Batalion KOP „Hoszcza”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Batalion KOP „Hoszcza”
3 batalion graniczny
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1924
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Hoszcza
Dowódcy
Pierwszy mjr Julian Królikowski
Ostatni ppłk Władysław Węgrzyński
Organizacja
Numer kryptonimowy: 163[a]
Dyslokacja Hoszcza
Formacja Korpus Ochrony Pogranicza
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 1 Brygada OP
Brygada KOP „Wołyń”
pułk KOP „Zdołbunów”
Skład komp. gran. „Hołyczówka”
komp. gran. „Korzec”
komp. gran. „Sapożyn”
KOP 1938.png

Batalion KOP „Hoszcza”pododdział piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj]

Na posiedzeniu Politycznego Komitetu Rady Ministrów, w dniach 21-22 sierpnia 1924 roku, zapadła decyzja powołania Korpusu Wojskowej Straży Granicznej. 12 września 1924 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz wykonawczy w sprawie utworzenia Korpusu Ochrony Pogranicza[1], a 17 września instrukcję określającą jego strukturę[2]. W pierwszym etapie organizacji KOP sformowano 1 Brygadę Ochrony Pogranicza, a w jej składzie 3 batalion graniczny[3]. Podstawą formowania był rozkaz szefa Sztabu Generalnego L. dz. 12044/O.de B./24 z dnia 27 września 1924 roku[4]. W jego skład wchodziły: cztery kompanie piechoty, drużyna dowódcy batalionu i pluton łączności. Według etatu liczy on 25 oficerów, 200 podoficerów i 603 szeregowców[5]. Jego uzbrojenie stanowiły: 2 ciężkie karabiny maszynowe, 48 ręcznych km, 48 garłaczy, 439 karabinów, 280 karabinków i 32 pistolety. Środki transportu to 15 wozów taborowych, 1 motocykl i 7 rowerów[5]. 3 października 1924 major Julian Królikowski z 40 pp został przeniesiony do KOP i wyznaczony na stanowisko dowódcy batalionu[6]. Dowództwo rozlokowało się w Hoszczy w budynku prywatnym, własnym[7]. Długość ochranianego przez batalion odcinka granicy wynosiła 69 kilometrów, przeciętna długość pododcinka kompanijnego to 23 kilometry, a strażnicy 5 kilometrów. Odległość dowództwa batalionu od dowództwa brygady wynosiła 30 kilometrów[8].

W 1926 roku zorganizowano na szczeblu brygady szkołę podoficerską dla niezawodowych podoficerów piechoty[9]. Szkoła 1 Brygady OP stacjonowała w Hoszczy przy 3 batalionie granicznym[10]. Latem 1928 roku zlikwidowana została szkoła podoficerska. W jej miejsce, oraz w miejsce identycznych szkół funkcjonujących w pozostałych brygadach, w twierdzy Osowiec utworzony został batalion szkolny KOP[9].

W ramach 1 Brygady OP zorganizowano też Szkołę Podoficerów Zawodowych Kawalerii w Niewiarkowie będącą w składzie 3 batalionu granicznego[10].

W lipcu 1929 roku przyjęto zasadę, że bataliony przyjmą nazwę miejscowości będącej miejscem ich stacjonowania[11]. Obok nazwy geograficznej, do 1931 roku stosowano również numer batalionu[12]. W tym czasie na uzbrojeniu posiadał 713 karabiny Berthier wz.1916, 51 ręczne karabiny maszynowe Chauchat wz. 1915 i 2 ciężkie karabiny maszynowe wz.1914[13].

Aby zapewnić macierzystej brygadzie odpowiednią ilość żołnierzy o specjalności saperskiej, w Hoszczy, z dniem 1 kwietnia 1928 roku, przy 3 batalionie granicznym utworzono ośrodek wyszkolenia saperów[14].

W wyniku reorganizacji batalionu w 1931 roku, w miejsce istniejących plutonów karabinów maszynowych, utworzono kompanię karabinów maszynowych. Rozwinięto też kadry kompanii szkolnej do pełnoetatowej kompanii odwodowej[15]. Po przeprowadzonej reorganizacji „R.2” batalion składał się z dowództwa batalionu, plutonu łączności, kompanii karabinów maszynowych, kompanii odwodowej i trzech kompanii granicznych[16]. W listopadzie 1936 roku batalion etatowo liczył 20 oficerów, 64 podoficerów, 23 nadterminowych i 547 żołnierzy służby zasadniczej[b].

