kongres Ludowy i Generalny Komitet Ludowy[118]. Powyżej komitetów pozostawał Kadafi i Rada Rewolucyjna – odpowiedzialna za wszystkie najważniejsze decyzje[119].

Zielona Książeczka i Teoria Trzeciego Świata[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 1973 utworzył ideologię polityczną stanowiącą podstawę ludowej rewolucji. Teoria Trzeciego Świata uznała ZSRR i USA za kraje imperialistyczne, odrzucała zachodni kapitalizm i ateizm bloku wschodniego[120]. W związku z tym idea ta była podobna do teorii trzeciego świata opracowanej przez przywódcę Chin, Mao Zedonga[121]. W ramach tej teorii Kadafi pochwalił nacjonalizm i zalecał utworzenie panarabskiego państwa które poprowadzi świat islamu i Trzeci Świat w walce przeciwko imperializmowi[122].

W islamie widział kluczową rolę tej ideologii, wzywał do odrodzenia islamu, powrotu do początków Koranu, odrzucał interpretacje naukowe i Hadis (opowieść przytaczająca wypowiedź proroka Mahometa) co rozgniewało wielu libijskich duchownych[123]. W 1973 i 1974 roku jego rząd pogłębił prawo od zależności szariatu, wprowadził np. karę chłosty jako karę dla skazanych za cudzołóstwo lub kontakty homoseksualne[124].

Zestawił teorię trzeciego światu w trzech krótkich tomach opublikowanych w latach 1975-79, znanych jako Zielona Książeczka. Jeden tom był poświęcony kwestii demokracji, przedstawiając wady systemów przedstawicielskich i przewodnictwo bezpośrednich (Rad Ludowych). Drugi opisywał poglądy Kadafiego dt. socjalizmu, natomiast trzeci dotyczył kwestii społecznych dotyczących rodziny i plemienia. Dwa pierwsze tomy zalecały radykalną reformą, trzeci natomiast przyjmował społecznie konserwatywne stanowisko, głosząc że pomimo że mężczyźni i kobiety są równi, to biologicznie przeznaczeni są w życiu do różnych ról[125]. W następnych latach, kadafiści przyjęli cytaty z Zielonej Książeczki tj. "reprezentacja jest oszustwem" jako hasła[126]. We wrześniu 1975 roku realizował dalsze środki zmierzające do poprawy relacji między radami i Arabską Partią Socjalistyczną[127].

Radykalne reformy doprowadziły do niezadowolenia opozycji z powodu decyzji Rady dt. wydawania pieniędzy z ropy na cele zagraniczne[128]. W 1974 r., w kraju doszło do pierwszego ataku na rząd Kadafiego – budynek wojskowy w Bengazi został wówczas zaatakowany za pomocą materiałów wybuchowych[129]. W 1975 dwóch członków Rady, Bashir Saghir al-Hawaadi i Omar Mehishi podjęli się próby nieudanego zamachu na Kadafiego, w następstwie Radę ograniczono do pięciu członków[130] a w marcu 1977 oficjalnie zniesiono Radę[131].

We wrześniu 1975 roku dokonał czystki w armii, aresztował około 200 starszych oficerów a w październiku tego samego roku założył Centralę Bezpieczeństwa Rewolucji[132]. W 1976 r. w Trypolisie i Bengazi wybuchły studenckie demonstracje rozbite przez policję i studentów będących zwolennikami kadafizmu. Rada na bunt odpowiedziała aresztowaniami i wprowadzeniem obowiązku służby wojskowej dla młodych ludzi[133]. Niezgoda pojawiła się także z konserwatywnymi duchownymi i Bractwem Muzułmańskim których represjonowano jako działaczy antyrewolucyjnych[134]. W styczniu 1977 r. Amnesty International potępiła Libia za przeprowadzenie w tym kraju egzekucji[135].

Relacje zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

W okresie rządów Sadata w Egipcie doszło do dalszego pogorszenia stosunków między obydwoma państwami. Sadatowi nie podobała się nieprzewidywalność Kadafiego i nalegania Libii na rzecz przeprowadzenia w Egipcie rewolucji kulturowej[136]. Gdy w lutym 1973 roku wojska izraelskie zestrzeliły statek LN 114, Libijskich Arabskich Lini Lotniczych który na skutek burzy piaskowej przekroczył niechcący egipską przestrzeń powietrzną i wleciał na teren Izraela. Kadafi był w szoku gdy odwecie Libia zaplanowała zniszczyć brytyjskich statek, RMS Queen Elizabeth 2 wyczarterowany przez amerykańskich Żydów do wypłynięcia do Hajfy na 25-lecie państwowości Izraela a mimo prośby Egipt wycofał swój okręt podwodny z akcji przeciwko okrętowi ze względu na obawy eskalacji konfliktu[137].

Przywódca był też rozwścieczony po tym gdy Egipt i Syria zaplanowały wojnę Jom Kippur bez konsultacji z jego państwem. Jeszcze bardziej rozgniewało go to gdy Egipt przyznał się do rozmów pokojowych a nie dążył do całkowitego zwycięstwa jak tego chciał Kadafi[138]. Sadat i Kadafi stali się otwartymi wrogami, a ten drugi wezwał do obalenia egipskiego prezydenta[139]. Gdy prezydent Sudanu, Dżafar Muhammad an-Numajri poparł stronę egipską, Kadafi od 1975 roku stał się sponsorem południowosudańskiej organizacji separatystycznej działającej pod nazwą Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu[140]. Natomiast w 1976 roku tysiąc uzbrojonych i wyszkolonych przez Libię rebeliantów na czele z Sadiqem al-Mahdim (byłym ale też i przyszłym umiarkowanie islamistycznym premierem Sudanu), przekroczyło granicę w Ma'tan as-Sarra. Rebelianci stoczyli walki z siłami rządowym, w wyniku walk na ulicach Chartumu i Omdurmanu, zginęło 3000 osób. Rebelia doprowadziła do konfliktu Numajri z libijskim przywódcą, Muammarem al-Kaddafim. Numajri wysłał do miasta kolumnę czołgów i pokonał rebeliantów[141]. Za udział w rebelii w Sudaniu straconych zostało dziewięćdziesiąt osiem osób[142].

