Cesarstwo rzymskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Imperium Romanum
Cesarstwo rzymskie
Republika rzymska 27 p.n.e. - 395 Cesarstwo Bizantyńskie
Cesarstwo zachodniorzymskie
Flaga
Herb
Flaga Herb
Dewiza: (łac.) Senatus Populusque Romanus
(S.P.Q.R.)

(Senat i lud rzymski.)
Język urzędowy łacina, greka
Stolica Rzym (do 286)
Mediolan (286-330)
Konstantynopol (330-395)[a]
Ustrój polityczny Pryncypat (27 p.n.e. - 2 poł. III w. n.e.), Dominat (od 2 poł. III w. n.e.)
Ostatnia głowa państwa Cesarz Teodozjusz I Wielki
Powierzchnia
 • całkowita

ok. 4 600 000 km²
Liczba ludności (150)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

ok. 55 900 000[1]
12,3 osób/km²
Jednostka monetarna denar, sestercja, as, aureus, solid
Data powstania Gajusz Oktawiusz
27 r.p.n.e.
Podział na część zachodnią i wschodnią 395 r.
Religia dominująca religia starożytnego Rzymu
od 392 chrześcijaństwo
Mapa

Cesarstwo rzymskiestarożytne państwo obejmujące obszary basenu Morza Śródziemnego, powstałe z przekształcenia republiki rzymskiej w system monarchiczny. Przyjmuje się, że początkiem cesarstwa był rok 27 p.n.e., kiedy Gajusz Oktawiusz otrzymał od senatu tytuł augusta (wywyższony przez bogów). Potwierdzało to pozycję Oktawiana jako najważniejszej osoby w państwie i przyniosło definitywny koniec republice rzymskiej.

Początkowo formą rządów w cesarstwie był tzw. pryncypat - formalnie zachowano poprzedni ustrój a cesarz utrzymywał najwyższą władzę w państwie sprawując wszystkie najważniejsze urzędy republiki i kontrolując armię. W wyniku reform Dioklecjana i Konstantyna nastała era dominatu ze znacznie mocniejszą pozycją cesarską.

W 395 roku cesarstwo definitywnie rozpadło się na część zachodnią i wschodnią. W wyniku problemów wewnętrznych i wędrówki ludów Państwo zachodnie upadło w 476 roku. Bogatsze i bardziej zurbanizowane cesarstwo wschodnie (ze stolicą w Konstantynopolu) przetrwało do 1453 roku.

Dzieje[edytuj | edytuj kod]

Oktawian August[edytuj | edytuj kod]

Panowanie Oktawiana Augusta (27 p.n.e. - 14 n.e.) cechowało przywrócenie stabilności politycznej i społecznej. Ustrój republikański nie został formalnie zniesiony, a władza cesarza wywodziła się z połączenia kompetencji urzędów cywilnych oraz wojskowych, w szczególności władzy konsula (najwyższego urzędnika i dowódcy wojskowego), trybuna ludowego (protektora ludu z prawem weta i inicjatywą prawodawczą) i najwyższego kapłana (Pontifex Maximus). Cezara określano również jako zwycięskiego wodza (Imperator) oraz ojca ojczyzny (pater patriae). August zachował przywileje senatorów, podkreślając, że jest pierwszym wśród równych (princeps). Dlatego ten system rządzenia nazwano pryncypatem.

August wprowadził szereg reform usprawniających administrację rzymską. Zastąpił skorumpowanych i ambitnych patrycjuszy sprawnymi administratorami ze stanu ekwitów (należał do nich m.in. Poncjusz Piłat), dając im kluczowe stanowiska w państwie np. prefekta Egiptu (ważne źródło zaopatrzenia w zboże) czy prefekta pretori (gwardia cesarska w Rzymie). Zastąpił także skorumpowanych przedsiębiorców, dzierżawiących podatki, urzędnikami państwowymi. Rozsądne podatki i stabilna moneta spowodowały rozwój handlu i wzrost gospodarczy.

August zajął się także reformą religii i uzdrowieniem obyczajów. Ustanowił prawa zachęcające do małżeństwa i posiadania dzieci (opodatkowano kawalerów i bezdzietnych), wprowadził kary za przestępstwa seksualne. Promował kulturę opiewającą proste, wiejskie i rodzinne wartości oraz pobożność. Odbudował 53 świątynie w Rzymie, odnawiając zaniedbane ceremonie religijne.

