Mu’ammar al-Kaddafi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Muammar al-Kaddafi)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mu’ammar al-Kaddafi
Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg
Mu’ammar al-Kaddafi, 2 lutego 2009
Data i miejsce urodzenia 13 września 1942
Syrta
Data i miejsce śmierci 20 października 2011
Syrta
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Przywódca Rewolucji 1 września
Okres urzędowania od 1 września 1969
do 23 sierpnia/16 września 2011[1]
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Sekretarz Generalny Powszechnego Kongresu Ludowego
Okres urzędowania od 2 marca 1977
do 2 marca 1979
Poprzednik urząd utworzony
Następca Abdul Ati al-Obeidi
Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego Premier Libii
Okres urzędowania od 16 stycznia 1970
do 16 lipca 1972
Poprzednik Mahmud Sulayman al-Maghribi
Następca Abdessalam Jalloud
Odznaczenia
Wielki Mistrz Orderu Odwagi (Libia) Order Białego Lwa I Klasy (CSRS) Narodowy Order Zasługi I Klasy z Kollaną (Malta) Xirka Ġieħ ir-Repubblika (Malta) Wielka Wstęga Orderu Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Krzyż Wielki Orderu Dobrej Nadziei (RPA) Order Księcia Jarosława Mądrego I Klasy (Ukraina) Order Bohdana Chmielnickiego I Klasy (Ukraina) Wielka Kollana Orderu Wyzwoliciela (Wenezuela)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Mu’ammar al-Kaddafi, arab. معمر القذافـي i, trl. Muʿammar al-Qaḏḏāfī, trb. Mu’ammar al-Kazzafi[2], dialektalnie Gaddafi (ur. 13 września lub 7 czerwca[3] 1942 w Syrcie, zm. 20 października 2011 w okolicach Syrty[4]) – pułkownik, polityk, przywódca Libii w latach 1969–2011, sprawował władzę autorytarną jako przywódca rewolucji 1 września.

Młodość i dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi pochodził z niewielkiego plemienia Al-Kaddafa, wywodzącego się z Syrty w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków Mahometa[5]. Jest synem Beduina, wędrownego hodowcy wielbłądów. Miał siedmiu synów; jednym z nich jest Saif al-Islam al-Kaddafi.

W młodości zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta Nasera, co ukształtowało jego poglądy. W 1963 roku, po roku studiów historycznych, porzucił Uniwersytet Libijski w Bengazi, a dwa lata później ukończył Akademię Wojskową w Bengazi. Stanął na czele Związku Wolnych Oficerów i 1 września 1969 roku przeprowadził zamach stanu, który odsunął od władzy króla Idrisa I. Al-Kaddafi został naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz przewodniczącym Rady Rewolucji (nowo utworzonego rządu Libii). W latach 1970–1972 był szefem rządu, a od 1977 do 1979 głową państwa. W 1979 zrezygnował z tej funkcji, ale de facto pozostał pierwszą osobą w państwie. W 2011 roku w długości rządzenia zajmował czwarte miejsce w historii[6].

Władza w Libii[edytuj | edytuj kod]

Mu’ammar al-Kaddafi (z lewej) i prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser, 1969

Obejmując władzę w Libii, postawił sobie za cel likwidację podziałów klanowo-plemiennych i wprowadzenie libijskiej tożsamości narodowej oraz zaprowadzenie wśród obywateli lojalności wobec państwa. Polityka ta poniosła klęskę, ponieważ al-Kaddafi sam obsadzał instytucje państwa głównie członkami swojego i zaprzyjaźnionych rodów. Wykorzystywał również plemienne animozje, kupując lojalność rodów przywilejami ekonomicznymi, małżeństwami albo wymuszając ją siłą[5].