Rozkazem dowódcy KOP z 23 lutego 1937 roku została zapoczątkowana pierwsza faza reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza „R.3”[17]. Batalion otrzymał nowy etat. Był jednostką administracyjną dla dywizjonu szkolnego kawalerii KOP „Niewirków”, kompanii saperów KOP „Hoszcza”, posterunku żandarmerii KOP „Hoszcza”, komendy pasa granicznego pw baonu KOP „Hoszcza”[18]. Po rozformowaniu Brygady KOP „Wołyń” batalion wszedł w skład pułku KOP „Zdołbunów”. Z dniem 15 maja 1939 roku batalion stał się oddziałem gospodarczym. Stanowisko kwatermistrza batalionu przemianowane zostało na stanowisko zastępcy dowódcy batalionu do spraw gospodarczych, płatnika na stanowisko oficera gospodarczego, zastępcy oficera materiałowego dla spraw uzbrojenia na zbrojmistrza, zastępcy oficera materiałowego dla spraw żywnościowych na oficera żywnościowego[19].

Zmobilizowany w 1939 roku batalion został włączony w struktury rezerwowej 38 Dywizji Piechoty jako I batalion 98 pułku piechoty[20], dzieląc losy innych jednostek armii Karpaty.

Po odejściu batalionu przeznaczonego dla 38 Dywizji Piechoty garnizon jednostki w Hoszczy skadrował, wyposażył i doprowadził do stanu etatowego (poprzez wcielenie nowych rekrutów i rezerwistów) jednostkę na nowo od podstaw. Batalion wszedł w skład pułku KOP "Równe" i po 17 września 1939 roku brał udział w obronie ówczesnej wschodniej granicy państwa przed radzieckim agresorem.

Służba graniczna[edytuj]

Batalion graniczny był podstawową jednostką taktyczną Korpusu Ochrony Pogranicza przeznaczoną do pełnienia służby ochronnej na powierzonym mu odcinku granicy polsko-radzieckiej, wydzielonym z pasa ochronnego brygady. Odcinek batalionu dzielił się na pododcinki kompanii, a te z kolei na pododcinki strażnic, które były „zasadniczymi jednostkami pełniącymi służbę ochronną”, w sile półplutonu. Służba ochronna pełniona była systemem zmiennym, polegającym na stałym patrolowaniu strefy nadgranicznej i tyłowej, wystawianiu posterunków alarmowych, obserwacyjnych i kontrolnych stałych, patrolowaniu i organizowaniu zasadzek w miejscach rozpoznanych jako niebezpieczne, kontrolowaniu dokumentów i zatrzymywaniu osób podejrzanych, a także utrzymywaniu ścisłej łączności między oddziałami i władzami administracyjnymi[21][5]. Batalion graniczny KOP „Hoszcza” w 1934 roku ochraniał odcinek granicy państwowej szerokości 79 kilometrów 917 metrów[22]. Po odtworzeniu w 1939 roku, batalion ochraniał granicę długości 81 kilometrów 780 metrów[23].

Wydarzenia:

  • W meldunku sytuacyjnym z 22 stycznia 1925 roku napisano:
19 stycznia 1925 roku o godz. 19.45 we wsi Sołowje po bolszewickiej stronie wybuchł pożar. 20 stycznia o godz. 1 w nocy po bolszewickiej stronie wzdłuż toru kolejowego padło 13 strzałów[24].
21 stycznia 1925 roku o godz. 3.30 na pododcinku kompanii granicznej KOP „Nowomalin” banda w sile dwunastu ludzi napadła od zachodu na folwark Dowgieliszki pod Bołotkowcami. Krążące na granicy patrole ze strażnicy nr 115 zaalarmowane strzałami posterunku odpędziły bandę, która umknęła w lasy Nowomalińskie w kierunku na Buszczę, silnie się ostrzeliwując[24].
Dowódca kompanii granicznej KOP „Hołyczówka” kpt. Biernacki zameldował, że po ukazaniu się łuny pożaru w Swiate zamknął granicę i do godz. 11.00 dnia 21 stycznia 1925 roku przebywał na odcinku. Nie zauważono przejścia bandy przez granicę mimo jej zamknięcia i obserwacji. Istniało prawdopodobieństwo, że banda, która napadła na Swiate oraz banda usiłująca napaść na Dowgieliszki rekrutują się z miejscowych osób i pozostają jeszcze na naszym terenie. W związku z powyższym oddziałom KOP wydano rozkaz ostrego pogotowia i zamknięcia granicy, a wojska asystencyjne oraz policja po przeszukaniu lasów miały bandę nakierować ku granicy[24].
  • W meldunku sytuacyjnym z 23 stycznia 1925 roku napisano:
Banda o której pisano w Meldunku sytuacyjnym nr 12 w dniu wczorajszym i w nocy nie przeszła na sowiecka stronę[25].
W nocy z 21 na 22 stycznia część bandy w rejonie pododcinka nr 29 kierując się przez Podobankę na Stójło próbowała przekroczyć granicę, ale napotkała polski patrol. Po krótkiej strzelaninie uciekając na zachód skryła się w lasach[25].
  • W meldunku sytuacyjnym z 26 stycznia 1925 roku napisano:
24 stycznia 1925 roku po bolszewickiej stronie zauważono pożar pomiędzy Annopolem a Lisiczami, a drugi kierunku Lidawki prawdopodobnie w Wielkim Sknycie[26].
24 stycznia o godz. 18.00 we wsi Łebedzie spalił się dom i stajnia. Pożar był aktem zemsty za przekonania polityczne właściciela, który jest przychylnie do nas nastawiony. Niejaki Perechodko miał dokonać podpalenia, który podobno miał organizować bandę w tym rejonie. Według niesprawdzonych wiadomości miał być wcześniej aresztowany przez policją i uciec w kajdanach[26].
W związku z pożarami po bolszewickiej stronie, które od kilku dni są częstym zjawiskiem, z za kordonu dochodzą wieści, że sowiety po swojej stronie mają silną dywersję powstańczą[26].
W nocy z 23 na 24 stycznia 1925 roku siedmiu bandytów dokonało napadu na folwark Nizkie koło Sieniawki. Miejscowość ta nie leży na terenie pasa ochronnego nr 2. Bandyci zrabowali drobne przedmioty i żądali wydania pieniędzy, o których dzierżawca majątku mówił w Sieniawce w przeddzień napadu. Istnieją przypuszczenia, że to miejscowi bandyci dokonali napadu. Prowadzone są poszukiwania przez oddziały asystencyjne i policję. Udzielona jest pomoc odwodu KOP. Wydano zarządzenia mające na celu przechwycenia bandytów na granicy[26].
  • W meldunku sytuacyjnym z 27 stycznia 1925 roku napisano:
W dniu 22 stycznia 1925 roku na pododcinku kompanii nr 28 – Kurhany strażnica nr 112 przytrzymała sześciu przemytników z Rosji oraz na polecenie Punktu Przejściowego wysiedliła Aleksego Mikołajewa[27].
Na pododcinku kompanii nr 27 – Hłuboczek przytrzymano Elpasza Rudę i Antoniego Stępniaka, którzy usiłowali przejść na sowiecką stronę[27].
W dniu 23 stycznia na pododcinku kompanii nr 26 miedzy słupami granicznymi 1621 i 1622 w czasie kontroli został przez bolszewicki patrol składający się z trzech konnych raniony szer. Konstanty Tomaka. Otrzymał w lewe ramię ciężką ranę postrzałową ze złamaniem kości[27].
  • W meldunku sytuacyjnym z 29 stycznia 1925 roku napisano:
26 stycznia 1925 roku o godz. 18.00 na pododcinku kompanii nr 20 „Kurhany” wysiedlono dwóch osobników[28].
W nocy z 27 na 28 stycznia 1925 roku około godziny 22.00 banda o nieznanej sile dokonała w Zawidowie rabunku w mieszkaniu miejscowego żyda, a następnie oddaliła się w nieznanym kierunku. Zaalarmowano oddziały KOP i policję, które robią poszukiwania w rejonie. Na odcinku kompanii 27 i 28 została zamknięta granica. O godz. 0.35 słychać było kilka strzałów między Milatynem a Siejańcami. Dalsze poszukiwania w toku, bliższych szczegółów brak[28].