Dynastia julijsko-klaudyjska[edytuj | edytuj kod]

Następca Augusta – Tyberiusz (14-37) był skutecznym dowódcą i administratorem. Pod koniec panowania wycofał się do willi na Capri, pozostawiając rządy w ręku prefekta pretorii Lucjusza Aeliusza Sejanusa. Istnieje podejrzenie, czy jego wejścia na "tron cesarski" nie ułatwiła jego matka - Liwia Druzylla, podejrzana o spowodowanie zabójstwa mężów Julii Starszej - Marka Marcellusa i Marka Agrypy oraz jej synów Gajusza Cezara i Lucjusza Cezara. Julia była córką Augusta z drugiego małżeństwa ze Skrybonią. Tyberiusz podczas panowania nie opuścił ani razu Italii. Na Capri dokonywał wielu gwałtów i zbrodni.

Jego bratanek i sukcesor Gajus zwany Kaligulą (37-41) zdobył początkowo popularność znosząc podatek od sprzedaży oraz sponsorując igrzyska sportowe i przedstawienia, ale szybko stał się tyranem. Mordował senatorów, aby posiąść ich żony i własność, na gubernatorów mianował przyjaciół z dzieciństwa, żądał oddawania sobie czci jako Jowiszowi i – według Swetoniusza – planował powierzenie urzędu konsula swojemu koniowi, Incitatusowi. W końcu został zamordowany przez spiskowców.

Po śmierci Kaliguli rozważano przywrócenie republiki, ale pretorianie wymusili na senacie uznanie nowego cesarza. Został nim Klaudiusz (41-54), który odznaczył się rozsądnymi decyzjami politycznymi oraz wprowadzeniem humanitarnych praw dotyczących dłużników i niewolników. Klaudiusz rozbudował również port w Ostii oraz wybudował nowy akwedukt zaopatrujący Rzym w wodę. Został otruty przez swoją żonę Agrypinę, która w ten sposób zdobyła tron dla swojego syna Nerona (54-68). Neron zapoczątkował prześladowania chrześcijan, wykorzystując do tego pożar Rzymu w 64. Władał nieudolnie i wybuchły przeciwko niemu bunty. Popełnił samobójstwo podczas ucieczki z opanowanego przez swoich wrogów Rzymu.

Śmierć Nerona zapoczątkowała wojnę domową, podczas której rzymscy żołnierze powołali po kolei czterech cesarzy: Galbę, Othona, Witeliusza i Wespazjana. Dlatego rok 69 nazywany jest rokiem czterech cesarzy. Obnażyło to fikcję republikańskich tradycji – władza cesarzy opierała się w istocie na armii.

Dynastie Flawiuszów i Antoninów[edytuj | edytuj kod]

Forum Romanum - pozostałości po dawnej stolicy cesarstwa rzymskiego

Z walk o władzę zwycięsko wyszedł Wespazjan (69-79), dowódca armii na wschodzie. Wybór na cesarza zastał go podczas tłumienia powstania żydowskiego w Palestynie. Powołując nowych senatorów spoza Italii oraz lojalnych dowódców zbudował poparcie dla nowej dynastii – Flawiuszy. Uzdrowił finanse państwa. Po nim władzę przejął syn cesarza Tytus Flawiusz. Jego krótkotrwałe rządy (79-81) dobrze zapisały się w pamięci Rzymian, podczas gdy jego następca Domicjan (81-96) uważany był za tyrana, a złej opinii nie poprawiły mu liczne sukcesy wojskowe. Domicjan zbudował system fortyfikacji między Renem i Dunajem. Nie ufając senatorom rozbudował system szpiegostwa i terroru. Zginął w wyniku spisku pałacowego.