Al-Kadafi stopniowo skupił swoją uwagę w inne miejsce Afryki, pod koniec 1972 i na początku 1973 roku, Libia zaatakował Czad w celu przyłączenia bogatego w uran regionu Strefa Aozou[143].

Zachęcał poprzez dotacje finansowe do zerwania stosunków dyplomatycznych z Izraelem, w 1973 roku przekonał w ten sposób osiem państw kontynentu[144]. W 1973 założył Centrum Islamskie, które w ciągu dekady uruchomiło 132 ośrodki w całej Afryces[145]. Dzięki działaniu organizacji w 1973 udało się nawrócić na islam, konserwatywnego[146] prezydenta Gabonu, Omara Bonga a trzy lata później prezydenta (a następnie cesarza) Republiki Środkowoafrykańskiej, Jean-Bédela Bokassę[147].

Chciał rozwijać bliższe stosunki z krajami Maghrebu, w styczniu 1974 roku Libia i Tunezja ogłosiły unię polityczną [[Arabska Republika Islamska|Arabską Republikę Arabską. Mimo że utworzenie unii zostało zaproponowane wspólnie przez al-Kadafiego i prezydenta Tunezji, Habib Burgiba, ruch okazał się być w Tunezji bardzo niepopularny i wkrótce upadł[148]. W odwecie Libia sponsorowała w latach 80. tunezyjskich antyrządowych bojowników[149]. Kadafi zwrócił się w stronę Algierii, w 1975 roku Libia podpisała umowę obronną z tym kraju w przeciwdziałaniu "marokańskiemu ekspansjonizmowi" a również finansowała niepodległościowy ruch Front Polisario w okupowanej przez Maroko Saharze Zachodniej[150].

W celu zwiększenia dochodów Libii, rząd zaczął nabywać akcje największych europejskich koncernów tj. Fiat a także zakupił nieruchomości na Malcie i we Włoszech, które stały się cennym źródłem dochodowym w latach 80. gdy załamały się zyski z ropy naftowej[151].

Wielka Arabska Dżamahiria Ludowo-Socjalistyczna[edytuj | edytuj kod]

2 marca 1977 roku Ludowy Kongres Generalny na życzenie al-Kadafiego przyjął "Deklarację ustanowienia władzy ludowej". W jej wyniku rozwiązano Libijską Republikę Arabską która zastąpiło "państwo ludowe" – Wielka Arabska Libijska Dżamahiria Ludowo-Socjalistyczna (w arabskim: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية, al-Jamāhīrīyah al-‘Arabīyah al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah)[152]. Oficjalnie dżamahiria była demokracją bezpośrednią w której ludzie rządzili poprzez składający się ze 187 reprezentantów Kongres Ludowy. W wyborach brali udział wszyscy dorośli Libijczycy a głosowania odbywały się nad poszczególnymi decyzjami Kongresu. Wyniki pracy Kongresu przekazywano Walnemu Kongresowi Ludowemu który był transmitowany na żywo w telewizji. W zasadzie Kongres Ludowy był najwyższym organem Libii a ważne decyzje proponowane przez urzędników państwowych lub samego Kadafiego wymagały zgody Kongresów Ludowych[153].

Dawne instytucje prawne zostały zniesione, Kadafi jako poradnictwo prawne dżamahiri przewidział Koran, uważał on że prawa nienaturalne i dyktatorskie są "sztuczne" a jedynyną drogą jest prawo Allaha (szariat)[154]. Po roku prawo koraniczne było jednak wycofywane ze względu na przekonanie rządu o tym że szariat jest nieodpowiedni dla szariatu gdyż gwarantuje ochronę własności prywatnej a w ten sposób narusza zasady socjalizmu przedstawione w Zielonej Książęce Kadafiego[155]. Odejście od szariatu i przyjęcie osobnego prawa konserwatywni duchowni islamscy uznali za szirk a więc grzech oddawania czci komuś innemu niż Allahowi, w rezultacie przeszli oni do opozycji antyrządowej[156].

W lipcu 1977 roku przegrał mimo wyższości technologiczną krótkotrwałą przygraniczną wojnę z Egiptem. Konflikt trwał tydzień a obie strony zgodziły się na traktat pokojowy wynegocjowany przez kilka państw arabskich[157]. W tym samym roku został zaproszony do Moskwy w uznaniu za rosnące relacje handlowe libijsko-radzieckie[158]. Relacje między Egiptem a Libią pozostawały szczególnie wrogie po tym gdy w 1976 roku rząd Egiptu stwierdził, że odkrył libijski spisek mający na celu obalenie rządu w Kairze a 26 stycznia 1976 roku wiceprezydent Egiptu Husni Mubarak rozmawiał z ambasadorem USA na temat wykorzystania wewnętrznych problemów Libii przeciwko rządowi Kadafiego[159]. 22 lipca 1976 roku rząd Libii oficjalnie zagroził zerwaniem stosunków dyplomatycznych z Egiptem[160]. Istnieją dowody, że rząd egipski rozważał wojnę z Libią już w 1974 roku. 28 lutego 1974 roku podczas wizyty amerykańskiego dyplomaty Henry'ego Kissingera w Egipcie prezydent as-Sadat powiedział mu o takim zamiarze i zażądał nacisku wobec rządu Izraela, aby ten nie jego państwa gdy siły zbrojne będą zaangażowane w wojnę z zachodnim sąsiadem[161]. W sierpniu 1976 roku natomiast doszło do wybuchu w biurze na placu Tahrir a egipski rząd obarczył winą za zamach agentów wywiadu Libii[162]. 23 sierpnia został uprowadzony egipski samolot pasażerski. Porywaczami wedle Egipcjan mieli być pracownicy być libijskiego wywiadu. W odwecie za oskarżenia rząd Kadafiego nakazał zamknięcie egipskiego konsulatu[163]. Rząd Libii nie pozostawał dłużny Egiptowi, twierdził on, że odkryto egipską sieć szpiegowską[164]

Ustąpienie z formalnych funkcji[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1978 roku, ustąpił ze stanowiska Sekretarza Generalnego i ogłosił swój nacisk na rewolucje a nie działania rządowe. Mimo iż oficjalnie znalazł się poza rządem, przyjął tytuł "przywódcy rewolucji" i nadal pozostawał dowódcą naczelnych sił zbrojnych[165].

