Aleksander VI

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Aleksander VI
Alexander Sextus
Rodrigo Borgia
Rodrigo de Borja y Borja
papież
Aleksander VI
Herb Aleksander VI
Data i miejsce urodzenia 1 stycznia 1431
Xàtiva
Data i miejsce śmierci 18 sierpnia 1503
Rzym
papież
Okres sprawowania 1492-1503
dziekan kolegium kardynalskiego
Okres sprawowania 1483–1492
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Diakonat 1468
Prezbiterat 30 października 1471
Nominacja biskupia 30 sierpnia 1471
Sakra biskupia 30 lub 31 października 1471
Kreacja kardynalska 20 lutego 1456
Kaliksta III
Kościół tytularny San Nicola in Carcere (17 września 1456)
biskup Albano (30 sierpnia 1471)
biskup Porto e S. Rufina (24 lipca 1476)
Pontyfikat 11 sierpnia 1492
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Aleksander VI w Wikicytatach
Sukcesja apostolska
Data konsekracji 1471

Aleksander VI (łac. Alexander VI, hiszp. Rodrigo de Borja y Borja, wł. Rodrigo Borgia[1]; ur. 1 stycznia 1431 w Xativie, zm. 18 sierpnia 1503 w Rzymie[2]) – papież w okresie od 11 sierpnia 1492 do 18 sierpnia 1503[3].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne życie[edytuj | edytuj kod]

Był synem Jofré de Borji y Escrivà i Isabel de Borji i siostrzeńcem papieża Kaliksta III (Alfonsa de Borja)[4]. Ukończył studia prawnicze w Bolonii[4]. W latach 40. XV wieku otrzymał liczne beneficja, m.in. Xativie (1444), Walencji (1445), Barcelonie czy Segorbe (1448)[4]. Wuj w 1456 roku mianował go legatem w Marchii Ankońskiej, następnie (w 1457) – wicekanclerzem Kościoła rzymskiego i wodzem wojsk papieskich[2]. W tym samym roku, 20 lutego został mianowany kardynałem diakonem[4]. 17 września otrzymał diakonię San Nicola in Carcere[4] W 1468 roku Rodrigo Borgia przyjął święcenia kapłańskie[3]. Otrzymał także liczne biskupstwa, m.in. biskupstwo Walencji[3]. Jako urzędnik wyróżnił się dużą sprawnością, przeprowadził reformę kancelarii papieskiej, której poświęcił pismo Glossa in regulas Cancellariae. Od około 1467 roku żył w konkubinacie z Vanozzą Cattanei. Kochanka urodziła mu kilkoro dzieci – m.in. Cezara, Juana, Lukrecję i Joffrego. Miał również innych potomków z nieznanymi bliżej kobietami oraz z Giulią Farnese.

Wybór na papieża[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Innocentego VIII, na konklawe w 1492 roku, zebrało się 23 kardynałów, z których faworytami byli Rodrigo Borgia i Giuliano della Rovere[5]. Obaj kandydaci jawnie uciekali się do łapownictwa, by zasiąść na Tronie Piotrowym[5]. Francuski król, Karol VIII Walezjusz, forsując kandydaturę kardynała della Rovere, zdeponował 200 tys. dukatów w banku rzymskim i kolejne 100 tys. w Genui[5]. Dzięki swojej przebiegłości, Rodrigo Borgia zdołał przekupić część kardynałów, m.in.: Colonnę, Orsiniego, Savellego, Sclafenatiego i Michiela, nadając im liczne beneficja[5]. Ponadto kardynał Ascanio Sforza otrzymał od przyszłego Aleksandra VI okazały zamek i tytuł wicekanclerza Kościoła rzymskiego[5]. Działania te zaowocowały elekcją w dniu 11 sierpnia 1492[4].

Pontyfikat[edytuj | edytuj kod]

