Maria Skłodowska-Curie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Maria Skłodowska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy uczonej. Zobacz też: inne znaczenia terminu „Maria Curie”.
Maria Skłodowska-Curie
Marie Curie
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 7 listopada 1867
Warszawa
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1934
Passy
Przyczyna śmierci aplazja szpiku[1]
Miejsce spoczynku Panteon
Zawód fizyk, chemik
Narodowość polska
Alma Mater Uniwersytet Paryski
Wyznanie ateistka
Małżeństwo 1895–1906: Pierre Curie
Dzieci Irène Joliot-Curie
Ève Curie
Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg
Odznaczenia
Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

Maria Salomea Skłodowska-Curie[a] herbu Dołęga (ur. 7 listopada 1867 w Warszawie, zm. 4 lipca 1934 w Passy) – fizyk i chemik, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla (1903[2], 1911[3]).

W 1891 Maria Skłodowska wyjechała z Polski (Królestwa Polskiego) do Paryża, by tam kontynuować studia na Sorbonie (w XIX wieku kobiety nie mogły studiować na ziemiach polskich[b]); następnie rozwinęła tam swoją karierę naukową. Była prekursorką nowej gałęzi chemii – radiochemii. Do jej dokonań należą: rozwinięcie teorii promieniotwórczości, technik rozdzielania izotopów promieniotwórczych oraz odkrycie dwóch nowych pierwiastkówradu i polonu. Z jej inicjatywy prowadzono także pierwsze badania nad leczeniem raka za pomocą promieniotwórczości. Dwukrotnie wyróżniona Nagrodą Nobla za osiągnięcia naukowe, po raz pierwszy w 1903 z fizyki wraz z mężem Pierrem Curie i Henrim Becquerelem za badania nad odkrytym przez Becquerela zjawiskiem promieniotwórczości, po raz drugi w 1911 z chemii za odkrycie polonu i radu, wydzielenie czystego radu i badanie właściwości chemicznych pierwiastków promieniotwórczych. Jest jedyną kobietą, która tę nagrodę otrzymała dwukrotnie, a także jedynym uczonym w historii uhonorowanym Nagrodą Nobla w dwóch różnych dziedzinach nauk przyrodniczych[c]. Jest ona też jedyną kobietą, która spoczęła w paryskim Panteonie w dowód uznania zasług na polu naukowym.

Żona Pierre’a Curie, matka Ève Curie i Irène Joliot-Curie.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość w Polsce

Władysław Skłodowski oraz, od lewej, Maria, Bronisława, Helena, 1890

Maria Skłodowska urodziła się w Warszawie (wtedy znajdującej się w Królestwie Polskim, będącym częścią Imperium Rosyjskiego) jako piąte i ostatnie dziecko w znanej rodzinie nauczycielskiej, wywodzącej się z drobnej szlachty. Jej ojciec Władysław, pochodził z rodziny, która miała prawo do posługiwania się herbem Dołęga, zaś matka z rodziny z herbem Topór[4][5]. Dziadek Józef Skłodowski był szanowanym lubelskim pedagogiem. Ojciec Władysław Skłodowski był nauczycielem matematyki i fizyki oraz dyrektorem kolejno dwóch warszawskich gimnazjów męskich, zmuszony przez władze carskie prowadził również w domu stancję dla chłopców. Matka Bronisława Boguska, była przełożoną warszawskiej pensji dla dziewcząt z dobrych domów. Oboje rodzice wychowywali swoje dzieci w duchu głębokiego patriotyzmu. Rodzeństwem Marii byli: Zofia (1861–1876), Józef (1863–1937) – znany warszawski lekarz, Bronisława (1865–1939) – lekarka i działaczka społeczna i Helena (1866–1961) – nauczycielka. Kiedy Maria miała 9 lat, jej najstarsza siostra Zofia zmarła na tyfus. Dwa lata później, w wieku 42 lat zmarła jej matka, która od lat chorowała na gruźlicę. Ojciec był ateistą, matka zaś głęboko wierzącą katoliczką. Po śmierci siostry i matki Maria wpadła w depresję, straciła też wiarę w Boga i stała się ateistką[6][7], a według Reida agnostyczką[8].

