Pułk KOP „Głębokie”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pułk KOP „Głębokie”
3 Półbrygada OP
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1927
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Głębokie
Dowódcy
Pierwszy ppłk dypl. Władysław Kaliński
Ostatni ppłk Jan Światkowski
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Numer kryptonimowy: 4[a]
Dyslokacja Podświle
Berezwecz
Formacja Korpus Ochrony Pogranicza
Rodzaj wojsk Piechota
Podległość Korpus Ochrony Pogranicza
KOP 1938.png

Pułk KOP „Głębokie”oddział piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Jesienią 1927 roku w składzie 3 Brygady Ochrony Pogranicza została utworzona 3 Półbrygada Ochrony Pogranicza. Dowódcy półbrygady podporządkowane zostały dwa bataliony graniczne i dwa szwadrony kawalerii. Dowództwo półbrygady rozmieszczono w Podświlu[2]. 15 stycznia 1928 roku przeniesiono dowództwo brygady z Podświla do Głębokiego[3]. Stacjonowało w Berezweczu, w budynkach byłego klasztoru Bazylianów[4].

Latem 1929 roku 3 Półbrygada Ochrony Pogranicza przemianowana została na pułk KOP „Głębokie”, który podporządkowany został dowódcy Brygady KOP „Wilno”. Skład pułku, w stosunku do półbrygady, pozostał niezmieniony. Oddziałem administracyjno–gospodarczym dla pułku był 7 batalion KOP „Podświle”[5]. Wszystkie pododdziały wchodzące w skład pułku, obok dotychczasowych numerów, otrzymały nazwy miejscowości, w których stacjonowały. Dwa lata później numeracja batalionów i szwadronów została zniesiona.

Z dniem 1 marca 1934 roku, w wyniku podziału jednej kompanii szkolnej karabinów maszynowych w Centralnej Szkole Podoficerskiej, przy dowództwie pułku sformowano szkolną kompanię karabinów maszynowych[b]. Kompania składała się z dowódcy kompanii, drużyny gospodarczej, dwóch plutonów przy ilości 70 uczniów. Stanowiła pododdział administracyjny. Była samodzielną jednostką organizacyjna i szkoleniową. Jako odwód podlegała bezpośrednio dowódcy pułku. Pod względem gospodarczym podlegała dowódcy batalionu KOP „Podświle”. Stacjonowała w Berezweczu[b].

Rozkazem dowódcy KOP z 23 lutego 1937 roku została zapoczątkowana pierwsza faza reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza „R.3”. Jej wynikiem było między innymi przeorganizowanie pułku KOP „Głębokie”[6] poprzez wcielenie w jego skład organizacyjny batalionu KOP „Słobódka” i nowo utworzonego batalionu KOP „Berezwecz” oraz reorganizacje dowództwa pułku[7]. Po rozformowaniu Brygady KOP „Wilno”, pułk podporządkowany został bezpośrednio dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza. W skład pułku włączony został szwadron kawalerii KOP „Druja”. Pułkowi podporządkowano stację gołębi pocztowych KOP „Postawy”[8]. Latem 1938 roku dowódcy pułku podporządkowana została Dziśnieńska Półbrygada Obrony Narodowej.

Działania pułku w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

W trzeciej dekadzie marca 1939 roku przeprowadzona została mobilizacja batalionu odwodowego „Berezwecz” oraz trzech szwadronów kawalerii. 26 sierpnia, po zakończeniu mobilizacji, szwadrony kawalerii przetransportowane zostały na stację kolejową Rusiec, na północny wschód od Wielunia, gdzie weszły w skład Zgrupowania Kawalerii KOP „Feliks”. Batalion „Berezwecz” przetransportowany został w rejon Żywca, gdzie wszedł w skład 2 pułku piechoty KOP. W kwietniu zmobilizowany został, a następnie przetransportowany w rejon Augustowa, batalion KOP „Słobódka”.

24 sierpnia 1939 roku, w mobilizacji alarmowej, oddział sformował 3 pułk piechoty KOP. Nowo sformowany pułk podporządkowany został dowódcy SGO „Narew”. Następnie odtworzone zostały bataliony „Łużki” i „Podświle”. Nie zdołano odtworzyć batalionu KOP „Słobódka”[9].

Po odtworzeniu batalionów, pułk ochraniał granicę z ZSRR, począwszy od styku z granicą łotewską, o długości 164,450 km[10].