Zasięg państwa rzymskiego w latach: 133 p.n.e (czerwony), 44 p.n.e. (pomarańczowy - późna republika, zdobycze takich przywódców jak Pompejusz i Juliusz Cezar), 14 n.e (żółty - zdobycze Oktawiana Augusta), 117 n.e (zielony - zdobycze późniejszych cesarzy)

Senat powołał na tron Nerwę (96-98), który adoptował szanowanego gubernatora GermaniiTrajana (98-117), zapoczątkowując w ten sposób dynastię Antoninów. Trajan był pierwszym cesarzem urodzonym poza Rzymem (w Hiszpanii) i wybitnym żołnierzem, który podbił kilka nowych prowincji – Dację, Armenię, Arabię, Mezopotamię. Ze względu na zdolności administracyjne i rozsądną politykę uważany jest za jednego z najlepszych cesarzy. Zainicjował program budowy wielu obiektów w całym imperium. Był autorem programu świadczeń społecznych – m.in. rozdawnictwa żywności dla biednych dzieci. Wzbudzał podziw senatorów i podwładnych bezpośrednim i sprawiedliwym traktowaniem oraz otwartym umysłem. Za jego panowania imperium obejmowało tereny od wybrzeży Zatoki Perskiej i Egiptu po środkową Szkocję i od pn. Maroka do wybrzeży morza Kaspijskiego w 117 oraz Dację.

Kuzyn i sukcesor Trajana, Hadrian (117-138), był niezmordowanym podróżnikiem i miłośnikiem kultury greckiej. Rozpoczął rządy od wycofania wojsk z Armenii i Mezopotamii, których utrzymanie było zbyt kosztowne. Zreformował administrację, kontynuował budowę fortyfikacji limes (np. 117-kilometrowy Wał Hadriana w Brytanii) oraz dróg. Po nim tron odziedziczył Antoninus Pius (138-161). Jego pokojowe panowanie można uznać za najlepszy okres w historii Rzymu. Jego następca Marek Aureliusz (161-180) był już zmuszony poświęcić wiele czasu walkom z najazdami Germanów. Był filozofem na tronie, a jego Rozmyślania należą do klasyki filozofii stoickiej.

Historycy nazywali pięciu cesarzy z dynastii Antoninów (Nerwę, Trajana, Hadriana, Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza) "dobrymi cesarzami". Trudno byłoby tak określić syna i dziedzica Marka Aureliusza – Kommodusa (180-192), który interesował się głównie walkami gladiatorów, w których chętnie sam brał udział. Kiedy Kommodus zmarł (najprawdopodobniej zamordowany), zdemoralizowani pretorianie przeprowadzili aukcję, której stawką był tron cesarski. Wkrótce do gry dołączyły także legiony i zaczęła się wojna domowa, która spustoszyła imperium.

Cesarze-żołnierze[edytuj | edytuj kod]

Wojna domowa wyniosła na cesarski tron Septymiusz Sewera (193-211) – dowódcę armii Dunaju. Po pokonaniu rywali był zmuszony poświęcić większość panowania na gaszenie płonących granic imperium. Nie ufał senatowi i pozbawił senatorów stanowisk dowódczych w armii. Nie ufał także gwardii pretoriańskiej, którą rozwiązał. Lojalność armii zapewnił sobie ustalając stały żołd oraz rozluźniając dyscyplinę – zezwolił żołnierzom na małżeństwo, posiadanie własnej ziemi oraz zamieszkiwanie w miastach poza obozami. Żołnierzom powierzył także szereg obowiązków administracyjnych, m.in. zbieranie podatków. Reformy te jednak raczej osłabiły niż umocniły państwo, a jego pięciu następców (w tym dwóch synów) zostało zamordowanych mimo stałej polityki przekupywania wojsk. Ważnym posunięciem następcy Septymiusza – Karakalli było rozciągnięcie praw obywateli rzymskich na wszystkich wolnych mieszkańców imperium w 212. Panowanie dynastii Sewerów zakończyło się w 235 zabójstwem cesarza Aleksandra Sewera.