Gdy Maria miała 10 lat rozpoczęła naukę na pensji dla dziewcząt, którą wcześniej prowadziła jej matka. Następnie kształciła się w III Żeńskim Gimnazjum Rządowym, które ukończyła w 1883 ze złotym medalem. Kolejny rok spędziła na wsi u ziemiańskiej rodziny jej ojca, gdzie regenerowała siły fizyczne i psychiczne po bolesnych przeżyciach związanych ze śmiercią matki i siostry. Po powrocie do Warszawy udzielała korepetycji z matematyki, fizyki, języków obcych (znała polski, rosyjski, niemiecki, angielski, francuski)[9]. W Warszawie Maria poznała Bronisławę Piasecką – nauczycielkę, którą przepełniały idee pozytywizmu. Pod jej wpływem Maria wraz z siostrami – Bronią i Helą wstąpiły na Uniwersytet Latający. Był to czas, kiedy młode Skłodowskie poznały wybitnych profesorów, którzy przekazali im zakazaną przez władzę wiedzę. W wieku około 16 lat, ostatecznie zadeklarowała się jako ateistka zamieszczając w swoim pamiętniku racjonalistyczną krytykę przeciwko instytucjonalnemu oszukiwaniu w Kościele, jak również fragmenty obrazoburczej książki „Żywot Jezusa” autorstwa byłego księdza Josepha Ernesta Renana. Kienzler podsumowuje: „Odtąd w jej życiu miejsce wiary i Boga zastąpiła nauka.”[10]

Kamienica Łyszkiewicza przy ul. Freta 16 w Warszawie, miejsce urodzenia Marii Skłodowskiej. Od 1967 siedziba muzeum noblistki

Zafascynowane nauką, Maria i Bronia zawarły umowę, w myśl której najpierw na studia do Paryża wyjedzie starsza z nich, a młodsza będzie pracować w kraju na jej utrzymanie. Po zakończonych studiach we Francji, Bronia miałaby utrzymywać Marię[11]. W związku z tym została guwernantką najpierw w prawniczej rodzinie z Krakowa, a następnie u ziemiańskiej rodziny Żorawskich, mieszkających w majątku ziemskim w Szczukach. Tam Maria uczyła dwie córki Żorawskich, a w wolnych chwilach, za zgodą Żorawskiego uczyła wiejskie dzieci czytania, pisania i liczenia; działalność ta była zabroniona i bardzo surowo karana przez carskie władze.

W Szczukach Maria poznała syna Żorawskich, Kazimierza, wtedy młodego studenta matematyki. Młodzi zakochali się w sobie i dość szybko zaręczyli. Rodzice Kazimierza jednak stanowczo odrzucili pomysł ślubu ich syna z ubogą guwernantką, a sam Kazimierz nie potrafił się im przeciwstawić. Upokorzona Maria pracowała w Szczukach jeszcze piętnaście miesięcy. Żyjąc nadzieją na małżeństwo, raz jeszcze spotkała się z Kazimierzem w Zakopanem w 1891. Jednak potwierdziło ono tylko obawy Marii, że do małżeństwa nie dojdzie. Ostatecznie zerwała znajomość z młodym Żorawskim[12][13]. W 1889 upokorzona i odtrącona Maria, po czterech latach żalu, bólu, samotności i ciężkiej pracy powróciła do Warszawy. Tutaj zaczęła uzupełniać swoją wiedzę z chemii i fizyki w laboratoriach Muzeum Przemysłu i Rolnictwa przy Krakowskim Przedmieściu. Pomagał jej cioteczny brat Józef Boguski, były asystent Dymitra Mendelejewa oraz chemik Napoleon Milicer, były współpracownik Roberta Bunsena. To właśnie ci uczeni nauczyli młodą Skłodowską analizy chemicznej, którą później mogła wykorzystać przy pracach umożliwiających jej wyizolowanie radu i polonu.

Na początku 1890, zgodnie z wcześniejszą umową, Bronisława, która kilka miesięcy wcześniej poślubiła Kazimierza Dłuskiego (także lekarza), zaprosiła ją do swojego paryskiego mieszkania, oferując pełne utrzymanie. Maria jeszcze przez rok się wahała, dokształcała, udzielała korepetycji, aż na początku 1891 zdecydowała się wyjechać do Paryża[14].

Studia na Sorbonie i Pierre Curie

Karta tytułowa pracy doktorskiej Marii Skłodowskiej-Curie z 1903

Maria Skłodowska rozpoczęła naukę na Sorbonie w listopadzie 1891. Jako przedmiot studiów wybrała matematykę i fizykę. Jej nauczycielami akademickimi byli Paul Appel, Henri Poincaré oraz Gabriel Lippmann – wybitni uczeni o światowej sławie. Życie i czas w Paryżu Maria dzieliła pomiędzy naukę i grę w amatorskim teatrze. To właśnie w czasie studiów podczas jednego z przedstawień pt. „Polska, która kruszy kajdany” poznała i zaprzyjaźniła się z 7 lat starszym pianistą – Ignacym Janem Paderewskim[15]. 28 lipca 1893 otrzymała licencjat z fizyki z pierwszą lokatą, a rok później licencjat z matematyki z drugą lokatą.