Libia zaczęła obracać się w kierunku socjalizmu. W marcu 1978 roku rząd wydał wytyczne do programu redystrybucji mieszkań, na celu miało to doprowadzenia do sytuacji w której każdy dorosły Libijczyk będzie posiadał własne mieszkania i dzięki temu będzie zwolniony z płacenia czynszu. Większości rodzin zakazano też posiadania więcej niż jednego mieszkania a dawne mieszkania pod wynajem zostały zajęte i sprzedane lokatorom (co było dotowane przez rząd)[166]. We wrześniu wezwał komitety ludowe do wyeliminowania biurokracji w sektorze publicznym oraz likwidacji "dyktatury sektora prywatnego", Komitety Ludowe przejęły kontrolę nad kilkuset firmami i przekształciły je w spółdzielnie prowadzone przez wybieranych drogą głosowania pracowników[167].

2 marca 1979 ogłoszono oddzielenie rządu i rewolucji, władze nad tą drugą objęły Komitety Rewolucyjne działające w tandemie z Komitetami Ludowymi. Komitety takie działały w szkołach, na uniwersytetach, związkach zawodowych, policji i wojsku[168]. Zdominowane przez największych zwolenników rewolucji Komitety były prowadzone przez Mohammada Maghouba i Centralne Biuro Koordynacyjne, działacze instytucji tych często spotykały się z samym Kadafim[169]. Komitety publikowały tygodnik "Zielony Marzec" (al-Zahf al-Akhdar). Komitety utrwaliły rewolucyjny zapał, prowadziły nadzór ideologiczny a później przyjęły rolę bezpieczeństwa i prowadził aresztowania zgodnie z "prawem rewolucji" (Qanun al-Thawra)[170].

W roku 1979, Komitety rozpoczęły proces redystrybucji ziemi na równinie Jefara, co kontynuowano do 1981 roku[171]. W następnym roku rząd przejął kontrolę nad wszystkimi funkcjami importu, eksportu i dystrybucji, supermarkety państwowe zastąpiły prywatne przedsiębiorstwa co wbrew zamierzeniom doprowadziło do rozwoju czarnego rynku[172].

Radykalny kierunek Dżamahirii doprowadził do aktywizacji wielu przeciwników rządu. W lutym 1978 roku odkryto spisek szefa wywiadu wojskowego który chciał dokonać zabójstwa al-Kadafiego, po tym incydencie przywódca zwiększył swoje bezpieczeństwo i otaczał się ludźmi ze swojego plemienia Qaddadfa[173]. Przeciwko rządowi zwróciły się szczególnie osoby którym skonfiskowano majątki. Zachód finansował grupy opozycyjne zakładane przez libijskich emigrantów. Najbardziej znanym był założony w 1981 przez Muhammada Jusufa al-Makarjafa, Narodowy Front Ocalenia Libii. Organizacja ta zaaranżowała zbrojne ataki bojówek na rząd Libii[174]. Inna z organizacji, al-Borkan dokonywała zabójstw libijskich dyplomatów za granicą[175]. Grupy takie nazywane były przez Kadafiego jako "bezpańskie psy". Przeciwko takim organizacjom stanął pułkownik Junis Bilgasim który utworzył Komitety Rewolucyjne poza granicami kraju i likwidował przebywających na emigracji dysydentów[176]. Choć okoliczne kraje, takie jak Syria prowadziły podobne działania, Kadafi nie ukrywał się z nimi i publicznie chwalił się sukcesami – w czerwcu 1980 roku wezwał wszystkich dysydentów do powrotu do domu a w przeciwnym razie zapowiedział zabicie ich gdziekolwiek się znajdują[177].

W 1979 roku, USA umieściła Libię na liście państw sponsorujących terroryzm[178] po tym gdy pod koniec roku demonstranci w tym kraju spalili ambasadę USA w Trypolisie w ramach akcji solidarności ze sprawcami irańskiego kryzysu zakładników (irańscy rewolucjoniści islamscy przetrzymywali obywateli Ameryki od 1979 do 1981 roku)[179]. Po roku libijskie myśliwce zaczęły przechwytywać amerykańskie myśliwce latające nad Morzem Śródziemnym co sygnalizowało całkowity upadek stosunków między krajami[180]. Pogorszyły się także stosunki z Libanem i społecznością szyicką całego światu po tym jak w sierpniu 1978 roku w trakcie wizyty w Libii w kraju tym zaginął imam Musa al-Sadr, Libańczycy oskarżyli Kadafiego o uwięzienie lub zabicie go, czemu Libia zaprzeczała (pojawiły się też wersje o porwaniu go przez Włochów bądź służby wierne irańskiemu szachowi)[181]. Poprawił natomiast stosunki z Syrią, Kadafiego i prezydenta Syrii, Hafiza al-Asada łączyła wrogość wobec Izraela i Egiptu Sadata. W 1980 roku, Libia zaproponowała Syrii unię polityczną w zamian proponowano Syryjczykom spłatę ich miliardowego długu względem Związku Radzieckiego, pomysł nie został zrealizowany lecz Syria pozostała sojusznikiem Libii[182]. Kolejnym sojusznikiem okazała się Uganda, w 1979 roku, Kadafi wysłał do Ugandy 2500 żołnierzy w celu obrony rządu prezydenta Idi Amina przed atakującymi ten kraj wojskami tanzańskimi[183]. Misja nie powiodła się, zginęło 400 Libijczyków a reszta została zmuszona do wycofania się[184]. Kadafi później żałował wsparcia Amina i otwarcie krytykował go[185].