Ataki ludów "barbarzyńskich" na Cesarstwo w latach 268-271

Armia poczęła się uważać za reprezentanta ludu rzymskiego i źródło wszelkiej władzy. Między 235 a 284 wojsko powołało około 20 cesarzy, którym udało się zająć Rzym, i 30, którym to się nie udało. Tylko jeden z tych cesarzy zmarł śmiercią naturalną. Upadek władzy spowodował załamanie się gospodarki: poborcy podatkowi żądali olbrzymich podatków dla walczących ze sobą armii, a zbankrutowani rolnicy stawali się poddanymi latyfundystów lub zajmowali się rabunkiem. Porzucone ziemie zdobywały w tym czasie plemiona germańskie przybyłe zza Renu i Dunaju. Na wschodzie w granice imperium wdarły się wojska Sasanidów, a następnie własne państwo stworzyła tam Palmyra. Anarchia oraz zaniedbanie dróg i mostów sparaliżowała handel, co wywołało autarkiczną gospodarkę na wsi i upadek miast. Pieniądz stracił wartość (monety bite w 270 zawierały tylko 1% srebra), co spowodowało przejście z gospodarki pieniężnej na wymianę barterową. Również podatki pieniężne zostały zastąpione przez podatki naturalne pobierane u producentów np. w żywności, broni i odzieży. Zubożenie sponsorów uderzyło także w szkolnictwo, kulturę, igrzyska i festiwale religijne. Ubocznym skutkiem był wzrost senatorskich latyfundiów i zastępowania w nich niewolników (jako zbyt drogich) przez ubogich dzierżawców. Za panowania Aureliana (271-275) Rzym, który już dawno wykroczył poza mury postawione w IV w. p.n.e., został otoczony nowymi murami. Był to widomy znak słabości cesarstwa.

Reformy Dioklecjana i Konstantyna[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja gospodarcza i militarna zaczęła poprawiać się w latach 80. III w. Stabilizację polityczną przywrócił Dioklecjan, który został cesarzem w 284. Dioklecjan po dłuższych przemyśleniach uznał, że sam nie podoła obowiązkom, dobrał sobie jako współrządcę Maksymiana, któremu powierzył zarząd prowincji zachodnich. Wkrótce potem obaj cesarze (auguści) dostali po pomocniku (cezarze). System sprawowania władzy przez czterech cesarzy (tetrarchia) został stworzony przez Dioklecjana jako stała instytucja. W 305 Dioklecjan abdykował i przekazał władzę swojemu cezarowi. Pokojowe przekazanie władzy jednak się nie powiodło. Wybuchła wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł Konstantyn, który w 312 opanował zachodnią, a w 324 wschodnią część cesarstwa.

Podczas rządów Dioklecjana i Konstantyna cesarstwo zostało zreorganizowane. Określa się ten okres historii cesarstwa mianem Nowej Republiki[2]. Armię rozbudowano i podzielono na broniących granic limitanei i ruchomą armię polową comitatenses. Prowincje zostały podzielone na mniejsze jednostki, aby ułatwić zarządzanie nimi. Przywróciło to co prawda ład społeczny, ale powstała rozbudowana warstwa administracji, która szybko okazała się nieudolna i skorumpowana. W dodatku wzrosły podatki. Ludność ubożała, chłopi stopniowo spadali do rangi niewolników.

Konstantyn wydał w 313 edykt mediolański, zezwalający na legalne wyznawanie chrześcijaństwa[3]. Dostrzegł w nim siłę, która mogła stanowić element spajający nowy porządek. Wcześniej siłę tę stanowił kult religijny oddawany osobie cesarza. Konstantyński edykt wolności religijnej sprawił, że chrześcijaństwo miało wspierać państwo w radykalnie odmienny sposób. Odtąd praktykowanie jakiejkolwiek religii miało być bowiem sprawą osobistego wyboru obywateli. Wraz z chrześcijaństwem weszło zatem w życie polityczne pojęcie wolności religijnej. Jednym z ideologów Nowej Republiki był Laktancjusz, wychowawca cesarskiego syna Kryspusa. Cel jego dzieła Divinae Institutiones (Boże rozporządzenia) był ten sam co wcześniej De oficiis Cycerona[2]. Dwadzieścia cztery lata później, będąc już na łożu śmierci, Konstantyn sam przyjął chrzest. Wszyscy kolejni cesarze byli już chrześcijanami. Wyjątkiem okazał się panujący w latach 361-363 Julian, który podjął ostatnią – nieudaną – próbę ożywienia religii starorzymskiej. W 392 cesarz Teodozjusz Wielki wprowadził chrześcijaństwo jako religię państwową. Wszelkie inne były odtąd nielegalne.