Bataliony sąsiednie:

Walki batalionu[edytuj]

Walki o strażnice:
Batalion graniczny ppłk. Władysława Węgrzyńskiego znalazł się na głównym kierunku uderzenia 8 Korpusu Strzeleckiego i 36 Brygady Pancernej wspartych pododdziałami 20 Oddziału Wojsk Pogranicznych NKWD. Zaskoczony atakiem został rozbity, a większość żołnierzy dostała się do niewoli[29]. Strażnice i kompanie w zasadzie nie walczyły[30].

Pełniący służbę na strażnicy „Sapożyn” szeregowiec Edmund Pluciński, tak przedstawia wydarzenia w Sapożynie[30]:

Quote-alpha.png
W nocy z 16 na 17 września 1939 r. pełniłem służbę przy aparacie telefonicznym. Ze mną był por. Klaczyński. Około godz. 1:30 w nocy odebrałem telefon od patrolu granicznego, donoszący o niezwykłych ruchach i odgłosach po stronie sowieckiej. Prawie równocześnie dzwoniła policja z miejscowego posterunku z zapytaniem, co się dzieje, jak się zachować. Kolejny meldunek z granicy donosił, że wojska sowieckie przekroczyły granicę i zbliżają się do miasteczka Korzec. Kolejny telefon z posterunku policji w Korcu donosił, że Sowieci są już przy posterunku. W tym momencie łączność z posterunkiem policji została przerwana. Również po meldunku, że Sowieci z Korca kierują się na Równe, a więc i na Sapożyn, łączność z naszymi placówkami na granicy została przerwana. Była godz. 3:00. Wkrótce byli już u nas. Szli rozwiniętymi formacjami, strzelając raz po raz w stronę koszar. Jeden z naszych żołnierzy strzelił i położył jednego Ruska. Nasz budynek stał przy samej drodze, chwyciłem karabin i wypadłem na balkon, lecz por. Klaczyński krzyknął: Pluciński padnij, nie strzelaj. W tym momencie Rosjanie wdarli się do naszego budynku i nas ogarnęli. Byliśmy już bezbronni [...]. Za oknem słychać było strzały. Dwaj nasi rezerwiści Ciołek i Piątek stali za jakimś drzewem i patrzyli. Zginęli obaj od kuł rosyjskich. Był już ranek".

Struktura organizacyjna[edytuj]

Rozmieszczenie baonu KOP „Hoszcza” w 1931

Organizacja batalionu w 1934[22][31][c]:

Z dniem 20 maja 1938 dowódca KOP zarządzeniem nr L.1411/tj.og.org/38 reaktywował w 3 kompanii granicznej „Sapożyn” strażnicę KOP „Lidawka”.

Żołnierze batalionu[edytuj]

Ppłk Leon Bączkiewicz - dowódca batalionu KOP „Hoszcza” w latach 1929 - 1930.

Dowódcy batalionu[32]:

stopień imię i nazwisko okres pełnienia służby kolejne stanowisko
mjr Julian Królikowski 3 X 1924[6][33][34] − 12 III 1929[35] zastępca dowódcy 59 pp
mjr piech. wz. Jan Niemierski 12 III 1929 − 20 IX 1929)[35]
mjr dypl. Leon Bączkiewicz 23 VIII 1929[36] – 31 III 1930 dowódca batalionu 14 pp[d]
ppłk piech. Jan Niemierski 28 III 1930[35] – 30 VI 1934[38][39] stan spoczynku
ppłk piech. Antoni Żółkiewski 13 V 1934[35] – 2 IV 1937 zastępca dowódcy
mjr Władysław Węgrzyński[e] 1 V 1937[40] – 1939[23]

Obsada personalna w 1928[35][f]:

  • dowódca batalionu – ppłk Julian Królikowski
  • adiutant batalionu – por. Tadeusz Solecki
  • kwatermistrz – mjr Antoni Żółkiewski
  • płatnik – por. Władysław Ciecierega
  • oficer materiałowy – por. Szczepan Orłowski
  • oficer żywnościowy – por. Adam Romański
  • oficer wywiadowczy – kpt. Zygmunt Muchniewski
  • dowódca kompanii szkolnej – por. Andrzej Mika

Obsada personalna w 1934[35][f]:

  • dowódca batalionu – ppłk Antoni Żółkiewski
  • adiutant batalionu – por. Łucjan Łukawski
  • kwatermistrz – kpt. Sylwester Jarosz
  • oficer materiałowy – Bolesław Pełczyński
  • płatnik – por. Józef Trylko
  • lekarz – por Henryk Bielecki
  • dowódca plutonu łączności – por. Kazimierz Plasota
  • dowódca kompanii odwodowej – kpt. Zygmunt Bagnowski
  • dowódca kompanii karabinów maszynowych – kpt. Julian Więcek
  • komendant powiatowy PW pasa granicznego Równe – por. Kazimierz Skrzydlewski

Obsada personalna batalionu w czerwcu 1939[41]:

  • dowódca batalionu – mjr Władysław Węgrzyński
  • adiutant batalionu – kpt. Władysław Marian Dumnicki
  • komendant pasa granicznego PW – kpt. Kazimierz Skrzydlewski[g]
  • dowódca 1 kompanii granicznej – kpt. Juliusz Peyser[h]
  • dowódca 2 kompanii granicznej – kpt. Stanisław VIII Nowicki[i]
  • dowódca 3 kompanii granicznej – kpt. Stanisław II Marek[j]
  • dowódca kompanii odwodowej – kpt. Tadeusz Edward Tomkiewicz[k]
  • dowódca kompanii karabinów maszynowych – por. Zygmunt Litwornia[l]
  • dowódca plutonu łączności – kpt. Kazimierz Plasota[m]

Uwagi

  1. Zarządzenie szefa sztabu KOP ppłk. dypl. Franciszka Węgrzyna w sprawie używania w dowództwie KOP kryptonimów zamiast nazw jednostek KOP → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 426
  2. Wykaz stanów etatowych oficerów, podoficerów i żołnierzy KOP przesłanych przez ppłk. dypl. Franciszka Węgrzyna ze sztabu KOP do I oficera do zleceń GISZ płk. dypl. Kazimierza Glabisza. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 371
  3. W 2000 roku Rajmund Szubański napisał, że sformułowania zawarte w artykule „Bataliony, kompanie, strażnice KOP” z 1993 roku odnoszą się do stanu sprzed 1937 roku → Szubański 2000 ↓, s. 87
  4. W Dzienniku Personalnym MSWojsk. Nr 8 z 1930 r. (str. 119) błędnie wskazano, że mjr dypl. Leon Bączkiewicz został przeniesiony z KOP do 35 pp. Powyższy błąd został sprostowany w Dzienniku Personalnym MSWojsk. Nr 14 z 1930 r.[37]
  5. Władysław Węgrzyński (ur. 1894), ppłk piech., 1914-1918 żołnierz armii austriackiej. W KOP od 1928 roku. Do mobilizacji dowódca baonu KOP „Hoszcza”. We wrześniu 1939 roku na dotychczasowym stanowisku. Zaginął na Kresach wschodnich po wkroczeniu Armii Czerwonej. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 756
  6. a b Obsadę personalną kompanii granicznych podano w osobnych artykułach.
  7. Kazimierz Skrzydlewski, kpt. piech., w KOP od 1933 roku. Do mobilizacji komendant pasa granicznego PW „Hoszcza”. Przydział mobilizacyjny nieznany. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 748
  8. Juliusz Peyser (1900-1939), kpt. piech., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji dowódca 1. komp. granicznej „Hołyczówka” baonu KOP „Hoszcza”. We wrześniu 1939 roku dowódca 1. komp. piechoty I batalionu piechoty 98. pp rez. 38. DP rez. Ranny podczas walk z Niemcami 20 września 1939 roku pod Hołoskiem, umiera tego samego dnia. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 740
  9. Stanisław VIII Nowicki, kpt. piech., w KOP od 1930 roku. Do mobilizacji dowódca 2. komp. granicznej „Korzec” baonu KOP „Hoszcza”. Przydział mobilizacyjny nieznany. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 737
  10. Stanisław II Marek, mjr piech., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji dowódca 3. komp. granicznej „Sapożyn” baonu KOP „Hoszcza”. We wrześniu 1939 roku dowódca I baonu piechoty 98. pp rez. 38. DP rez. Ranny w walkach z Niemcami 16 września 1939 roku pod Czarnokońcami. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 737
  11. Tadeusz Edward Tomkiewicz, kpt. piech., w KOP od 1937 roku. Do mobilizacji dowódca komp. odwodowej baonu KOP „Hoszcza”. Przydział mobilizacyjny nieznany. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 755
  12. Zygmunt Litwornia, kpt. piech., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji dowódca komp. ckm baonu KOP „Hoszcza”. We wrześniu 1939 roku adiutant I batalionu piechoty 98. pp rez. 38. DP rez. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 730
  13. Kazimierz Plasota, kpt. piech., w KOP od 1930 roku. Do mobilizacji dowódca plutonu łączności baonu KOP „Hoszcza”. Przydział mobilizacyjny nieznany. → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 742