Pogorszenie stosunków międzynarodowych =[edytuj | edytuj kod]

Na początku i w połowie lat 80. pojawiły się w Libii pewne problemy ekonomiczne. Od 1982 do 1986 roczne dochody z ropy w tym kraju spadły 21 miliardów dolarów do 5,4 miliardów[186]. Dużo pieniędzy pochłonęły projekty nawadniania tj. Wielka Sztuczna Rzeka która mimo projektów które zakładały ukończenie jej do końca dekady pozostała niekompletna do początków XXI wieku[187]. Idea rzeki zrodziła się, gdy pod koniec lat 70. gdy źródła wody pitnej Bengazi zostały zanieczyszczone przez wodę morską i nie były już zdatne do picia. Znalezienie nowych źródeł stało się wtedy kwestią priorytetową. Zaczęto więc rozważać czerpanie jej z pokładów znajdujących się pod Saharą lub importowanie z Europy. Wybrano pierwszą opcję jako najtańszą[188]. Zwiększono też wydatki wojskowe a zmniejszono wydatki na inne cele[189].

Libia od dawna popierała w sąsiednim Czadzie milicję FROLINAT (Front de Libération Nationale du Tchad, Front Wyzwolenia Narodowego Czadu). W grudniu 1980 roku kraj interweniował w kraju rządzonym przez GUNT (Gouvernement d'Union Nationale de Transition). Kadafi zaproponował FROLINAT połączenie polityczne Libii i Czadu. Organizacja Jedności Afrykańskiej odrzuciła propozycje Libii i wezwała do wycofania się z Czadu Libii. Po ponownych starciach wewnętrznych w listopadzie 1981 roku Libia ponownie wysłała do Czadu swoje wojska, ścierając się tym razem z wojskami francuskimi które popierały południowe, wierne GUNT siły czadyjskie[190]. Wiele państw afrykańskich miała dość polityki Libii, od początku lat 80., dziewięć państw tego kontynentu zerwało stosunki dyplomatyczne z krajem rządzonym przez Kadafiego[191] a w 1982 OJA odwołało zaplanowaną w Trypolisie konferencję, obawiając się przewodnictwa Kadafiego w organizacji[192].

W sierpniu 1984 roku zaproponował Maroko jedność polityczną, wraz z tamtejszym monarchą, Hassanem II podpisał traktat Oujda tworząc tym samym Unię Afrykańsko-Arabską. Związek ten odebrany został ze zdziwieniem ze względu na silne różnice polityczne i długotrwałą wrogość między oboma krajami. Relacje w dalszym ciągu pozostały napięte, szczególnie ze względu na przyjazne stosunki Maroka z USA i Izraelem – w sierpniu 1986 roku w rezultacie z żądania Hassana, zniesiono umowę[193].

Libii zagroziło widmo konfliktu wewnętrznego po tym gdy w maju 1984 r. dom Kadafiego w Bab al-Azizia został bezskutecznie zaatakowany przez zjednoczoną milicję Narodowego Frontu Ocalenia Libii i Bractwa Muzułmańskiego. Po ataku 5000 dysydentów zostało aresztowanych[194].

Wielokrotnie zabiegał o utworzenie ścisłej federacji państw północnoafrykańskich i bliskowschodnich. Proponował zawarcie unii m.in. Sudanowi, Egiptowi, Syrii oraz Malcie. W wyniku pogarszających się stosunków z Egiptem nawiązał współpracę z ZSRR, ale w zimnej wojnie pozostawał neutralny, wiążąc się z Ruchem Państw Niezaangażowanych. Wspierał AFN w walce z apartheidem, a przez Nelsona Mandelę nazywany był przyjacielem i towarzyszem broni[195]. Od połowy lat 90. Al-Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. W 2007 wypuścił z kraju oskarżane o zarażenie wirusem HIV kilkuset niemowląt bułgarskie pielęgniarki i palestyńskiego lekarza, którym w Libii groziła kara śmierci. W 2009 roku wybrany na jeden rok szefem Unii Afrykańskiej[96].

Zielona książka w angielskiej i rosyjskiej wersji językowej
Mu’ammar al-Kaddafi i Jaser Arafat. (1977)
Mu’ammar al-Kaddafi i Ali Abd Allah Salih. (1990)
Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Tanzanii Jakaya Kikwete na szczycie UA w Addis Ababie. (2009)
Mu’ammar al-Kaddafi podczas spotkania z premierem Grecji Jorgosem Papandreu. (2010)

Jako głowa państwa libijskiego w czerwcu 1978 roku gościł w Polsce, spotykając się m.in. z sekretarzem Edwardem Gierkiem, a w 2005 roku przyjął premiera Marka Belkę składającego oficjalną wizytę w Libii.

Wojna domowa w Libii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

W lutym 2011 roku w Libii doszło do publicznych wystąpień przeciwko reżimowi al-Kaddafiego. Ambasadorzy libijscy w wielu krajach oficjalnie wypowiedzieli się przeciw rządzącemu dyktatorowi i poparli protesty. Demonstracje przerodziły się w rewoltę, a następnie w wojnę domową. W oparciu o rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ do walki z wojskami wiernymi al-Kaddafiemu przystąpiła koalicja wielu państw (np. Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Włochy, Belgia), między innymi wysyłając samoloty nad tereny objęte konfliktem. 27 czerwca 2011 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Mu’ammara al-Kaddafiego, jego syna Sajf al-Islama oraz szefa wywiadu Abd Allaha as-Sanusiego.