Walki pułku w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Od 17 września 1939 roku, po agresji ZSRR na Polskę, pułk w uszczuplonym składzie dwóch batalionów, prowadził działania opóźniające.

Walki o strażnice

17 września około 4:00[11], na rozwinięty wzdłuż granicy pułk KOP „Głębokie” mający w II linii podporządkowaną Dziśnieńską Półbrygadę ON, uderzyła Grupa Połocka[c] komdiwa Aleksiejewa wraz z podporządkowanymi jej oddziałami Wojsk Pogranicznych NKWD[12]. Na jego lewym skrzydle baon KOP „Łużki” mjr. Franciszka Benrota przyjął na siebie uderzenie pododdziałów 12 oddziału ochrony pogranicza NKWD płk. Busarowa, wspieranych przez pociąg pancerny oraz dywersantów[11]. Wszystkie strażnice zostały zaatakowane z powodzeniem przez zaskoczenie. Nieliczne z nich, przez krótki czas, broniły się i zadały straty atakującym. Na rozkaz dowódcy pułku „Głębokie” resztki 1. i 2 kompanii granicznej, odwód i dowództwo batalionu „Łużki” we wczesnych godzinach południowych 17 września opuściły Łużki i maszerowały w kierunku Wilna[13]. Podobnie rzecz się miała na kierunku batalionu „Podświle”[14]. W trakcie obrony strażnic pułk KOP „Głębokie” poniósł ciężkie straty. Baon KOP „Łużki” utracił 3 kompanię. Zginęli w niej wszyscy dowódcy strażnic. 1 i 2 kompania straciły około połowy żołnierzy. Mniejsze straty miał baon KOP „Podświle”[15].

Po utracie linii strażnic, dowódca pułku KOP „Głębokie” nie dysponując odwodami, zdecydował wycofać pułk do Wilna. 17 września o 10:20 sztab pułku, grupy żołnierzy z rozbitych pododdziałów, grupa członków Związku Strzeleckiego i Przysposobienia Wojskowego oraz policja opuściły Berezwecz i skierowały się do Wilna[16]. Około 10:00 3 batalion czołgów mjr. Rieszczina z 25 BPanc zajął Łużki. Do niewoli dostał się jeden oficer i 16 szeregowych. Ten sam batalion w godzinach popołudniowych zajął bez walki Głębokie[17].

W walkach odwrotowych z Armią Czerwoną:
Bataliony pułku KOP „Głębokie” po utracie strażnic rozpoczęły odwrót w kierunku Głębokiego[18]. Dowództwo pułku jeszcze przed południem opuściło Berezwecz i wycofywało się po osi Mosarz-Widze[19]. Około 19:00 dowództwo pułku i baon KOP „Podświle” połączyły się w Mosarzu z resztkami baonu KOP „Łużki”. W nocy po napotkaniu czołgów wroga, od baonu KOP „Podświle” odłączyli: kwatermistrz – kpt. Mikołaj Właszczyk, adiutant – ppor. rez. Nawrocki, płatnik – por. st. sp. Józef Beltowski i dowódca kompanii ckm – por. rez. Leon Kuliga. Oficerowie ci 18 września dostali się do sowieckiej niewoli[17]. Po koncentracji w Mosarzu, 18 września pułk kontynuował marsz w kierunku granicy z Łotwą. Batalion „Podświle” na przedpolach Głębokiego stoczył potyczkę z pododdziałami 5 Dywizji Strzeleckiej płk. Kuźmy Galickiego. W wyniku walk batalion uległ rozproszeniu. Trzydziestu żołnierzy polskich dostało się do niewoli[19].

19 września pozostałości pułku dotarły do granicy. Rano, 20 września przekroczyły granicę z Łotwą w miejscowości Turmont[20] i zostały internowane[21] .