Główną sferą działań większości papieży renesansu było wzmocnienie świeckiej władzy papieży i Państwa Kościelnego, walka o duchową i polityczną niezależność papiestwa i Kościoła od potęg świeckich oraz odnowa administracyjnych struktur kościelnych. Aleksander VI m.in. dzięki nadaniu licznych beneficjów opanował istniejącą w Państwie Kościelnym samowolę lokalnych możnowładców i całkowicie zreorganizował jego administrację[2]. Ta typowa dla renesansowych władców polityka centralizacji państwa wzbudziła opór lokalnych notabli, którzy zwrócili się o pomoc przeciw Aleksandrowi do wrogiej Kościołowi Francji – królowie tego państwa, zwłaszcza w czasach niedawnej niewoli awiniońskiej, od dawna dążyli do podporządkowania sobie papiestwa i spraw kościelnych (gallikanizm). Celom tym służyły także nadane jego dzieciom beneficja[2]. W 1492 Cezar Borgia został biskupem Walencji[2]. Rok później ojciec kreował go kardynałem, wraz z Alessandrem Farnese[2]. Papież zabiegał także o wzmacniające jego wpływy we Włoszech małżeństwa swoich dzieci (zwłaszcza Lukrecji) z najpotężniejszymi rodami Włoch i Hiszpanii[2]. Częściowo zostało to przerwane w 1497 śmiercią drugiego syna, Juana, który został prawdopodobnie zamordowany przez swego brata, Cezara[2]. Wydarzenie to wstrząsnęło Aleksandrem VI – 16 czerwca zwołał on specjalny konsystorz, na którym publicznie wyznał swoje grzechy, zapowiedział wielką reformę całego Kościoła, powołał w tym celu komisję kardynalską i rozpoczął przygotowania do soboru. Plan reformy stanowił zapowiedź Soboru Laterańskiego V i późniejszego Soboru Trydenckiego, zamierzenia papieża nie zostały jednak zrealizowane, gdyż pod wpływem syna Cezara wkrótce powrócił on do dawnego trybu życia[2].

W sprawach polityki wewnętrznej, Borgia poparł króla Neapolu, Ferrante, w sporze z francuskim władcą Karolem VIII, po tym jak syn papieża, Joffre zawarł małżeństwo z wnuczką Ferdynanda[2]. Następnie, po śmierci króla Ferrante, Aleksander poparł jego syna Alfonsa II i koronował go[2]. Karol Walezjusz wsparty przez kardynała Giuliana della Rovere najechał Włochy, zdobył Neapol i zagroził zwołaniem soboru[2]. Papież początkowo zwrócił się z prośbą o pomoc do sułtana Bajazyta II, a następnie do Ligi Świętej, z pomocą której udało mu się wyprzeć Karola VIII z Włoch w 1493, a cztery lata później koronować na króla Neapolu Fryderyka Aragońskiego[2]. W tym czasie zwolnił swego syna, Cezara, z godności kardynalskiej i uczynił go legatem w Neapolu, a potem we Francji[2]. Na prośbę, nowego króla francuskiego, Ludwika XII, unieważnił jego małżeństwo a także podzielił królestwo Neapolu pomiędzy Francję i Hiszpanię, co przyczyniło się do znacznego ocieplenia relacji z Francją[2].

W 1493 zrodził się konflikt pomiędzy Hiszpanią i Portugalią, dotyczący eksploracji Nowego Świata[2]. Papież, by rozwiązać ten spór, wyznaczył linię demarkacyjną[3]. Przebiegała ona 100 mil na zachód od Wysp Azorskich, jednak została zmieniona podczas traktatu w Tordesillas (7 czerwca 1494), ponieważ początkowa wersja znacznie faworyzowała Hiszpanów[2].

W czasie pontyfikatu Aleksandra VI miał miejsce ostry spór pomiędzy papieżem, a zakonnikiem Girolamo Savonarolą[3]. Konflikt rozpoczął się spokojnym dialogiem w 1495, a zakończył się ekskomuniką mnicha w 1498[2]. Savonarola był przesłuchiwany, torturowany, a ostatecznie został skazany na śmierć przez spalenie na stosie[2].

Papież Aleksander VI na obrazie Tycjana

Rządy Aleksandra VI to fala licznych skandali, ekscesów i oznak zepsucia moralnego w najwyższych władzach Kościoła rzymskiego. Do historii przeszedł tzw. 'Bankiet Kasztanów', znany także jako 'Balet Kasztanów', którym określa się kolację wydaną przez Cezara Borgię 30 października 1501. Johann Burchard, Mistrz Ceremonii kilku papieży w latach 1483–1503, opisał przebieg imprezy w swojej kronice Liber Notarum, gdzie Cesare i Lukrecja spędzili czas w towarzystwie ok. 50 kurtyzan i prostytutek[6][7].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Z Vanozzą Cattanei miał pięcioro dzieci[5]:

Z nieznanymi kobietami miał[5]:

Z Giulią Farnese miał córkę[5]:

Według swojej drugiej bulli, Aleksander VI był ojcem Giovanniego Borgii[9]. Pierwsza bulla z 1 sierpnia 1501 podawała, że ojcem Giovanniego jest jednak Cezar Borgia; pojawiały się nawet teorie, że Giovanni jest owocem kazirodczego związku Lukrecji z Aleksandrem VI[9]. Obecnie pewną popularnością wśród badaczy cieszy się hipoteza, że był on nieślubnym synem Lukrecji Borgii i służącego Pedro Calderona, z którym Lukrecja nawiązała romans ok. 1498, a bulle z 1 sierpnia 1501 miały ukryć fakt, że jego ojciec był człowiekiem z niższych warstw społecznych[10].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie z podróży 12 sierpnia Aleksander VI i jego syn Cezar zachorowali – obaj mieli wysoką gorączkę, z towarzyszącymi wymiotami[11]. Przez kilka dni gorączka ustępowała i nawracała[11]. 6 dni później, 18 sierpnia Cezar Borgia był już niemal zdrowy, jednak jego ojca nie udało się wyleczyć i tego dnia zmarł[11]. Papieski lekarz, Scipio, stwierdził, że śmierć nastąpiła na skutek ataku apopleksji[11]. Zdaniem niektórych współczesnych mu historyków, takich jak Raffaello Maffei, Francesco Guicciardini czy Pietro Bembo, zarówno papież jak i jego syn, nie zmarli z przyczyn naturalnych[11]. Mieli oni zamiar otruć bogatego kardynała Adriano Castello i omyłkowo wypili zatrute wino[11]. Teoria ta ma jednak sporo mankamentów i wątpliwości, a co za tym idzie jest odrzucana jako nieprawdopodobna i nieprawdziwa, przez większość badaczy historii papiestwa[11].

Ocena[edytuj | edytuj kod]

Fresk Pinturicchiego, przedstawiający Aleksandra VI

Okazał się dobrym dyplomatą i politykiem[3]. Prowadził jednak bardzo rozwiązłe życie (zarzucano mu nawet uczestnictwo w publicznych orgiach wraz z własną córką) i dbał nadmiernie o swoją rodzinę. Wszystkie swoje dzieci obsadził na wysokich stanowiskach w Państwie Kościelnym i zapewnił im dobrobyt[2]. Zarzucano mu nadmierny przepych dworu papieskiego, symonię, nikolaizm i nepotyzm[12].

Oceny pontyfikatu Aleksandra VI bywają skrajne – często uznaje się go za jednego z najgorszych papieży[3]. Powstała też specyficzna czarna legenda Aleksandra VI i jego dzieci. Wiele faktów historycznych wciąż budzi spory – do złagodzenia opinii historyków o Aleksandrze VI, który szczególnie surowo oceniany był przez XIX-wieczną historiografię protestancką, przyczyniło się też odkrycie wielu nowych dokumentów historycznych[12]. Istnieją jednak wśród historyków także tendencje do oczyszczania Aleksandra VI z wielu stawianych mu zarzutów oraz uwypuklania pozytywnych aspektów jego działalności[12].

Wśród historyków XX-wiecznych bardzo negatywnie ocenia Aleksandra VI Ludwig von Pastor[12]. Twierdził on, że panowanie Aleksandra VI było tragedią dla Kościoła, jego rządy charakteryzowała buta, jawna rozwiązłość w życiu prywatnym i nepotyzm[12]. Nawet śmierć ukochanego syna, Juana, nie spowodowała przemiany moralnej papieża, który wkrótce potem powrócił do niemoralnego życia[12]. Pastor zwrócił jednak uwagę, że nawet najzacieklejsi wrogowie Borgii, nie mogli mu nic zarzucić w sprawach czysto kościelnych[12]. Ogólnie jednak ocenił, że rządy Aleksandra zdyskredytowały autorytet papiestwa i były nieszczęściem dla Kościoła[12]. Polemikę z Pastorem podjął belgijski badacz Peter De Roo, który po długoletniej kwerendzie we włoskich i zagranicznych archiwach, opierając się przy tym na literaturze przedmiotu obejmującej kilkaset pozycji, wydał pięciotomową pracę Material for a History of Pope Alexander VI, his relatives and his time[13].

Nieco łagodniej do Pastora wypowiadał się niemiecki historyk, Ferdinand Gregorovius[14]. Twierdził, że charakter człowieka zależy od okoliczności i czasów, w jakich się znajduje, a Aleksander VI jest postrzegany w "niewłaściwych proporcjach"[14]. Nie uważał go bowiem, za człowieka złego, a jedynie człowieka pozbawionego religijności[14]. Zaznaczał, że papież nie był wybitnym umysłem i dążył do ustanowienia teokracji, a do wykonywania władzy miały zostać powołane jego dzieci[14]. Według Gregoroviusa, Borgia nigdy nie sprawował rzeczywistej władzy, nie wykazał zdecydowania ani śmiałości w działaniu, a jedynie dostosowywał się do okoliczności[14].

Zdecydowanie dalej w swojej krytyce posunął się szwajcarski teolog protestancki i historyk chrześcijaństwa Philip Schaff[5]. Uważał on, że pontyfikat Aleksandra VI był zaprzeczeniem słów Jezusa skierowanych do św. Piotra o charakterze instytucji papiestwa[5]. Twierdził, że Borgia był "potworem", gorszym od papieży okresu pornokracji oraz papieży oskarżanych o herezję[5]. Odnosząc się do rozważań Pastora, Schaff uznał, że Aleksander dał przykład najwyższej deprawacji[5].