Podział cesarstwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie[edytuj | edytuj kod]

W III wieku podupadł autorytet cesarzy, wynoszonych na tron i obalanych przez armię (większość władców tego okresu została zamordowana). Napotkali oni coraz większe trudności w rządach nad rozległym Imperium. Dlatego pod koniec III wieku cesarz Dioklecjan wprowadził współrządy czterech cesarzy - jednak system ten przetrwał zaledwie do początków IV stulecia. Trwały - jak się później okazało - podział cesarstwa nastąpił w 395 roku. Odtąd rządziło dwóch cesarzy: jeden panował w zachodniej, a drugi we wschodniej części państwa.

Information icon.svg Osobny artykuł: cesarstwo zachodniorzymskie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Cesarstwo Bizantyńskie.

Ustrój[edytuj | edytuj kod]

Pryncypat[edytuj | edytuj kod]

Władza cesarza[edytuj | edytuj kod]

Wprowadzony po 27 roku p.n.e. przez Oktawiana Augusta ustrój opierał się władzy jednostki jaką był cesarz przy zachowaniu pozorów instytucji republikańskich.

Cesarz był princepsem, "pierwszym obywatelem republiki", piastującym jednocześnie funkcje imperatora, przywódcy senatu, prokonsula zarządzającego 18 prowincjami, najwyższego kapłana, trybuna ludowego i cenzora ustalającego listy senatorów. Pryncypat nie był dziedziczny, ale władca miał możliwość wyznaczenia swego następcy. Pryncypat trwał w Rzymie aż do rządów Dioklecjana.

Administracja w pierwszych wiekach cesarstwa[edytuj | edytuj kod]

Cesarstwo rzymskie obejmowało wówczas terytorium, na którym obecnie znajduje się ponad 30 państw. Zamieszkiwało je około 50 mln ludzi[4]. Mimo to posiadało ono szczątkową administrację centralną. Wpływ państwa na codzienne życie znakomitej większości obywateli był znikomy. Cesarz, wsparty niewielkim zespołem sekretarzy, złożonym najczęściej z jego własnych niewolników oraz wyzwoleńców nie był w stanie zarządzać zbyt wieloma sprawami i w rzeczywistości znaczną część władzy musiał oddawać zarządcom prowincji i prokuratorom, których aparat administracyjny też nie był znaczący. Całe imperium tworzyła mozaika samorządnych miast, którymi, wraz z przyległymi do nich terenami, rządziła miejscowa elita. Odpowiadała ona za prowadzenie bieżącej administracji, realizację wielu ustaw i ściąganie podatków. Miasta te były przeważnie kopiami stolicy imperium – miały własny senat i urzędników wybieranych corocznie spośród lokalnych wielmożów.

Dominat[edytuj | edytuj kod]

Charaktery władzy cesarza zmienił się w czasie rządów Dioklecjana. Cesarz sprawował odtąd niekwestionowaną absolutną władzę, używając tytułu dominus et deus (pan i bóg). Zerwano całkowicie z pozorami republiki, a władzę senatu ograniczono do roli doradczej.

Dioklecjan wprowadził także rządy, nazwane tetrarchią (rządy czterech, czwórwładza), która polegała na tym, iż Imperium rządzi dwóch augustów, oni natomiast mianują swoich zastępców zwanych cezarami, po 20. latach sprawowania władzy, w teorii, mają zrzec się tytułu augusta na swojego zastępcę, który po kolejnych 20. latach ma zrzec się władzy na swego cezara itd. System tetrarchii nie utrzymał się, a jego ostatecznym kocem było przejęcie władzy przez Konstantyna Wielkiego.

Podział terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Podział terytorialny pod koniec IV w. n.e.[edytuj | edytuj kod]

Cesarstwo Rzymskie obejmowało wówczas wszystkie ziemie okalające Morze Śródziemne[4] oraz Morze Czarne

Historia Włoch
Chronologia
Włochy w XX wieku
Pozostałe

Formalna ciągłość Cesarstwa do 1806 r. i tytułu cesarskiego do 1922 r.[edytuj | edytuj kod]