Po ukończonych studiach, Gabriel Lippmann pomógł Marii otrzymać stypendium naukowe nad badaniami naukowymi związanymi z magnetycznymi właściwościami różnych rodzajów stali. W tym samym czasie Maria poznała u prof. Józefa Wierusza-Kowalskiego skromnego naukowca – Pierre’a Curie[16][17]. Był on o osiem lat starszy od Marii, był wspólnie z bratem Jacques’m odkrywcą piezoelektryczności, autorem „prawa Curie” i zasady symetrii, konstruktorem piezokwarcu i „wagi Curie”[18]. Maria i Pierre szybko znaleźli wspólne tematy do rozmów. 26 lipca 1895 Maria Skłodowska i Pierre Curie zawarli cywilny związek małżeński bez obrączek i księdza. Podczas ceremonii towarzyszyła im tylko najbliższa rodzina i kilku przyjaciół. W podróż poślubną pojechali na rowerach – prezencie ślubnym od jednego z przyjaciół[19].

Odkrycie polonu i radu

W 1896 Henri Becquerel (1852–1908), fizyk francuski, rozpoczął badania nad solami uranu (siarczanem potasu-uranylu K2[UO2(SO4)2](H2O)2), które wykazują silną fosforescencję. 2 marca 1896 na posiedzeniu Akademii Nauk ogłosił, że minerał zawierający uran emituje nowe, nieznane promieniowanie bez uprzedniego naświetlania. Becquerel przeprowadził kilka doświadczeń, na podstawie których stwierdził m.in. że uran i jego związki chemiczne w stanie krystalicznym, rozpuszczone czy też stopione samorzutnie emitują promieniowanie, które zaczernia kliszę fotograficzną, jonizuje powietrze i przenika przez nieprzezroczyste ciała. Ponadto stwierdził (błędnie), że promieniowanie uranowe jest zbliżone właściwościami do zwykłego światła i podobnie jak ono ulega odbiciu, załamaniu i polaryzacji. Z końcem 1897 Maria Skłodowska-Curie poszukując tematu do rozprawy w celu uzyskania stopnia doktora podjęła pierwsze badania naukowe z promieniami Becquerela[20][21].

W tym samym roku, 12 września przyszła na świat pierwsza córka Marii i Pierre’a – Irène, późniejsza laureatka Nagrody Nobla z chemii (była drugą kobietą wyróżnioną tą nagrodą w dziedzinie chemii).

Odrestaurowany układ okresowy prezentowany w latach 1904–1945 na ścianie Audytorium Chemicznego Politechniki Gdańskiej. Zwraca uwagę brak polonu (l.a. 84), odkrytego już w 1898 przez Marię Skłodowska-Curie[22], oraz obecność mazura (masurium, symbol Ma, l.a. 43), opisanego w 1925 przez badaczy niemieckich, a którego odkrycie nie zostało uznane na świecie[23]

Maria podejmując prace naukowe nad promieniowaniem odkrytym przez Becquerela zastosowała przede wszystkim zamiast kliszy fotograficznej używanej przez uczonego bardzo czuły elektrometr, skonstruowany przez Pierre’a i jego brata Jacques’a Curie[24][25]. Dzięki tej modyfikacji stwierdziła, że natężenie promieni Becquerela zależy od zawartości uranu w próbce i jest do niej proporcjonalne. To spostrzeżenie umożliwiło jej wyciągniecie słusznego wniosku, że jest ono właściwością atomową uranu. Kolejnym osiągnięciem Marii było udowodnienie, że poza uranem także tor emituje promieniowanie[26]. Następnie Maria Curie dowiodła, że emisja promieniowania niektórych minerałów zawierających uran (blenda smolista, chalkolit czy autunit) jest znaczne silniejsza niż wynikałoby to z zawartości uranu w ich składzie. Ponieważ znała skład chemiczny chalkolitu [Cu(UO2)2(PO4)2·(8–12)H2O] stwierdziła, że tylko uran jest pierwiastkiem promieniotwórczym w tym minerale. Wysunęła więc słuszną hipotezę, że minerał ten musi zawierać domieszkę nowego, nieznanego pierwiastka chemicznego. Maria otrzymała w laboratorium chalkolit i udowodniła tym samym, że syntetyczny chalkolit emituje słabsze promieniowanie. Był to dowód eksperymentalny na istnienie nowego pierwiastka chemicznego. Do badań Marii dołączył Pierre Curie. Małżonkowie Curie opracowali metodę wskaźników promieniotwórczych, dzięki czemu określili zdolność promieniowania nowego pierwiastka. Za pomocą przemian chemicznych wyodrębnili nowy, nieznany dotąd pierwiastek chemiczny. 18 lipca 1898 przedstawili dzieło naukowe, w którym donosili o odkryciu polonu (symbol Po, liczba atomowa 84), pierwiastka nazwanego na cześć Polski. Na kolejny sukces małżonkowie Curie nie musieli zbyt długo czekać. 26 grudnia 1898 wspólnie z Gustawem Bémontem donieśli o odkryciu kolejnego pierwiastka chemicznego – radu (symbol Ra, liczba atomowa 88).