Mecenat artystyczny[edytuj | edytuj kod]

Pomimo, że Aleksander VI nie był takim mecenasem sztuki jak Sykstus IV, to chętnie korzystał z usług znanych artystów przy planach budowy kościołów[2]. W kwestiach budowlanych, Aleksander VI skupił swoją uwagę na Zatybrzu i tzw. "mieście Leona", które zostały zmodernizowane[15]. Odrestaurował ulicę Via Alessandrina i Zamek Świętego Anioła, a do jego udekorowania (a także do prywatnych apartamentów Borgiów) zatrudnił malarza Pinturicchiego[15]. Ufortyfikował więzienie Torre di Nona i zrealizował plany architektoniczne Mikołaja V[15]. Nakłonił Michała Anioła do przebudowy Bazyliki św. Piotra[2]. Przebudował swój dawny kościół tytularny S. Nicola in Carcere oraz SS. Apostoli; odnowił dach w kościele S. Maria Maggiore, a także umocnił mury miejskie[15]. Ponadto, wydał 9000 dukatów na odbudowy zamków w Subiaco, Civita Castellana, Tivoli, Nepi czy Osimo[15]. Prace związane z freskami, papież zlecał Rafaelowi Santiemu, natomiast do prac architektonicznych zatrudniany był Donato Bramante[15].

W kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W przypadku Pedro Luisa, macierzyństwo Vanozzy Cattanei bywa przez niektórych historyków kwestionowane

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alessandro VI (wł.). l'Enciclopedia Italiana. [dostęp 2013-04-18].
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 John N. D. Kelly: Encyklopedia papieży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1997, s. 352-355. ISBN 83-06-02633-0.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Rudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 127-128. ISBN 83-7006-437-X.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Borja, Rodrigo de (ang.). The Cardinals of the Holy Roman Church. [dostęp 2013-04-13].
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 The Last Popes of the Middle Ages. 1447–1521. W: Philip Schaff: History of the Christian Church. T. VI: From Boniface VIII. to Martin Luther. A.D. 1294–1517. Christian Classics Ethereal Library. (ang.)
  6. Johann Burchard, Diarium sive rerum urbanarum commentarii (Paris: E. Leroux, 1883–85), vol. 1, 443, vol. 2,167; translated by Geoffrey Parker as At the Court of the Borgia, Being an Account of the Reign of Pope Alexander VI Written by His Master of Ceremonies Johann Burchard (London: Folio Society, 1963), p. 194
  7. John Burchard, Pope Alexander VI and his Court. Extracts from the Latin Diary of the Papal Master of Ceremonies, 1484–1506. Ed. F. L. Glaser, New York, 1921
  8. Uhl A., Dzieci Papieży, Wydawnictwo Olimp, Poznań 2009, ISBN 978-83-61513-19-3, s. 153.
  9. 9,0 9,1 Ludwig von Pastor: The history of the popes, from the close of the middle ages. T. VI. Londyn: Kegan Paul, Trench, Trubner, Co & Ltd., 1901, s. 104-107.
  10. M. Bellonci, Lukrecja Borgia, jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 280.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 Ferdinand Gregorovius: History of the City of Rome in the Middle Ages. T. VII. Londyn: George Bell & Sons, 1900, s. 516-521. (ang.)
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Ludwig von Pastor: The history of the popes, from the close of the middle ages. T. VI. Londyn: Kegan Paul, Trench, Trubner, Co & Ltd., 1901, s. 137-141.
  13. Peter De Roo, Material for a History of Pope Alexander VI, his relatives and his time, Brugia 1924.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Ferdinand Gregorovius: History of the City of Rome in the Middle Ages. T. VII. Londyn: George Bell & Sons, 1900, s. 523-529. (ang.)
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Ludwig von Pastor: The history of the popes, from the close of the middle ages. T. VI. Londyn: Kegan Paul, Trench, Trubner, Co & Ltd., 1901, s. 165-181.
  16. Rodzina Borgiów (The Family) (pol.). Esensjopedia. [dostęp 2013-04-16].
  17. Assassin's Creed II – recenzja (pol.). Gry-Online. [dostęp 2013-04-16].
  18. Assassin's Creed: Brotherhood (pol.). Gry-Online. [dostęp 2013-04-16].
  19. The Borgias Episodes (ang.). TV.com. [dostęp 2012-05-06].
  20. The Conclave (2006) (ang.). IMDb. [dostęp 2013-04-16].
  21. Borgia. Krew dla papieża (pol.). Taurus Media. [dostęp 2013-04-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Francesco Condulmer
Wicekanclerz Św. Kościoła Rzymskiego
1457–1492
Następca
Ascanio Maria Sforza Visconti
Poprzednik
Innocenty VIII
Emblem of the Papacy SE.svg Papież Emblem of the Papacy SE.svg Następca
Pius III