Odsunięcie od władzy[edytuj | edytuj kod]

Wraz z ofensywą powstańców, wspieranych z powietrza przez siły NATO, wzrastało uznanie międzynarodowe dla Narodowej Rady Tymczasowej. 23 sierpnia 2011 powstańcy zdobyli kwaterę al-Kaddafiego w Trypolisie, zmuszając go do ucieczki, a NRT efektywnie (de facto) przejęła władzę w kraju[196]. 16 września 2011 NRT została oficjalnie uznana przez ONZ, a jej przedstawiciel uzyskał mandat w Zgromadzeniu Ogólnym[197].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi został zabity 20 października 2011 roku. Początkowo zraniono go w nogi i głowę podczas próby ucieczki przed atakiem lotniczym NATO na konwój 15 ciężarówek, co wydarzyło się ok. godz. 8:30. W ataku lotniczym zginęło 50 osób. NATO nie wiedziało, iż konwój transportuje obalonego dyktatora[198]. Sam al-Kaddafi zdołał ukryć się w betonowym przepuście pod autostradą i został tam znaleziony i pochwycony przez żołnierzy NRL[199]. Następnie został wciągnięty na platformę ciężarówki. Zakrwawiony był targany przez tłum. Jako możliwych zabójców, którzy oddali strzał w głowę al-Kaddafiego, wskazano bojowników Muhammada al-Bibiego lub Ahmada asz-Szajbaniego[200][201].

Ciało przetransportowano do Misraty, gdzie na podłodze chłodni wystawiono je na widok publiczny, wraz z ciałami Mutasima al-Kaddafiego i byłego ministra obrony Abu Bakra Junisa Dżabra, którzy również zginęli w Syrcie. Nocą z 22 na 23 października, w kostnicy w Misracie, lekarze sądowi przeprowadzili sekcję zwłok. Wynikło z niej, iż denat miał kule w głowie i brzuchu, a zmarł od rany postrzałowej[202]. Według jednego z dowódców Narodowej Rady Libijskiej (NRL), Abd al- Madżida Mlegty, pochówek byłego libijskiego przywódcy odbył się około południa we wtorek 25 października 2011, w nieznanym miejscu na pustyni, by zapobiec ewentualnym aktom wandalizmu. Osoby będące przy pochówku przysięgły na Koran, że nie wyjawią miejsca spoczynku dyktatora. Razem z al-Kaddafim pochowano jego syna Mutasima al-Kaddafiego oraz byłego ministra obrony i dowódcę armii Abu Bakra Junisa Dżabra. Osobisty duchowny al-Kaddafiego Chalid Tantusz odmówił muzułmańskie modlitwy nad ciałami. W obrzędach uczestniczyli także dwaj jego kuzyni: dawny szef Gwardii Ludowej, Mansur Dhao Ibrahim, oraz Ahmed Ibrahim (obaj zostali pojmani wraz z pułkownikiem). Według Mlegty, gdy duchowny zakończył odmawianie modlitwy, ciała przekazano dwóm zaufanym ludziom NRL, którzy zabrali je daleko na pustynię.

W poniedziałek 24 października 2011 szef Narodowej Rady Libijskiej Mustafa Abdel Dżalil poinformował o utworzeniu komisji, która ma zbadać okoliczności śmierci byłego libijskiego przywódcy. 27 października 2011 Narodowa Rada Libijska zapowiedziała, że jego zabójcy staną przed sądem.

Po zakończeniu wojny brytyjski dziennik Daily Telegraph zasugerował, że pewna brytyjska prywatna firma ochroniarska mogła być zaangażowana w wywiezienie Mu’ammara al-Kaddafiego z Libii podczas ostatnich dni wojny. Firma miała pośredniczyć w wynajęciu 50 najemników (w tym 19 z RPA), którzy mieli przetransportować dyktatora do Nigru. W akcji udział mieli brać członkowie najemniczej firmy Simona Manna (byłego oficera elitarnej jednostki komandosów SAS, który w 2004 próbował obalić prezydenta Gwinei Równikowej, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo). Podczas przygotowywania akcji dwóch najemników zginęło. Według dziennika firma, która przyjęła zlecenie, ostatecznie zdradziła swoje plany NATO, co umożliwiło zaatakowanie konwojów z al-Kaddafim 20 października pod Syrtą. NATO jednak podało, iż nie wiedziano, że znajduje się on w atakowanym konwoju[203].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Fathijja Nuri Chalid
 
Mu’ammar al-Kaddafi
 
Safijja Farkasz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Muhammad
 
Sajf al-Islam
 
As-Sa’adi
 
Al-Mutasim
 
Hanibal
 
A’isza
 
Sajf al-Arab
 
Chamis
 
 
 

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia państwowe[edytuj | edytuj kod]
Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Transkrypcja imienia i nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na różny sposób transkrypcji z języka arabskiego i różnorodność wymowy (w zależności od dialektu) spotyka się wiele form latynizowanych imienia i nazwiska libijskiego przywódcy.