Maria z mężem w laboratorium

Małżonkowie Curie zbadali promieniowanie emitowane przez rad i polon, stwierdzając m.in., że związki promieniotwórcze świecą, sole radu wydzielają ciepło, zabarwiają porcelanę i szkło, promieniowanie przechodzi przez powietrze i pewne ciała, że może przekształcić tlen cząsteczkowy (O2) w ozon (O3). Pierre Curie poddał swoje ramię kilkugodzinnemu działaniu radu, a powstałą trudno gojącą się ranę obserwował i opisał. Za swoje prace małżonkowie Curie zostali wyróżnieni licznymi nagrodami m.in. Plante, Lacaze, Gegner, Osiris, Medalem Davy. W 1903 Maria przedstawiła tezy swojej rozprawy doktorskiej pt. „Badanie ciał radioaktywnych”[27]. W sierpniu tego roku urodziła drugą córkę, która zmarła po porodzie[28].

W 1903 Maria i Pierre Curie otrzymali wspólnie z Becquerelem Nagrodę Nobla z fizyki. 6 grudnia 1904 Maria urodziła trzecią córkę, Ewę – przyszłą biografkę matki, pianistkę i działaczkę pokojową.

Śmierć Pierre’a Curie

W czwartek, 19 kwietnia 1906 Pierre Curie wracając z zebrania Stowarzyszenia Profesorów Wydziałów Nauk Ścisłych zginął potrącony przez konny wóz ciężarowy; miał wtedy 47 lat. Zrozpaczona Maria przez rok prowadziła tzw. „Dziennik żałobny”, w którym opisywała ból, żal i pustkę, jaka jej pozostała po śmierci ukochanego męża, przyjaciela, towarzysza[29]. W maju 1906, 38-letnia Maria dostała katedrę fizyki po mężu. Pierwszy wykład prowadziła 5 listopada 1906. Została tym samym pierwszą kobietą profesorem na paryskiej Sorbonie.

Druga Nagroda Nobla i skandal z Paulem Langevinem

Maria Skłodowska-Curie wśród innych wielkich uczonych początku XX wieku podczas I konferencji Solvayowskiej w Brukseli w 1911 (m.in. Wien, Einstein, Maurice de Broglie – brat Louisa de Broglie, Nernst, Planck, Poincaré, Rutherford); pierwszy z prawej: Paul Langevin; drugi z prawej: Albert Einstein
Dyplom Nagrody Nobla z 1911 roku

Po śmierci Pierre’a Maria oddała się całkowicie pracy: otrzymała rad w stanie metalicznym, opracowała i udoskonaliła metody izolowania i otrzymywania nowych substancji, podała definicję międzynarodowego wzorca radu. Brała także czynny udział w konferencjach i spotkaniach międzynarodowych m.in. w konferencji Solvaya. Wspólnie z grupą przyjaciół stworzyła szkołę, gdzie dzieci uczono w nowatorski sposób (w laboratoriach, muzeach, teatrach). W 1911 Maria zgłosiła swoją kandydaturę do Francuskiej Akademii Nauk, ale przepadła w głosowaniu. Warto w tym miejscu podkreślić, że Maria była laureatką Nagrody Nobla, trzykrotną laureatką Akademii Nauk w Paryżu, posiadała doktoraty honorowe uniwersytetów m.in. w Edynburgu, Genewie, Manchesterze, była członkiem Akademii Nauk w Petersburgu, Bolonii, Pradze, członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie. Przezwyciężyły jednak seksistowska postawa wobec kobiet i ksenofobiczna postawa wobec cudzoziemców[30]. Pierwszą kobietę członkowie Akademii Nauk przyjęli ponad pół wieku później, w 1962. Była nią Marguerite Perey, doktorantka Marii Skłodowskiej-Curie.

Wkrótce po porażce w Akademii ujawniony został romans Marii Skłodowskiej-Curie z fizykiem francuskim Paulem Langevinem, który trwał około roku, w latach 1910–1911. Langevin był żonaty i porzucił swoją rodzinę[31]. Maria Skłodowska-Curie w oczach prasy, zwłaszcza brukowej, była osobą rozbijającą rodzinę Langevinów, w dodatku była od Paula o 4 lata starsza, a poza tym była cudzoziemką. Michel Langevin, wnuk Paula, ożenił się wiele lat później z Hélène Joliot, wnuczką Marii Skłodowskiej-Curie. Oboje byli, podobnie jak ich rodzice i dziadkowie, naukowcami (w ich przypadku – fizykami nuklearnymi). Hélène Langevin-Joliot jest obecnie emerytowaną dyrektorką badań w Centre national de la recherche scientifique w Paryżu.