Al-Kaddafi w 1970 roku zlikwidował w swoim kraju amerykańskie i brytyjskie bazy wojskowe, wydalił włoskie i żydowskie organizacje narodowe, a w 1973 roku dokonał nacjonalizacji spółek naftowych należących do zachodnich inwestorów. W lipcu 1977 roku przegrał krótkotrwałą przygraniczną wojnę z Egiptem. Al-Kaddafi prowadził bardzo aktywną politykę zagraniczną wymierzoną przeciwko wpływom Stanów Zjednoczonych i Izraela oraz skoncentrowaną na wspieraniu Organizacji Wyzwolenia Palestyny, przez co był oskarżany o wspieranie islamskiego terroryzmu. Wielokrotnie zabiegał o utworzenie ścisłej federacji państw północnoafrykańskich i bliskowschodnich. Proponował zawarcie unii m.in. Sudanowi, Egiptowi, Syrii oraz Malcie. W wyniku pogarszających się stosunków z Egiptem nawiązał współpracę z ZSRR, ale w zimnej wojnie pozostawał neutralny, wiążąc się z Ruchem Państw Niezaangażowanych. Wspierał AFN w walce z apartheidem, a przez Nelsona Mandelę nazywany był przyjacielem i towarzyszem broni[7]. Od połowy lat 90. Al-Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. W 2007 wypuścił z kraju oskarżane o zarażenie wirusem HIV kilkuset niemowląt bułgarskie pielęgniarki i palestyńskiego lekarza, którym w Libii groziła kara śmierci. W 2009 roku wybrany na jeden rok szefem Unii Afrykańskiej[8].

Zielona książka w angielskiej i rosyjskiej wersji językowej
Mu’ammar al-Kaddafi i Jaser Arafat. (1977)
Mu’ammar al-Kaddafi podczas spotkania z premierem Grecji Jorgosem Papandreu

Al-Kaddafi był autorem teorii rozwoju społecznego oraz systemu ustrojowego "ludowej, bezpośredniej demokracji", którą zawarł w opublikowanej w latach 70. Al-Kitab al-achdar (Zielonej książce), wyrażonej w libijskiej konstytucji z 1977 roku. System ten określany jest jako dżamahirijja (dosł. przedstawicielstwo ludu) i opiera się na kongresach i komitetach ludowych. W praktyce system ma autorytarny charakter. Ideologia rządów al-Kaddafiego łączyła nacjonalizm arabski z "islamskim socjalizmem" (rozbudowanym systemem opieki społecznej i oświaty). Deklarując islamski charakter państwa i zachowując pewne elementy szariatu (zakaz używania alkoholu i hazardu), jednocześnie kładła nacisk na równouprawnienie kobiet.

Jako głowa państwa libijskiego w czerwcu 1978 roku gościł w Polsce, spotykając się m.in. z sekretarzem Edwardem Gierkiem, a w 2005 roku przyjął premiera Marka Belkę składającego oficjalną wizytę w Libii.

Wojna domowa w Libii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

W lutym 2011 roku w Libii doszło do publicznych wystąpień przeciwko reżimowi al-Kaddafiego. Ambasadorzy libijscy w wielu krajach oficjalnie wypowiedzieli się przeciw rządzącemu dyktatorowi i poparli protesty. Demonstracje przerodziły się w rewoltę, a następnie w wojnę domową. W oparciu o rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ do walki z wojskami wiernymi al-Kaddafiemu przystąpiła koalicja wielu państw (np. Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Włochy, Belgia), między innymi wysyłając samoloty nad tereny objęte konfliktem. 27 czerwca 2011 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Mu’ammara al-Kaddafiego, jego syna Saifa al-Islama oraz szefa wywiadu Abdullaha al-Senussiego.

