Brygada KOP „Polesie”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Brygada KOP "Polesie")
Skocz do: nawigacja, szukaj
Brygada KOP „Polesie”
5 Brygada Ochrony Pogranicza
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1925
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Polesie
Dowódcy
Pierwszy płk Stanisław Wrzaliński
Ostatni płk Tadeusz Różycki-Kołodziejczyk
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Numer kryptonimowy: 161[a]
Dyslokacja Łachwa
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Formacja Korpus Ochrony Pogranicza
Rodzaj wojsk piechota
Podległość Korpus Ochrony Pogranicza
KOP 1938.png

Brygada KOP „Polesie”brygada piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza.

Geneza[edytuj]

Do czasu zakończenia wojny polsko-bolszewickiej, czyli do jesieni 1920 roku, wschodnią granicę państwa polskiego wyznaczała linia frontu. Dopiero zarządzeniem z 6 listopada 1920 roku utworzono Kordon Graniczny Ministerstwa Spraw Wojskowych[1]. W połowie stycznia 1921 roku zmodyfikowano formę ochrony granicy i rozpoczęto organizowanie Kordonu Granicznego Naczelnego Dowództwa WP. Obsadzony on miał być przez żandarmerię polową i oddziały wojskowe[2]. Latem 1921 roku ochronę granicy wschodniej postanowiło powierzyć Batalionom Celnym[3]. W Łachwie rozmieszczono dowództwo i pododdziały sztabowe 1 batalionu celnego. W drugiej połowie 1922 roku przeprowadzono kolejną reorganizację organów strzegących granicy wschodniej[4]. 1 września 1922 bataliony celne przemianowano na bataliony Straży Granicznej[5]. W rejonie odpowiedzialności przyszłej Brygady KOP „Polesie” służbę graniczną pełniły między innymi pododdziały 1 batalionu Straży Granicznej. Już w następnym roku zlikwidowano Straż Graniczną, a z dniem 1 lipca 1923 roku pełnienie służby granicznej na wschodnich rubieżach powierzono Policji Państwowej[6]. W sierpniu 1924 roku podjęto uchwałę o powołaniu Korpusu Ochrony Pogranicza – formacji zorganizowanej na wzór wojskowy, a będącej etacie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[7].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj]

Na posiedzeniu Politycznego Komitetu Rady Ministrów, w dniach 21-22 sierpnia 1924 roku, zapadła decyzja powołania Korpusu Wojskowej Straży Granicznej. 12 września 1924 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz wykonawczy w sprawie utworzenia Korpusu Ochrony Pogranicza[8], a 17 września instrukcję określającą jego strukturę[9]. 5 Brygada Ochrony Pogranicza zorganizowana została w drugim etapie formowania Korpusu Ochrony Pogranicza na podstawie rozkazu MSWojsk. nr 1600/tjn./O.de B/25 w terminie do 1 marca 1925 roku z gotowością do obsadzenia granicy na dzień 12 marca 1925 roku[10]. Jednostką formującą był 78 pułk piechoty[11][12]. W skład brygady weszły: 15 batalion graniczny „Ludwikowo”, 16 batalion graniczny „Sienkiewicze”, 17 batalion graniczny „Dawidgródek”, 18 batalion graniczny „Rokitno”, 15 szwadron kawalerii „Hancewicze”, 16 szwadron kawalerii „Lenin”, 17 szwadron kawalerii „Rokitno”[10]. Brygada rozwinęła się na terenie województwa poleskiego[10]. Dowództwo brygady rozmieszczono w Łachwie[10][13]. Pas ochraniany przez brygadę miał 445 km szerokości i 30 km głębokości[14].

W 1926 roku w strukturze brygady zorganizowana została szkoła podoficerska dla niezawodowych podoficerów piechoty[15]. Szkoła stacjonowała w Dawigródku przy 17 batalionie granicznym[16].

W następnym roku w skład brygady włączono 2 batalion graniczny i 5 szwadron z 1 Brygady Ochrony Pogranicza.

W 1928 roku brygada ochraniała odcinek granicy państwowej długości 424,205 kilometrów[17].

Latem 1928 roku zlikwidowana została szkoła podoficerska. W jej miejsce, oraz w miejsce identycznych szkół funkcjonujących w pozostałych brygadach, utworzony został batalion szkolny KOP w twierdzy Osowiec[15].