Maria była zdeklarowaną niewierzącą i pochodziła z Polski, dla większości Francuzów była utożsamiana z bliżej nieokreślonym terytorium pod berłem rosyjskiego cara, gdzie znaczny procent ludności stanowili Żydzi – snuto przypuszczenia, że jest Żydówką (co w tamtych czasach było w ksenofobicznych kręgach Francji uważane za mocno podejrzane – nie ucichły bowiem jeszcze resentymenty, które kilkanaście lat wcześniej doprowadziły do sprawy Dreyfusa), pomimo że w rzeczywistości pochodziła ze szlacheckiego polskiego rodu Dołęga-Skłodowskich, a w dzieciństwie została ochrzczona w wierze katolickiej. Domniemania paryskich brukowców oparte były na tym, że Maria Skłodowska-Curie nosiła po babce drugie imię Salomea, które w Polsce było popularnym imieniem chrześcijańskim, zaś we Francji kojarzyło się z Salomé, używanym przez Żydówki.

7 listopada 1911 Szwedzka Akademia Nauk przyznała Marii drugą, tym razem samodzielną Nagrodę Nobla z chemii. Została pierwszym człowiekiem wyróżnionym tą nagrodą dwukrotnie i pierwszą kobietą laureatką Nobla w dziedzinie chemii.

Instytut Radowy

Po otrzymaniu drugiej Nagrody Nobla, Maria przekonała rząd Francji do przeznaczenia środków na budowę prywatnego Instytutu Radowego – Institut du Radium (obecnie Institut Curie), który został wzniesiony w 1914 i w którym prowadzono badania z zakresu chemii, fizyki i medycyny. Instytut ten stał się kuźnią noblistów – wyszło z niego jeszcze czworo laureatów nagrody Nobla, w tym córka Marii Skłodowskiej-Curie, Irène, i zięć Frédéric Joliot-Curie. W Instytucie prowadzono podstawowe prace i badania nad promieniotwórczością i radioizotopami[32][33][34].

I wojna światowa

Gdy 1 sierpnia 1914 wybuchła I wojna światowa, siedemnastoletnia Irène i dziesięcioletnia Ève przebywały z dala od Paryża i matki. Były na wakacjach w l’Arcouest pod opieką przyjaciół Marii. Maria Skłodowska-Curie pozostała w Paryżu, by strzec Instytutu Radowego i próbki radu. Rząd ogłosił, że rad znajdujący się w Instytucie Radowym stanowi dobro narodowe i należy go ochronić. Uczona wywiozła rad na czas wojny do Bordeaux[35][36]. Maria nie mogąc służyć Polsce, postanowiła służyć Francji. Zebrała aparaty rentgenowskie z paryskich pracowni i zorganizowała specjalne samochody z aparaturą tzw. „małe Curie”, były to pionierskie działania badań lekarskich, diagnostyki zdrowia[37]. Dzięki jej pracy i wytrwałości można było wykonywać zdjęcia rentgenowskie w polowych warunkach, bardzo często w pobliżu ostrzału. Marii towarzyszyła Irène, która razem z matką szkoliła techników radiologów. Ta działalność obu pań Curie uratowała wielu żołnierzy od pewnej śmierci.

W lipcu 1916, jako jedna z pierwszych kobiet, uzyskała prawo jazdy, by móc prowadzić samochód[38].

Dwudziestolecie międzywojenne

W maju 1921, dzięki amerykańskiej dziennikarce Marii Meloney, Maria wraz z córkami wyruszyła w podróż do Stanów Zjednoczonych, gdzie dzięki zbiórce pieniędzy wśród Polonii amerykańskiej oraz amerykańskich milionerów otrzymała pieniądze na zakup grama radu do Instytutu Radowego. Oprócz wymarzonego grama radu Maria dostała dodatkową gotówkę na wyposażenie laboratorium. Kluczyk do szkatułki z cennym radem wręczył Marii prezydent USA Warren Harding[39].

W 1926 Irène poślubiła Frédérica Joliot. Małżeństwo Joliot-Curie dokonało w 1934 wielkiego odkrycia – sztucznej radioaktywności, za co w 1935 otrzymali Nagrodę Nobla z chemii. Pod koniec lat dwudziestych zdrowie Marii Skłodowskiej-Curie zaczęło się coraz bardziej pogarszać. Maria zaczęła tracić słuch i wzrok[40]. W 1929 Maria Meloney zaprosiła Marię Curie jeszcze raz do Stanów Zjednoczonych. Tym razem za zebrane pieniądze Maria kupiła gram radu dla Instytutu Radowego w Warszawie (obecnie Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie). Kluczyk do szkatułki z radem wręczył tym razem prezydent USA Herbert Hoover[41]. Maria przekazała bezcenny dar swojej siostrze Bronisławie. Szpital został otwarty przez obie siostry w maju 1932. W 1934 Maria zaczęła czuć się coraz gorzej: miała wysoką temperaturę, pojawiły się dreszcze. Lekarze zdiagnozowali grypę, później gruźlicze zmiany w płucach. Zaproponowali wyjazd do sanatorium. Maria wraz z córką Ewą jako pielęgniarką wyjechała do sanatorium Sancellemoz w Passy. Tam na miejscu lekarze znaleźli prawdziwą przyczynę osłabienia Marii – złośliwą anemię (miała także chorobę popromienną wywołaną przez promieniowanie jonizujące) o przebiegu piorunującym. Maria Skłodowska-Curie zmarła tam 4 lipca 1934. Pogrzeb odbył się 6 lipca 1934 w gronie rodziny i najbliższych przyjaciół. Maria spoczęła obok Pierre’a na cmentarzu w Sceaux. 20 kwietnia 1995 szczątki Marii i Pierre’a Curie zostały przeniesione do Panteonu w Paryżu.