Przypisy

  1. Prochwicz 2003 ↓, s. 11-12.
  2. Dominiczak 1992 ↓, s. 111.
  3. Prochwicz 3/1994 ↓, s. 150.
  4. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 23.
  5. a b c Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 21.
  6. a b Dziennik Personalny MSWojsk. ↓, s. 395, Nr 75 z 21 lipca 1925 roku.
  7. Wykaz L.dz.KOP 272/1.Br.Op.Wyszk. ↓.
  8. Komunikaty dyslokacyjne KOP ↓, s. 3/1928.
  9. a b Prochwicz 3/1994 ↓, s. 153.
  10. a b Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 54.
  11. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 34.
  12. Wiśniewska i Promińska 2013 ↓, s. 2.
  13. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 101.
  14. Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 51.
  15. Prochwicz 2003 ↓, s. 44.
  16. Zarządzenie nr L.dz.4160/Tjn.Og.Org/31 ↓, s. 3.
  17. Prochwicz 3/1994 ↓, s. 157.
  18. Zarządzenie nr L.500/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 2 zał. 47.
  19. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 624 i 629.
  20. Prochwicz 4/1994 ↓, s. 9.
  21. Falkiewicz 1925 ↓, s. 3-4.
  22. a b Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 305.
  23. a b Prochwicz 2003 ↓, s. 168.
  24. a b c Meldunki sytuacyjne KOP ↓, nr 12/1925.
  25. a b Meldunki sytuacyjne KOP ↓, nr 13/1925.
  26. a b c d Meldunki sytuacyjne KOP ↓, nr 15/1925.
  27. a b c Meldunki sytuacyjne KOP ↓, nr 16/1925.
  28. a b Meldunki sytuacyjne KOP ↓, nr 18/1925.
  29. Prochwicz 2003 ↓, s. 206.
  30. a b Prochwicz 2003 ↓, s. 207.
  31. Szubański 1993 ↓, s. 278.
  32. Wiśniewska i Promińska 2013 ↓, s. 8.
  33. Jaskulski 2013 ↓, s. 185.
  34. Falkiewicz 1925 ↓, s. 34.
  35. a b c d e f Obsada oficerska bg „Hoszcza” ↓.
  36. Dziennik Personalny MSWojsk. ↓, s. 307, nr 15 z 23 VIII 1929.
  37. Dziennik Personalny MSWojskowych ↓, Nr 14 z 20 IX 1930, s. 315.
  38. Jan Niemierski. Internetowy Polski Słownik Biograficzny. [dostęp 2015-06-26].
  39. Przyszły prezydent m. Rzeszowa. „Zew Rzeszowa”, s. 5, Nr 1 z 1 stycznia 1935. 
  40. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 675.
  41. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 648.

Bibliografia[edytuj]