Aby zapewnić odpowiednią ilość żołnierzy o wyszkoleniu saperskim, z dniem 1 kwietnia 1928 roku utworzono brygadowy ośrodek wyszkolenia pionierów przy 17 batalionie granicznym w Dawigródku[17].

Latem 1929 roku 5 BOP przemianowana została na Brygadę KOP „Polesie”. Wszystkie pododdziały wchodzące w jej skład, obok dotychczasowych numerów, otrzymały nazwy miejscowości, w których stacjonowały. Dwa lata później numeracja batalionów i szwadronów została zniesiona.

W 1930 roku z dwóch batalionów (2 i 18) oraz dwóch szwadronów kawalerii (5 i 17) sformowany został pułk KOP „Sarny”. Nowo powstała jednostka pozostała w strukturze organizacyjnej brygady.

W 1931 roku[b] zorganizowano kompanie saperów dla poszczególnych brygad Korpusu Ochrony Pogranicza[18]. Dzieliły się na cztery typy, a nazwy przybierały od macierzystych jednostek. Brygada „Polesie” otrzymała typ I. W jej skład wchodził dowódca kompanii, drużyna gospodarcza (podoficer gospodarczy, sprzętowy, broni, gazowy oraz personel pomocniczy) i trzy plutony saperów. Pluton pierwszy miał cztery drużyny, a pozostałe plutony po trzy drużyny. Stan osobowy kompanii wynosił 123 żołnierzy, w tym czterech oficerów, 13 podoficerów i 106 saperów[19].

Rozkazem dowódcy KOP z 23 lutego 1937 roku została zapoczątkowana pierwsza faza reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza „R.3”. Jej wynikiem było między innymi przeorganizowanie Brygady KOP „Polesie”[20] poprzez wydzielenie pułku KOP „Sarny” z dotychczasowego składu organizacyjnego brygady i reorganizację jej dowództwa[21].

Z dniem 18 października 1938 roku dowódca KOP zarządzeniem nr L.6011/tj.Og.Org/38 przeniósł miejsce postoju dowództwa Brygady KOP „Polesie” i dowództwa plutonu żandarmerii z Łachwy do Łunińca.

W marcu 1939 roku kompania saperów KOP „Stolin” pod dowództwem kapitana Czesława Pawulskiego została zmobilizowana i przetransportowana do rejonu operacyjnego Armii „Poznań”[22].

Służba graniczna[edytuj]

W 1937 roku ustalono dla brygady następujący podział ochranianego odcinka granicy państwowej[23]:

  • granica północna: odcinek strażnicy „Morocz” 1 kompanii granicznej „Chominka” baonu „Ludwikowo” [wł.]
  • wewnątrz brygady:
    • granica południowa baonu „Ludwikowo”: odcinek strażnicy „Rachowicze” 3 kompanii granicznej „Hawrylczyce” [wł.]
    • granica północna baonu „Sienkiewicze”: odcinek likwidowanej strażnicy „Wielki Las” 1 kompanii granicznej „Rachowicze” baonu „Ludwikowo”

Mobilizacja Brygady KOP „Polesie” we wrześniu 1939[edytuj]

Na bazie Dowództwa Brygady KOP „Polesie” sformowane zostało Dowództwo 38 Rezerwowej Dywizji Piechoty.

Po odtworzeniu, brygada ochraniał granicę z ZSRR o długości 262,339 km[24].

Walki brygady[edytuj]

Walki o strażnice:
Brygada KOP „Polesie”, strzegąca granicy na Polesiu siłami trzech batalionów granicznych, 17 września została zaatakowana przez pododdziały 17 Oddziału Wojsk Pogranicznych NKWD przy wsparciu jednostek 4 Armii komkora Wasilija Czujkowa i 23 Samodzielnego Korpusu Strzelców, które jeszcze nie osiągnęły pełnej gotowości do działania[25].

W tym dniu wojska sowieckie uzyskały stosunkowo nikłe postępy. Było to wynikiem nieosiągnięcia przez nie pełnej gotowości bojowej w przededniu agresji. Działania z 17 września charakteryzowały się małą intensywnością i prowadzone były siłami Wojsk Pogranicznych NKWD. Pozwoliło to generałowi Wilhelmowi Orlik-Rückemannowi na wycofanie sił brygady oraz organizację improwizowanej Grupy KOP[26]. Jednostkom KOP nie udało się rozbić sowieckiej 52 Dywizji Strzelców, m.in. dlatego, że Brygada KOP „Polesie” za przyczyną swego dowódcy płk dypl. Tadeusza Różyckiego-Kołodziejczyka nie wykonała rozkazu uderzenia. Płk Różycki-Kołodziejczyk otrzymał rozkaz natychmiastowego uderzenia w kierunku południowo-zachodnim w celu oskrzydlenia nieprzyjaciela, lecz wykonał uderzenie siłami zaledwie kompanii piechoty[27]. Skutkiem tego brygada została rozwiązana i przeorganizowana w batalion „Polesie”, już z innym dowódcą. Batalion ten nie wykonał jednak uderzenia na tyły Sowietów pod Wytycznem, żołnierze rzucili broń i poddali się. Zgrupowanie KOP, gdy doszło do Szacka, wskutek dezercji zmalało o ok. 60%.