Wyróżnienia i nagrody

Maria Skłodowska-Curie odznaczona została Orderem Narodowym Legii Honoru. Uhonorowana została również doktoratami honorowymi:

Upamiętnienie

Memorabilia
Symboliczna tablica nagrobna na grobowcu rodzinnym na Starych Powązkach w Warszawie
Tablica na symbolicznym grobie na Starych Powązkach w Warszawie
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie w parku u zbiegu ulicy Wawelskiej i ulicy Marii Skłodowskiej-Curie
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie przy ul. Kościelnej
Tablica pamiątkowa przy ul. Krakowskie Przedmieście 66
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Awers medalu poświęconego Marii Curie-Skłodowskiej (proj. W. Gosławska)
Rewers medalu poświęconego Marii Curie-Skłodowskiej (proj. W. Gosławska)
Mural na dawnym budynku Instytutu Radowego przy ulicy Wawelskiej w Warszawie
Mural „Urodziłam się w Warszawie” przy ul. Lipowej 3 na warszawskim Powiślu
Pomnik na placu przed rektoratem Uniwersytetu w Lublinie
Źródło wody mineralnej w zakładzie przyrodoleczniczym „Wojciech” w Lądku-Zdroju, nazwane imieniem uczonej
Jawor Maria – drzewo-pamiątka posadzone przez Marię Skłodowską-Curie podczas otwarcia Instytutu Radowego

Filmy

Do tej pory powstało kilka filmów biograficznych o Marii Skłodowskiej-Curie:

Sztuki teatralne

Patronat szkół

Maria Skłodowska-Curie jest patronką wielu placówek naukowych i edukacyjnych w Polsce i we Francji, m.in. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Polskie licea ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie.

Pomniki, monety, banknoty i inne

Moneta 10-złotowa z 1967 roku upamiętniająca stulecie urodzin Marii Skłodowskiej-Curie

Drzewo genealogiczne

 
 
 
Józef Skłodowski
 
 
 
Salomea z Sagtyńskich Skłodowska[62]
 
 
Feliks Boguski
 
 
 
Maria Zaruska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Władysław Skłodowski
 
 
 
 
 
 
 
 
Bronisława Boguska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Zofia
 
Bronisława Dłuska
 
Józef Skłodowski
 
Helena Szalay
 
Maria Skłodowska-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Pierre CurieNobel prize medal.svg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Frédéric Joliot-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Irène Joliot-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Ève Curie-LabouisseBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Michel Langevin
 
 
 
Hélène Langevin-Joliot
 
 
 
Pierre JoliotBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yves Langevin
 
 
 
Nobel prize medal.svg laureaci Nagrody Nobla
Badge of Légion d'honneur.png odznaczeni Legią Honorową


Uwagi

  1. Maria Skłodowska-Curie podpisywała się w różny sposób. Jako: Marie Curie, Madame Curie, Marie Curie-Sklodowska, Marie Sklodowska-Curie, Madame Pierre Curie. Na dyplomie Nagrody Nobla z 1903 widnieje podpis Marie Curie, zaś z 1911 Marie Sklodowska Curie. W Polsce prawidłowo podaje się najpierw nazwisko panieńskie, a następnie męża stąd Maria Skłodowska-Curie. We Francji są inne zwyczaje.
  2. We Francji dostęp do wyższego wykształcenia dla kobiet był także rzadkością. Pierwszą kobietą, która otrzymała dyplom uniwersytecki była Julie Daubié (1824-1874), w 1861 (zob. Armelle Le Bras-Chopard, Janine Mossuz-Lavau, Les femmes et la politique, L’Harmattan, 1997, s. 27). Polska jako kraj będący w XIX wieku pod zaborami zależała w tej kwestii od decyzji poszczególnych zaborców lub od niezależnych inicjatyw społecznych. I tak, w 1868 w Krakowie otworzono Wyższe Kursy dla Kobiet, jednak pierwsze pełnoprawne studentki mogły zapisać się na Uniwersytet Jagielloński dopiero w 1894 (Kazimiera Bujwidowa przeprowadziła w okresie poprzedzającym to wydarzenie akcję wysyłania podań przez chcące się uczyć kobiety). Warszawski Uniwersytet Latający działający od 1885 był od początku otwarty dla kobiet. Na Uniwersytecie Warszawskim kobiety mogły studiować dopiero od 1915 (zob. Małgorzata Fuszara, „Kobiety wobec uniwersyteckiej edukacji. Wypisy z historii i kilka uwag na temat współczesności”, Unigender 1/2006 (2)). Zob. też Jan Hulewicz, Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX, Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków, 1939.
  3. Dwie nagrody Nobla dostali też: Linus Pauling, ale jedną pokojową i jedną z chemii; John Bardeen – dwukrotnie z fizyki, Frederick Sanger – dwukrotnie z chemii.