Odsunięcie od władzy[edytuj | edytuj kod]

Wraz z ofensywą powstańców, wspieranych z powietrza przez siły NATO, wzrastało uznanie międzynarodowe dla Narodowej Rady Tymczasowej. 23 sierpnia 2011 powstańcy zdobyli kwaterę al-Kaddafiego w Trypolisie, zmuszając go do ucieczki, a NRT efektywnie (de facto) przejęła władzę w kraju[9]. 16 września 2011 NRT została oficjalnie uznana przez ONZ, a jej przedstawiciel uzyskał mandat w Zgromadzeniu Ogólnym[10].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Al-Kaddafi został zabity 20 października 2011 roku. Początkowo zraniono go w nogi i głowę podczas próby ucieczki przed atakiem lotniczym NATO na konwój 15 ciężarówek, co wydarzyło się ok. godz. 8:30. W ataku lotniczym zginęło 50 osób. NATO nie wiedziało, iż konwój transportuje obalonego dyktatora[11]. Sam al-Kaddafi zdołał ukryć się w betonowym przepuście pod autostradą i został tam znaleziony i pochwycony przez żołnierzy NRL[12]. Następnie został wciągnięty na platformę ciężarówki. Zakrwawiony był targany przez tłum. Jako możliwych zabójców, którzy oddali strzał w głowę al-Kaddafiego, wskazano bojowników Mohammeda al-Bibiego lub Ahmeda al-Szebaniego[13][14].

Ciało przetransportowano do Misraty, gdzie na podłodze chłodni wystawiono je na widok publiczny, wraz z ciałami Mutasima al-Kaddafiego i byłego ministra obrony Abu Bakra Junisa Dżabra, którzy również zginęli w Syrcie. Nocą z 22 na 23 października, w kostnicy w Misracie, lekarze sądowi przeprowadzili sekcję zwłok. Wynikło z niej, iż denat miał kule w głowie i brzuchu, a zmarł od rany postrzałowej[15]. Według jednego z dowódców Narodowej Rady Libijskiej (NRL), Abdela Madżida Mlegty, pochówek byłego libijskiego przywódcy odbył się około południa we wtorek 25 października 2011, w nieznanym miejscu na pustyni, by zapobiec ewentualnym aktom wandalizmu. Osoby będące przy pochówku przysięgły na Koran, że nie wyjawią miejsca spoczynku dyktatora. Razem z al-Kaddafim pochowano jego syna Mutasima al-Kaddafiego oraz byłego ministra obrony i dowódcę armii Abu Bakra Junisa Dżabra. Osobisty duchowny al-Kaddafiego Chalid Tantusz odmówił muzułmańskie modlitwy nad ciałami. W obrzędach uczestniczyli także dwaj jego kuzyni: dawny szef Gwardii Ludowej, Mansur Dhao Ibrahim, oraz Ahmed Ibrahim (obaj zostali pojmani wraz z pułkownikiem). Według Mlegty, gdy duchowny zakończył odmawianie modlitwy, ciała przekazano dwóm zaufanym ludziom NRL, którzy zabrali je daleko na pustynię.

W poniedziałek 24 października 2011 szef Narodowej Rady Libijskiej Mustafa Abdel Dżalil poinformował o utworzeniu komisji, która ma zbadać okoliczności śmierci byłego libijskiego przywódcy. 27 października 2011 Narodowa Rada Libijska zapowiedziała, że jego zabójcy staną przed sądem.

Po zakończeniu wojny brytyjski dziennik Daily Telegraph zasugerował, że pewna brytyjska prywatna firma ochroniarska mogła być zaangażowana w wywiezienie Mu’ammara al-Kaddafiego z Libii podczas ostatnich dni wojny. Firma miała pośredniczyć w wynajęciu 50 najemników (w tym 19 z RPA), którzy mieli przetransportować dyktatora do Nigru. W akcji udział mieli brać członkowie najemniczej firmy Simona Manna (byłego oficera elitarnej jednostki komandosów SAS, który w 2004 próbował obalić prezydenta Gwinei Równikowej, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo). Podczas przygotowywania akcji dwóch najemników zginęło. Według dziennika firma, która przyjęła zlecenie, ostatecznie zdradziła swoje plany NATO, co umożliwiło zaatakowanie konwojów z al-Kaddafim 20 października pod Syrtą. NATO jednak podało, iż nie wiedziano, że znajduje się on w atakowanym konwoju[16].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Fatiha al-Nuri
 
Muammar al-Kaddafi
 
Safia Farkasz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mohammed
 
Saif al-Islam
 
Saadi
 
Mutasim
 
Hannibal
 
Ajsza
 
Saif al-Arab
 
Chamis
 
 
 

Odznaczenia i wyróżnienia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Transkrypcja imienia i nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na różny sposób transkrypcji z języka arabskiego i różnorodność wymowy (w zależności od dialektu) spotyka się wiele form latynizowanych imienia i nazwiska libijskiego przywódcy.