{\color{OliveGreen}M
\begin{cases}u\\o\end{cases}
\begin{cases}\varnothing\\'\end{cases}
a
\begin{cases}mm\\m\end{cases}
\begin{cases}a\\e\end{cases}
r}
~~~~
{\color{MidnightBlue}\begin{cases}al\\el\\Al\\El\\\varnothing\end{cases}
\begin{cases}-\\\textvisiblespace\\\varnothing\end{cases}}
{\color{RedViolet}\begin{cases}Q\\G\\Gh\\K\\Kh\end{cases}
\begin{cases}a\\e\\u\end{cases}
\begin{cases}d\\dh\\dd\\ddh\\dhdh\\dth\\th\\zz\end{cases}
a
\begin{cases}f\\f\!f\end{cases}
\begin{cases}i\\y\end{cases}}

Przypisy

  1. Al-Kaddafi utracił de facto władzę w kraju 23 sierpnia 2011, po zdobyciu jego siedziby przez powstańców i ucieczce z Trypolisu. Jednak 16 września 2011 ONZ de iure uznała Narodową Radę Tymczasową za legalne władze Libii.
  2. Zapis w polskiej transkrypcji fonetycznej współczesnego standardowego języka arabskiego
  3. Kira Salak: National Geographic article about Libya. National Geographic Adventure.
  4. msz.gov.pl Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego
  5. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9.
  6. 6,0 6,1 Robert Stefanicki: Armia i plemiona Libii (pol.). Gazeta Wyborcza, 2011-02-23 20:04. [dostęp 2011-02-24]. s. 1.
  7. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9.
  8. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  9. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  10. Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  11. Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  12. Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.
  13. Blundy & Lycett 1987, s. 35–37; Bruce St. John 2012, s. 135.
  14. Bianco 1975, s. 4; Blundy & Lycett 1987, s. 37; Kawczynski 2011, s. 4.
  15. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, ss. 108.
  16. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, s. 108.
  17. Bianco 1975, s. 5; Bruce St John 2012, s. 135–136.
  18. Bianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.
  19. Bianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.
  20. Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10–11; Bruce St. John 2012, s. 136.
  21. Blundy & Lycett 1987, s. 39–40; Kawczynski 2011, s. 11.
  22. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  23. Bruce St John 2012, s. 136.
  24. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  25. Blundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  26. Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.
  27. Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 136.
  28. Blundy & Lycett 1987, s. 44; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 137.
  29. Bruce St John 2012, s. 137.
  30. Bruce St John 2012, s. 137.
  31. Harris 1986, s. 46–47; Bruce St John 2012, s. 138.
  32. Blundy & Lycett 1987, s. 45; Kawczynski 2011, s. 12; Bruce St. John 2012, s. 138.
  33. Blundy & Lycett 1987, s. 45.
  34. Blundy & Lycett 1987, s. 46, 48–49.
  35. Blundy & Lycett 1987, s. 47–48; Kawczynski 2011, s. 12–13.
  36. Kawczynski 2011, s. 13.
  37. Bruce St John 2012, s. 138.
  38. Bruce St John 2012, s. 138.
  39. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 138.
  40. Kawczynski 2011, s. 13.
  41. Bruce St John 2012, s. 138–139.
  42. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.
  43. Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.
  44. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 52; Kawczynski 2011, s. 15–16.
  45. Blundy & Lycett 1987, s. 51; Kawczynski 2011, s. 136.
  46. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  47. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  48. Blundy & Lycett 1987, s. 53; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 139–140.
  49. Kawczynski 2011, s. 18.
  50. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 57–59; Kawczynski 2011, s. 18.
  51. Kawczynski 2011, s. 18.
  52. Harris 1986, s. 15.
  53. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 59–60; Kawczynski 2011, s. 18.
  54. Bruce St John 2012, s. 134.
  55. Bruce St John 2012, s. 159.
  56. Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 148.
  57. Background Note: Libya (ang.). U.S Departament of State. [dostęp 14 lipca 2009].
  58. Blundy & Lycett 1987, s. 63; Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St. John 2011, s. 134.
  59. Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St John 2012, s. 134.
  60. Lycett 1987, s. 91–92.
  61. Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63.
  62. Bruce St John 2011, s. 134.
  63. Kawczynski 2011, s. 20.
  64. Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 134.
  65. Harris 1986, s. 38; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 20.
  66. Bruce St John 2012, s. 134.
  67. Harris 1986, s. 16; Blundy & Lycett 1987, s. 62.
  68. Harris 1986, s. 17.
  69. Harris 1986, s. 16.
  70. Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63–64; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 153.
  71. Blundy & Lycett 1987, s. 91–92.
  72. Blundy & Lycett 1987, s. 85.
  73. Bruce St John 2012, s. 154.
  74. Bruce St John 2012, s. 154–155.
  75. Blundy & Lycett 1987, s. 91; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St John 2012, p. 155.
  76. Blundy & Lycett 1987, s. 66–67; Bruce St John 2012, s. 145–146.
  77. Vandewalle 2008, s. 15; Bruce St John 2012, s. 147.
  78. Blundy & Lycett 1987, s. 68; Bruce St John 2012, s. 147.
  79. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  80. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  81. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.
  82. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.
  83. Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St. John 2012, s. 149.
  84. Harris 1986, s. 38.
  85. Harris 1986, s. 19; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 149.
  86. Vandewalle 2008, s. 31–32; Kawczynski 2011, s. 22.
  87. Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 137.
  88. Blundy & Lycett 1987, s. 60; Kawczynski 2011, s. 18.