Struktura organizacyjna brygady[edytuj]

Zasięg teryt. Brygady KOP Polesie – województwo poleskie II RP

Struktura organizacyjna brygady w 1925 roku[c]

Struktura 5 Brygady Ochrony Pogranicza w grudniu 1927 roku[28]

Struktura Brygady KOP „Polesie” w 1934 roku[29]

Obsada personalna dowództwa brygady[edytuj]

Dowódcy brygady:

I oficerowie sztabu brygady:

Szefowie sztabu brygady:

  • mjr SG Karol Jeżowski (do 26 IV 1928 → DOK IV)
  • mjr SG Karol Strusiewicz (od 26 IV 1928[37])
  • mjr dypl. Marian I Jasiński (od 1 IX 1931[38])

Oficer instruktor:

Obsada personalna brygady w czerwcu 1939[39]:

  • dowódca brygady – ppłk dypl. piech. Mieczysław Jan Mysłowski
  • szef sztabu – mjr dypl. piech. Tadeusz Ryczel[d].
  • I oficer sztabu – kpt. piech. Franciszek Lenarczyk[e].
  • szef łączności – kpt. łącz. Augustyn Sabath[f].
  • komendant pow. PW „Łuniniec” – kpt. piech. Franciszek Otłowski[g].
  • zastępca komendanta pow. PW „Łuniniec” – por. piech. Lucjan Osimowicz[h].
  • komendant pow. PW „Stolin” – kpt. piech. Zygmunt Stopnicki[i].
  • kompania saperów KOP „Stolin”
    • dowódca kompanii saperów – kpt. sap. Czesław Pawulski[j].
  • dowódca szwadronu KOP „Hancewicze” – rtm. Władysław Śliwiński[k].

Uwagi

  1. Zarządzenie szefa sztabu KOP ppłk. dypl. Franciszka Węgrzyna w sprawie używania w dowództwie KOP kryptonimów zamiast nazw jednostek KOP → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 425
  2. Cutter w swoich publikacjach podaje, że kompanie saperów zorganizowano w 1934 roku → Cutter 2005 ↓, s. 50. Zdaniem Prochwicza informacja ta jest błędna, a właściwa data to rok 1931 → Prochwicz 2003 ↓, s. 43
  3. Pododdziały przedstawione zostały w układzie geograficznym, od północy ku południowi.
  4. Tadeusz Ryczel, mjr dypl., w KOP od 1936 roku. Do mobilizacji szef sztabu brygady KOP „Polesie”. Przydział mobilizacyjny nieznany → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 745
  5. Franciszek Lenarczyk, kpt. piech., w KOP od 1933 roku. Do mobilizacji I oficer sztabu brygady KOP „Polesie”. Przydział mobilizacyjny nieznany → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 730
  6. Augustyn Sabath (1895-1940), mjr łącz., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji szef łączności brygady KOP „Polesie”. We wrześniu 1939 roku w dowództwie obrony Lwowa. Po poddaniu Lwowa Armii Czerwonej, uwięziony. Więzień obozu w Starobielsku. Zamordowany wiosną przez NKWD → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 746
  7. Franciszek Otłowski, kpt. piech., w KOP od 1934 roku. Do mobilizacji komendant powiatowy PW „Łuniniec”. We wrześniu 1939 roku oficer sztabu brygady KOP „Polesie” i dowódca kompanii Policji PP. Wzięty do niewoli wraz z całą kompanią i rozstrzelany przez oddział Armii Czerwonej 24 września 1939 roku koło wsi Jeziorko w Rakowym Lesie na południe od Kamienia Koszyrskiego → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 738
  8. Lucjan Osimowicz, por. piech., w KOP od 1936 roku. Do mobilizacji zastępca komendanta powiatowego PW „Łuniniec”. Przydział mobilizacyjny nieznany → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 738
  9. Zygmunt Stopnicki (1899-1940), kpt. piech., w KOP od 1934 roku. Do mobilizacji komendant powiatowy PW „Stalin”. We wrześniu 1939 roku w składzie pułku KOP „Sarny”. W trakcie walk pod Szackiem z oddziałami Armii Czerwonej ranny. Więzień obozu w Kozielsku. Zamordowany przez NKWD → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 750
  10. Czesław Pawulski, kpt. sap., w KOP od 1935 roku. Do mobilizacji dowódca kompanii saperów KOP „Stolin”. We wrześniu 1939 roku na dotychczas zajmowanym stanowisku. Uczestnik walk nad Bzurą w składzie 25 Kaliskiej DP. Po zakończeniu walk nad Bzurą wraz z pozostałością kompanii przedostał się do Warszawy. Brał udział w obronie stolicy → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 739
  11. Władysław Śliwiński (1900-1940), rtm., w KOP od 1935 roku. Do lutego 1939 roku dowódca szwadronu kawalerii KOP „Hancewicze”. We wrześniu 1939 roku dowódca 3 szwadronu liniowego 26 pułku ułanów Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. Ranny 28 września w walkach z Armią Czerwoną pod Samborem. Więzień obozu w Starobielsku. Zamordowany przez NKWD → Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 753