{\color{OliveGreen}M
\begin{cases}u\\o\end{cases}
\begin{cases}\varnothing\\'\end{cases}
a
\begin{cases}mm\\m\end{cases}
\begin{cases}a\\e\end{cases}
r}
~~~~
{\color{MidnightBlue}\begin{cases}al\\el\\Al\\El\\\varnothing\end{cases}
\begin{cases}-\\\textvisiblespace\\\varnothing\end{cases}}
{\color{RedViolet}\begin{cases}Q\\G\\Gh\\K\\Kh\end{cases}
\begin{cases}a\\e\\u\end{cases}
\begin{cases}d\\dh\\dd\\ddh\\dhdh\\dth\\th\\zz\end{cases}
a
\begin{cases}f\\f\!f\end{cases}
\begin{cases}i\\y\end{cases}}

Przypisy

  1. Al-Kaddafi utracił de facto władzę w kraju 23 sierpnia 2011, po zdobyciu jego siedziby przez powstańców i ucieczce z Trypolisu. 16 września 2011 ONZ de iure uznała Narodową Radę Tymczasową za legalne władze Libii.
  2. Zapis w polskiej transkrypcji fonetycznej współczesnego standardowego języka arabskiego
  3. Kira Salak: National Geographic article about Libya. National Geographic Adventure.
  4. msz.gov.pl Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego
  5. 5,0 5,1 Robert Stefanicki: Armia i plemiona Libii (pol.). Gazeta Wyborcza, 2011-02-23 20:04. [dostęp 2011-02-24]. s. 1.
  6. Background Note: Libya (ang.). U.S Departament of State. [dostęp 14 lipca 2009].
  7. Dlaczego Zachód chce upadku Kadafiego
  8. Gaddafi chides African Union after leadership change (ang.). Reuters, 31 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-01].
  9. Libyan rebels overrun Gaddafi HQ, say he's 'finished' (ang.). Reuters, 24 sierpnia 2010. [dostęp 2011-09-20].
  10. UN assembly recognizes Libya's interim government (ang.). Reuters, 16 września 2011. [dostęp 2011-09-20].
  11. NATO nie wiedziało, do kogo strzela (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  12. Współplemieniec wydał Kaddafiego powstańcom? (pol.). tvn24.pl, 21 października 2011. [dostęp 21 października 2011].
  13. Tak wygląda człowiek, który zastrzelił Kadafiego (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  14. Wstrząsające zdjęcia z Al-Dżaziry - żołnierze ciągnęli zakrwawione ciało Kadafiego po ulicy (pol.). wp.pl, 20 października 2011. [dostęp 20 października 2011].
  15. Sekcja zwłok Kaddafiego jednak się odbyła. Zmarł od rany postrzałowej (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2011-10-22].
  16. Brytyjscy ochroniarze mieli wywieźć Kaddafiego z Libii? (pol.). tvn24.pl, 2011-06-24. [dostęp 2011-06-24].
  17. Honorary Appointments to the National Order of Merit. opm.gov.mt, 8 lutego 2004. [dostęp 2 kwietnia 2011].
  18. Members and Honorary Members of the Xirka Ġieħ ir-Repubblika. opm.gov.mt, 5 grudnia 1975. [dostęp 1 kwietnia 2011].
  19. Condecoró a Gadafi con la Orden del Libertador y le dio una réplica de la espada (hiszp.). noticias24.com, 28 września 2009. [dostęp 13 stycznia 2012].
  20. Michał Janczuk: Kaddafi – ponownie doktorem honoris causa na Białorusi. Biełsat TV, 22 czerwca 2011. [dostęp 23 czerwca 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]