Struktura organizacyjna pułku[edytuj | edytuj kod]

stacja gołębi pocztowych KOP „Postawy”

Struktura jesienią 1927:

Struktura w 1929:

Struktura w 1937:

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku:

Zastępca dowódcy pułku:

  • ppłk Jan Światkowski (XII 1937 – VIII 1939 → dowódca pułku[25])

Oficerowie:

Obsada personalna pułku w czerwcu 1939[26]:

  • dowódca pułku – płk piech. Zdzisław Aleksander Zajączkowski
  • zastępca dowódcy pułku – ppłk piech. Jan Świątkowski
  • I adiutant – kpt. piech. Stefan IV Kozłowski[d].
  • dowódca łączności – kpt. łącz. Zygmunt August Tomaszewski[e].
  • komendant powiatowy Przysposobienia Wojskowego „Brasław” – kpt. adm. Eugeniusz Tokarski[f].
  • komendant powiatowy Przysposobienia Wojskowego „Dzisna” – kpt. adm. Andrzej Krzaczkowski[g].
  • dowódca szwadronu KOP „Łużki” – rtm. Heliodor Romaszkiewicz[h].
  • dowódca szwadronu KOP „Podświle” – rtm. Zdzisław Antoni Baranowski[i].
  • dowódca szwadronu KOP „Druja” – rtm. Gwidon Salomon[j].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenie szefa sztabu KOP ppłk. dypl. Franciszka Węgrzyna w sprawie używania w dowództwie KOP kryptonimów zamiast nazw jednostek KOP[1]
  2. a b Zarządzenie organizacyjne dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza w sprawie formowania odwodów dowódców pułków nr L.dz. 329/tj./Og.Org./34 z 14 lutego 1934 roku. → Archiwum Straży Granicznej – Zespół: „Dowództwo KOP”
  3. Grupa Połocka wchodziła w skład armii komkora W.I. Kuzniecowa[12]
  4. Stefan IV Kozłowski (1897–1940), kpt. piech., w KOP od 1934 roku. Do mobilizacji I adiutant pułku KOP „Głębokie”. We wrześniu 1939 roku I adiutant 3 pp KOP. Więzień obozu w Kozielsku. Zamordowany przez NKWD[27]
  5. Zygmunt August Tomaszewski ur. 28 marca 1897 roku. Na kapitana został awansowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1936 roku i 4. lokatą w korpusie oficerów łączności. W 1937 roku został przeniesiony do KOP. Dowódca łączności pułku KOP „Głębokie”. Wiosną 1939 roku był w pułku KOP „Karpaty” w: Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 755, Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 266
  6. Eugeniusz Tokarski, kpt. adm., w KOP od 1932 roku. Do mobilizacji komendant powiatowy PW „Brasław”. We wrześniu 1939 roku dowódca baonu Obrony Narodowej „Brasław” Dziśnieńskiej Półbrygady Obrony Narodowej[28]
  7. Andrzej Krzaczkowski, kpt. adm., w KOP od 1931 roku. Do mobilizacji komendant powiatowy PW „Dzisna”. Przydział mobilizacyjny nieznany[29]
  8. Heliodor Romaszkiewicz (1899-1939), rtm., w KOP od 1938 roku. Do marca 1939 roku dowódca szwadronu kawalerii KOP „Łużki”. We wrześniu 1939 roku dowódca 2 szwadronu liniowego 1 pkaw KOP. Ciężko ranny w walkach z Niemcami 1 września 1939 roku w rejonie Wielunia. Zmarł w szpitalu w Łodzi 6 września[30]
  9. Rotmistrz Zdzisław Antoni Baranowski ur. 23 sierpnia 1898 roku. Odznaczony Medalem Niepodległości i Srebrnym Krzyżem Zasługi. W 1932 roku oficer 17 pułku ułanów. W 1935 roku został przeniesiony do KOP. Do końca lutego 1939 roku dowódca szwadronu kawalerii KOP „Podświle”. Następnie przeniesiony do 7 pułku strzelców konnych na stanowisko dowódcy 4 szwadronu. Na tym stanowisku walczył w kampanii wrześniowej. 11 września 1939 roku został ranny. Odznaczony Krzyżem Walecznych[31][32]
  10. Gwidon Salomon [Błażewicz] (zm. 1989), rtm., w KOP od 1934 roku. Do marca 1939 roku dowódca szwadronu kawalerii KOP „Druja”. We wrześniu 1939 roku dowódca szwadronu gospodarczego 1 pkaw. KOP. W dniach 7-17 września dowódca improwizowanej grupy osłaniającej przeprawy przez Wisłę w rej. Maciejowic. 17 września ciężko ranny, został przez żołnierzy wyniesiony z pola walki w nocy z 17/18 września i przetransportowany do Warszawy. Z powodu odniesionej rany umieszczony w szpitalu św. Łazarza, w którym przebywał do grudnia 1940 roku. Zmarł 4 lutego w Poznaniu[33]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]