  89. Blundy & Lycett 1987, s. 62–63; Kawczynski 2011, s. 18.
  90. Blundy & Lycett 1987, s. 75; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 186.
  91. Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 151–152.
  92. Kawczynski 2011, s. 66; Bruce St. John 2012, s. 182.
  93. Bruce St John 2012, s. 140.
  94. Blundy & Lycett 1987, s. 65; Kawczynski 2011, s. 18; Bruce St. John 2012, s. 140–141.
  95. Blundy & Lycett 1987, s. 61; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 141–143.
  96. 96,0 96,1 Gaddafi chides African Union after leadership change (ang.). Reuters, 31 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-01].
  97. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Kawczynski 2011, s. 21–22; Bruce St. John 2012, s. 142.
  98. Bruce St John 2012, s. 150–151.
  99. Bruce St John 2012, s. 144–145.
  100. Blundy & Lycett 1987, s. 70–71; Vandewalle 2008, s. 34; Kawczynski 2011, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 150–152.
  101. Blundy & Lycett 1987, s. 71; Bruce St John 2012, s. 185.
  102. Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 151.
  103. Blundy & Lycett 1987, s. 69–70; Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 178.
  104. Blundy & Lycett 1987, s. 78; Kawczynski 2011, s. 38; Bruce St. John 2012, s. 178.
  105. Brian Lee Davis. Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 182.
  106. Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150, 185; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.
  107. Brian Lee Davis (1990). Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 16.
  108. Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.
  109. Harris 1986, s. 55.
  110. RTE Documentary: The Navy
  111. Brian Lee Davis. Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya. s. 182.
  112. Blundy & Lycett 1987, s. 85; Vandewalle 2008, s. 12; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 156.
  113. Blundy & Lycett 1987, s. 118; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St John 2012, s. 165.
  114. Blundy & Lycett 1987, s. 86; Bruce St. John 2012, s. 156.
  115. Bruce St. John 2012, s. 157.
  116. Blundy & Lycett 1987, s. 103–104.
  117. Harris 1986, s. 18; Blundy & Lycett 1987, s. 116; Bruce St. John 2012, s. 157.
  118. Blundy & Lycett 1987, s. 104; Kawczynski 2011, s. 26.
  119. Harris 1986, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 163.
  120. Blundy & Lycett 1987, s. 86–87; Bruce St John 2012, s. 157–158.
  121. Harris 1986, s. 58.
  122. Bruce St. John 2012, s. 158.
  123. Harris 1986, s. 49; Blundy & Lycett 1987, s. 122; Bruce St. John 2012, s. 159.
  124. Blundy & Lycett 1987, s. 112.
  125. Blundy & Lycett 1987, s. 96–100; Vandewalle 2008, s. 19; Kawczynski 2011, s. 24; Bruce St John 2012, s. 161–165.
  126. Bruce St John 2012, s. 162.
  127. Bruce St John 2012, s. 165.
  128. Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.
  129. Blundy & Lycett 1987, s. 114.
  130. Blundy & Lycett 1987, s. 118; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St John 2012, s. 165.
  131. Bruce St John 2012, s. 165.
  132. Blundy & Lycett 1987, s. 118–119.
  133. Blundy & Lycett 1987, s. 119–120; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.
  134. Blundy & Lycett 1987, s. 122–123; Kawczynski 2011, s. 29–30.
  135. Blundy & Lycett 1987, s. 121–122.
  136. Harris 1986, s. 88; Blundy & Lycett 1987, s. 74, 93–94; Kawczynski 2011, s. 66.
  137. Harris 1986, s. 87; Blundy & Lycett 1987, s. 82–83; Kawczynski 2011, s. 66–67.
  138. Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 67; Bruce St John 2012, s. 182–183.
  139. Kawczynski 2011, s. 67.
  140. Blundy & Lycett 1987, s. 185; Kawczynski 2011, s. 79–80; Bruce St John 2012, s. 191.
  141. Burr, J. Millard and Robert O. Collins, Darfur: The Long Road to Disaster, Markus Wiener Publishers: Princeton, 2006, ISBN 1-55876-405-4, s. 111
  142. Dennis Hevesi (June 11, 2009). "Gaafar al-Nimeiry, a Sudan Leader With Shifting Politics, Dies at 79". The New York Times
  143. Blundy & Lycett 1987, s. 181; Bruce St John 2012, s. 187.
  144. Harris 1986, s. 88; Kawczynski 2011, s. 77; Bruce St John 2012, s. 184.
  145. Harris 1986, s. 103–104; Blundy & Lycett 1987, s. 93, 122; Bruce St John 2012, s. 186.
  146. http://books.google.it/books?id=2V9SGskxNGUC
  147. Kawczynski 2011, s. 77–78.
  148. Blundy & Lycett 1987, s. 76; Kawczynski 2011, s. 71–72; Bruce St John 2012, s. 183.
  149. Kawczynski 2011, s. 72; Bruce St John 2012, s. 183.
  150. Kawczynski 2011, p. 71; Bruce St John 2012, s. 183.
  151. Harris 1986, p. 114; Blundy & Lycett 1987, s. 199–201.
  152. Blundy & Lycett 1987, s. 105; Kawczynski 2011, s. 26–27; Bruce St John 2012, s. 166–168.
  153. Blundy & Lycett 1987, s. 29; Bruce St. John 2012, s. 166–168; Vandewalle 2012, s. 19–20.
  154. Kawczynski 2011, s. 27–28; Bruce St John 2012, s. 167.
  155. Vandewalle 2008, s. 28.
  156. Harris 1986, s. 50.
  157. Blundy & Lycett 1987, s. 105; Vandewalle 2008, s. 35; Kawczynski 2011, s. 67–68; Bruce St. John 2012, s. 183.
  158. Bruce St John 2012, s. 180.
  159. Hermann Eilts (Ambasador USA w Egipcie) do Departamentu Stanu USA (ang.). 25 stycznia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  160. Robert Carle (Ambasada USA w Trypolisie) do Departamentu Stanu USA (ang.). 22 lipca 1976. [dostęp 2013-07-30].
  161. Egyptian–Israel Negotiations (ang.). [dostęp 2013-07-30].
  162. Hermann Eilts do Departamentu Stanu USA (ang.). 9 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  163. Hermann Eilts do Sekretarza Stanu USA (ang.). 25 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  164. Robert Carle ( Chargé d'affaires ad interim USA w Libii) do Departamentu Stanu USA (ang.). 26 sierpnia 1976. [dostęp 2013-07-30].
  165. Vandewalle 2008, s. 26; Kawczynski 2011, s. 3; Bruce St John 2012, s. 169.
  166. Blundy & Lycett 1987, s. 111; Kawczynski 2011, s. 221; Bruce St. John 2012, s. 171–172.