Przypisy

  1. Sławomir Zagórski, Marek Krzysztof Janiak: Istniejemy także dzięki promieniowaniu. Gazeta Wyborcza, 2011-08-12. [dostęp 2011-08-12].
  2. Nobel Prizes and Laureates, The Nobel Prize in Physics 1903, Marie Curie - Facts. Nobelprize.org. [dostęp 2017-02-07].
    Quote-alpha.png
    in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel
  3. Nobel Prizes and Laureates, The Nobel Prize in Chemistry 1911, Marie Curie - Facts. Nobelprize.org. [dostęp 2017-02-07].
    Quote-alpha.png
    in recognition of her services to the advancement of chemistry by the discovery of the elements radium and polonium, by the isolation of radium and the study of the nature and compounds of this remarkable element
  4. Sobieszczak-Marciniak 2011 ↓, s. 12.
  5. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. fot 1. i 2..
  6. Iwona Kienzler: Maria Skłodowska-Curie. Złodziejka mężów. Życie i miłości. Warszawa: Bellona, 2016, s. 19. ISBN 9788311141575.
  7. Eve Curie: Madame Curie: A Biography. Doubleday & Company, Inc., 1937, s. 397. Cytat: her Catholic faith evaporates under influence of father, [page] 51. (ang.)
  8. Robert William Reid: Marie Curie. London: Collins, 1974, s. 19. ISBN 0-00-211539-5. Cytat: Unusually at such an early age, she became what T. H. Huxley had just invented a word for: agnostic.
  9. Curie 1997 ↓, s. 72.
  10. Curie 1937 ↓, s. 35.
  11. Curie 1997 ↓, s. 69–71.
  12. Giroud 1987 ↓, s. 34.
  13. Brian 2006 ↓, s. 38–39.
  14. Curie 1997 ↓, s. 95–98.
  15. Giroud 1987 ↓, s. 42.
  16. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 21–22.
  17. Giroud 1987 ↓, s. 48–49.
  18. Giroud 1987 ↓, s. 52–53.
  19. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 21–23.
  20. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 27.
  21. Andrzej Kajetan Wróblewski: Promieniotwórczość odkrywana na raty. Wiedza i Życie 4/1998.
  22. Ignacy Eichstaedt: Księga Pierwiastków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970, s. 413.
  23. Ignacy Eichstaedt: Księga Pierwiastków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970, s. 282–286.
  24. This Month in Physics History: March 1880: The Curie Brothers Discover Piezoelectricity (ang.). ACS News, 2014. [dostęp 2017-03-21].
  25. Philippe Molinié, Soraya Boudia. Mastering picocoulombs in the 1890s: The Curies’ quartz–electrometer instrumentation, and how it shaped early radioactivity history. „Journal of Electrostatics”. 67 (2–3), s. 524–530, 2009. DOI: 10.1016/j.elstat.2009.01.031. 
  26. Równocześnie z Marią, ale niezależnie od niej odkrycia tego dokonał także niemiecki uczony Gerhardt Carl Schmidt (1865–1949). Opublikował to odkrycie dwa miesiące przed Marią.
  27. Giroud 1987 ↓, s. 109–110.
  28. Giroud 1987 ↓, s. 114.
  29. Quinn 1997 ↓, s. 327–351.
  30. Józef Hurwic, Maria Skłodowska-Curie i promieniotwórczość, s. 75–77.
  31. Quinn 1997 ↓, s. 419–472.
  32. Giroud 1987 ↓, s. 194.
  33. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 41.
  34. Sobieszczak-Marciniak 2011 ↓, s. 108–123.
  35. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 44.
  36. Giroud 1987 ↓, s. 197–198.
  37. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 46–49.
  38. Krzysztof Szymański: Maria Skłodowska-Curie (pol.). Gazeta Petersburska. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-18)].
  39. Giroud 1987 ↓, s. 219–236.
  40. Giroud 1987 ↓, s. 245.
  41. Giroud 1987 ↓, s. 252–255.
  42. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 grudnia 2010 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie (M.P. z 2010 r. Nr 96, poz. 1091).
  43. Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 stycznia 2011 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie (M.P. z 2011 r. Nr 10, poz. 89).
  44. Madame Curie w bazie Internet Movie Database (ang.)
  45. W stulecie wielkiej uczonej w bazie filmpolski.pl
  46. Maria Skłodowska-Curie w bazie filmpolski.pl
  47. Marie Curie w bazie Internet Movie Database (ang.)
  48. Marie Curie. Une femme honorable w bazie filmpolski.pl
  49. Maria w bazie filmpolski.pl
  50. Maria Skłodowska-Curie w bazie filmpolski.pl
  51. Maria w bazie filmpolski.pl
  52. Śladami Marii Skłodowskiej-Curie w bazie filmpolski.pl
  53. Kazimierz Braun – Pełna baza wiedzy na tematy związane z teatrem – magazyn – Culture.pl.
  54. World Science Festival | Opening Night Gala.
  55. Amaterasu. Teatr Polskiego Radia, 2012-01-01. [dostęp 2017-02-08].
  56. Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne. Cmentarz Stare Powązki. Skłodowscy. um.warszawa.pl. [dostęp 2017-10-06].
  57. To już 20 lat. Pamiętasz jeszcze stare banknoty? (pol.). businessinsider.com.pl. [dostęp 2017-08-09].
  58. Banknoty i monety 100 rocznica przyznania Nagrody Nobla Marii Skłodowskiej-Curie.
  59. Alicja Rupinska: Uroczystość otwarcia ścieżki Edukacyjnej Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. Towarzystwo Marii Skłodowskiej-Curie – w Hołdzie. [dostęp 2011-07-13].
  60. Tomasz Demiańczuk: Drzewo posadzone przez noblistkę. Urząd m.st. Warszawy, 2015-05-28. [dostęp 2015-05-28].
  61. W Warszawie odsłonięto pomnik Marii Skłodowskiej-Curie. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2014-06-04. [dostęp 2014-10-10].
  62. Janusz Kędracki: Znalazł grób babki podwójnej noblistki. Gazeta.pl Kielce, 2010-07-23. [dostęp 2012-02-05].