Tak zwany podział Cesarstwa Rzymskiego w 395 r. nie był podziałem imperium na dwa państwa. Państwo miało być jednolite i rządzone wspólnie przez dwóch równych sobie cesarzy rzymskich (imperatorów augustów) - jednego na Zachodzie i jednego na Wschodzie. W przypadkach, kiedy jednego z cesarzy by zabrakło, drugi automatycznie stawał się jedynowładcą całego imperium. W 476 r. Romulus Augustulus, cesarz na Zachodzie, został zdetronizowany przez dowódcę wojskowego Odoakra, który jednocześnie uznał cesarza Zenona z Konstantynopola za jedynego cesarza rzymskiego i przyjął od tego imperatora godność namiestnika Italii. Cesarstwo Rzymskie pod władzą jednego cesarza rezydującego w Konstantynopolu istniało do 800 r., kiedy to Karol Wielki został ukoronowany w Rzymie na imperatora augusta. Cesarz wschodni uznał tytuł cesarski Karola, przez co powstała formalna dwuwładza w Imperium Romanum, będącym wtedy jedynie ideą państwa, a w rzeczywistości dwoma odrębnymi i niezależnymi od siebie państwami - bizantyjskim i frankijskim. Zachodni tytuł cesarski przeszedł następnie w 962 r. na królów niemieckich, którzy zostali uznani cesarzami rzymskimi przez rzymski Wschód (Bizancjum). Zarówno królowie frankijscy jak i królowie niemieccy starali się z własnej inicjatywy, aby cesarze wschodni uznawali ich za "kolegów" w godności cesarsko-rzymskiej, bo bez takiego uznania ich legitymacja byłaby wątpliwa. W 1453 r. zginął z rąk tureckich ostatni cesarz wschodni, w wyniku czego imperium zostało formalnie zjednoczone pod berłem jednego cesarza - króla niemieckiego. Święte Cesarstwo Rzymskie, zwane czasem potocznie rzymsko-niemieckim, zakończyło swój byt w 1806 r., kiedy imperator Franciszek III został zmuszony do abdykacji przez Napoleona I. Formalnie Cesarstwo Rzymskie istniało jako państwo lub idea państwa nieprzerwanie od 27 r. p.n.e. do 1806 r. n.e. Jednak monarchiczny tytuł cesarza rzymskiego przetrwał jeszcze dłużej. Od zdobycia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. ich sułtanowie używali tytułu cesarza rzymskiego (tur. Kaysar-i-Rûm) i w tym charakterze sprawowali zwierzchnictwo nad Kościołem Prawosławnym oraz mianowali patriarchów ekumenicznych. Tytuł cesarza rzymskiego był jednak wyłącznie tytułem honorowym, jednym z wielu w tytulaturze sułtanów, nie uznawanym przez cesarzy rzymsko-niemieckich, a Porta Ottomańska nigdy nie była nazywana Cesarstwem Rzymskim. Tytuł ten przestał istnieć wraz z obaleniem ostatniego sułtana w 1922 r.

Uwagi

  1. Od 286 siedzibą cesarzy był Mediolan, natomiast od 330 drugą oficjalną rezydencją cesarską był Konstantynopol. Rzym zachował jednak swój honorowy status i był nadal siedzibą senatu.

Przypisy

  1. Wiesław Suder: Census populi: demografia starożytnego Rzymu. Rzym: Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego, 2003. ISBN 8322923589.
  2. 2,0 2,1 Por.Ch. N. Cochrane: Chrześcijaństwo i kultura antyczna. G. Pianko (przekład), J. Domański, S. Kazikowski (redaktorzy). Warszawa: IW PAX, 1960, s. 181-213.
  3. Chrześcijaństwo, które narodziło się w I wieku w Palestynie, bardzo szybko zyskiwało popularność. Już na początku II wieku jego zwolennicy żyli w całym cesarstwie. Chrześcijanie często spotykali się z wrogością pozostałych mieszkańców imperium. Zarzucano im ateizm, gdyż nie wierzyli w pogańskich bogów, władze cesarstwa jednak ich nie prześladowały. Wszystko zmieniło się w III wieku. W niepewnych czasach nowa religia zyskiwała na popularności. Rosnące szeregi chrześcijan zaniepokoiły władze i zaczęły się oficjalne prześladowania. Ich apogeum przypadło na pierwsze lata IV wieku. Krwawe prześladowania nie załamały jednak rozwoju tej religii, wręcz przeciwnie – odwaga męczenników umacniała jego autorytet
  4. 4,0 4,1 I. Cesarstwo Rzymskie u schyłku IV wieku. W: Tadeusz Manteuffel: Historia Powszechna. Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 11-12. ISBN 83-01-08685-8.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]