  167. Blundy & Lycett 1987, s. 110–111; Bruce St. John 2012, s. 168.
  168. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  169. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  170. Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.
  171. Bruce St John 2012, s. 172.
  172. Blundy & Lycett 1987, s. 28; Vandewalle 2008, s. 21; Kawczynski 2011, s. 220; Bruce St. John 2012, s. 172.
  173. Blundy & Lycett 1987, s. 127–128; Vandewalle 2008, s. 19.
  174. Harris 1986, s. 79; Vandewalle 2008, s. 32; Bruce St John 2012, s. 173–174.
  175. Harris 1986, s. 79; Blundy & Lycett 1987, s. 156.
  176. Blundy & Lycett 1987, s. 133–137; Vandewalle 2008, s. 27; Bruce St. John 2012, s. 171.
  177. Blundy & Lycett 1987, s. 138.
  178. Bruce St John 2012, s. 179.
  179. Blundy & Lycett 1987, s. 197–198; Kawczynski 2011, s. 115; Bruce St. John 2012, s. 179.
  180. Bruce St John 2012, s. 179.
  181. Blundy & Lycett 1987, s. 157–158; Kawczynski 2011, s. 70–71; Bruce St. John 2012, s. 239.
  182. Kawczynski 2011, s. 68–69.
  183. Blundy & Lycett 1987, pp. 185–186; Kawczynski 2011, pp. 78–79; Bruce St. John 2012, s. 189.
  184. Blundy & Lycett 1987, s. 185–186; Kawczynski 2011, s. 78–79; Bruce St. John 2012, s. 189.
  185. Harris 1986, s. 105.
  186. Blundy & Lycett 1987, s. 31; Vandewalle 2008, s. 23; Kawczynski 2011, s. 104; Bruce St. John 2012, s. 192.
  187. Harris 1986, s. 119; Kawczynski 2011, s. 224; Bruce St. John 2012, s. 249.
  188. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4814988.stm#map.
  189. Harris 1986, s. 116; Vandewalle 2008, s. 35.
  190. Blundy & Lycett 1987, s. 187–190; Vandewalle 2008, s. 35; Bruce St. John 2012, s. 189–190.
  191. Bruce St John 2012, s. 189.
  192. Harris 1986, s. 103; Kawczynski 2011, s. 81; Bruce St John 2012, s. 190–191.
  193. Blundy & Lycett 1987, s. 214; Kawczynski 2011, s. 72–75; Bruce St John 2012, s. 216.
  194. Harris 1986, s. 70; Blundy & Lycett 1987, s. 178.
  195. Dlaczego Zachód chce upadku Kadafiego
  196. Libyan rebels overrun Gaddafi HQ, say he's 'finished' (ang.). Reuters, 24 sierpnia 2010. [dostęp 2011-09-20].
  197. UN assembly recognizes Libya's interim government (ang.). Reuters, 16 września 2011. [dostęp 2011-09-20].
  198. NATO nie wiedziało, do kogo strzela (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  199. Współplemieniec wydał Kaddafiego powstańcom? (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  200. Tak wygląda człowiek, który zastrzelił Kadafiego (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  201. Wstrząsające zdjęcia z Al-Dżaziry – żołnierze ciągnęli zakrwawione ciało Kadafiego po ulicy (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  202. Sekcja zwłok Kaddafiego jednak się odbyła. Zmarł od rany postrzałowej (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2011-10-22].
  203. Brytyjscy ochroniarze mieli wywieźć Kaddafiego z Libii? (pol.). tvn24.pl, 2011-06-24. [dostęp 2011-06-24].
  204. Honorary Appointments to the National Order of Merit. opm.gov.mt, 8 lutego 2004. [dostęp 2 kwietnia 2011].
  205. Members and Honorary Members of the Xirka Ġieħ ir-Repubblika. opm.gov.mt, 5 grudnia 1975. [dostęp 1 kwietnia 2011].
  206. Condecoró a Gadafi con la Orden del Libertador y le dio una réplica de la espada (hiszp.). noticias24.com, 28 września 2009. [dostęp 13 stycznia 2012].
  207. Tytuł odebrany 7 kwietnia 2011 roku, przywrócony 22 czerwca tego samego roku
  208. Michał Janczuk: Kaddafi – ponownie doktorem honoris causa na Białorusi. Biełsat TV, 22 czerwca 2011. [dostęp 23 czerwca 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek M. Dziekan, Pisarze muzułmańscy VII-XX w. Mały słownik, ISBN 83-7192-201-9, Warszawa 2003, s. 73-74.
  • Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.
  • Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-434-6.
  • Mirella, Bianco (1975). Gadafi: Voice from the Desert. Margaret Lyle (translator). London: Longman. ISBN 0-582-78062-4.
  • Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). Qaddafi and the Libyan Revolution. Boston and Toronto: Little Brown & Co. ISBN 978-0-316-10042-7.
  • Bruce St. John, Ronald (2012). Libya: From Colony to Revolution (revised edition). Oxford: Oneworld. ISBN 978-1-85168-919-4.
  • Cooley, John K. (1983). Libyan Sandstorm. London: Sidgwick & Jackson. ISBN 978-0-283-98944-5.
  • Davis, Brian Lee (1990). Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya. New York: Praeger. ISBN 0-275-93302-4.
  • El-Khawas, Mohamad A. (1986). Qaddafi: His Ideology in Theory and Practice. Amana. ISBN 978-0-915597-24-6.
  • Hajjar, Sami G. (1982). "The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought". The Journal of Modern African Studies 20 (3): 361–375. doi:10.1017/s0022278x00056871. JSTOR 160522.
  • Harris, Lillian Craig (1986). Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State. Boulder, Colorado: Westview Press. ISBN 0-8133-0075-4.
  • Hilsum, Lindsey (2012). Sandstorm: Libya in the Time of Revolution. London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-28803-8.
  • Kawczynski, Daniel (2011). Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring. Biteback. ISBN 978-1-84954-148-0.
  • Metz, Helen Chapin (2004). Libya. US GPO. ISBN 1-4191-3012-9.
  • Monti-Belkaoui, Janice; Monti-Belkaoui, Ahmed (1996). Qaddafi: The Man and His Policies. Avebury. ISBN 978-1-85972-385-2.
  • Pargeter, Alice (2012). Libya: The Rise and Fall of Qaddafi. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-13932-7.
  • Simons, Geoff (2003). Libya and the West: From Independence to Lockerbie. Oxford: Centre for Libyan Studies. ISBN 1-86064-988-2.
  • Vandewalle, Dirk (2008), "Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited, Palgrave Macmillan, pp. 9–53, ISBN 0-230-33750-3
  • Vandewalle, Dirk (2011), "From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited (revised edition), Palgrave Macmillan, s. 215–239, ISBN 0-230-33750-3 Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]