Bibliografia

  • Ève Curie: Maria Curie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12302-8.
  • Françoise Giroud: Maria Skłodowska-Curie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987. ISBN 83-06-01328-X. (cykl: Biografie Sławnych Ludzi)
  • Helena Bobińska: Maria Skłodowska-Curie. Czytelnik, Warszawa 1965
  • Denis Brian: Rodzina Curie. Warszawa: Amber, 2006. ISBN 83-241-2450-0.
  • Susan Quinn: Życie Marii Curie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1997. ISBN 83-7180-003-7.
  • Barbara Goldsmith: Geniusz i obsesja. Wewnętrzny świat Marii Curie. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006. ISBN 83-7384-573-9.
  • Maria Skłodowska-Curie: Autobiografia i wspomnienia o Piotrze Curie. Warszawa: Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL, 2004. ISBN 978-83-921882-8-5.
  • Eugenie Cotton: Rodzina Curie i promieniotwórczość, Wiedza Powszechna, Warszawa 1965.
  • Józef Hurwic: Maria Skłodowska-Curie i promieniotwórczość, Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Sobkowskiej, Warszawa 2008, ​ISBN 83-88287-58-3​.
  • Olgierd Wołczek: Maria Skłodowska-Curie, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1975.
  • Laurent Lemire: Maria Skłodowska-Curie, Świat Książki, Warszawa 2003, ​ISBN 83-7311-494-7​.
  • Jan Piskurewicz: Między nauką a polityką. Maria Skłodowska-Curie w laboratorium i w Lidze Narodów, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej–Curie, Lublin 2007, ​ISBN 978-83-227-2755-3​.
  • Krystyna Kabzińska, Małgorzata H. Malewicz, Jan Piskurewicz, Jerzy Róziewicz: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie. 1881–1934, Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa 1994, ​ISBN 83-86062-10-X​.
  • Jan Piskurewicz: Korespondencja Marii Skłodowskiej-Curie z uczonymi z Europy Środkowej i Wschodniej. 1904–1934, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej Curie, Lublin 1998, ​ISBN 83-227-1241-3​.
  • Gilette Ziegler: Korespondencja Marii Skłodowskiej-Curie z córką Ireną. 1905–1934 wybór, PIW, Warszawa 1978.
  • Maria Curie i córki, Listy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2011, ​ISBN 978-83-245-9110-7​.
  • Małgorzata Sobieszczak-Marciniak: Maria Skłodowska-Curie, Kobieta wyprzedzająca epokę. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7763-113-3.
  • Maria Skłodowska-Curie. Fotobiografia, Studio Emka, Warszawa 2011, ​ISBN 978-83-62304-36-3​.
  • Shelly Emiling, Maria Skłodowska-Curie i jej córki, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2013, ​ISBN 978-83-7758-332-6​.

Linki zewnętrzne