Przypisy

  1. Dominiczak 1992 ↓, s. 56-58.
  2. Dominiczak 1992 ↓, s. 59-63.
  3. Polak 1999 ↓, s. 6.
  4. Dominiczak 1992 ↓, s. 76.
  5. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 20.
  6. Dominiczak 1992 ↓, s. 94-101.
  7. Grochowski (red.) 1994 ↓, s. 7.
  8. Prochwicz 2003 ↓, s. 11-12.
  9. Dominiczak 1992 ↓, s. 111.
  10. a b c d Prochwicz 3/1994 ↓, s. 151.
  11. Zarządzenie nr L.1600/o.de B./25 ↓.
  12. Dominiczak 1983 ↓, s. 144.
  13. Komunikaty dyslokacyjne KOP ↓, s. 4/1927.
  14. Prochwicz 2003 ↓, s. 23.
  15. a b Prochwicz 3/1994 ↓, s. 153.
  16. Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 54.
  17. a b Bereza i Szczepański 2014 ↓, s. 51.
  18. Prochwicz 2003 ↓, s. 43.
  19. Cutter 2005 ↓, s. 50.
  20. Prochwicz 3/1994 ↓, s. 157.
  21. Zarządzenie nr L.500/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 1.
  22. Prochwicz 4/1994 ↓, s. 6.
  23. Zarządzenie nr L.3300/Tjn.Og.Org/37 ↓, s. 5/1.
  24. a b Prochwicz 2003 ↓, s. 166.
  25. Prochwicz 2003 ↓, s. 197.
  26. Prochwicz 2003 ↓, s. 201.
  27. Komorowski 2009 ↓, s. 373.
  28. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 31.
  29. Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 46.
  30. a b c d e f Wiśniewska i Promińska 2013 ↓, s. 9.
  31. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 23 z 18 czerwca 1926 roku
  32. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 29 z 26 lipca 1926 roku
  33. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 24 lipca 1928 roku, s. 236.
  34. Pułkownicy piechoty, Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, sygn. 701/1. Z informacji zamieszczonych w wykazie wynika, że został on sporządzony na przełomie lutego i marca 1939 roku, przed awansami generalskimi.
  35. Gwara, Lewnau i Czekaj-Wiśniewska 2006 ↓, s. 42.
  36. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 269.
  37. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 177.
  38. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 323.
  39. Jabłonowski i in. 2001 ↓, s. 660.

Bibliografia[edytuj]

  • Hubert Bereza, Kajetan Szczepański: Centralna Szkoła Podoficerska KOP. Grajewo: Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK, 2014. ISBN 9788393892174.
  • Zdzisław Józef Cutter: Saperzy II Rzeczypospolitej. Warszawa [etc.]: Pat, 2005. ISBN 83-921881-3-6.
  • Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 8301102020.
  • Henryk Dominiczak: Ochrona granicy wschodniej w latach 1919-1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Akademia Spraw Wewnętrznych. Katedra Historii i Archiwistyki, 1983.
  • Małgorzata Gwara, Magdalena Lewnau, Beata Czekaj-Wiśniewska: Korpus Ochrony Pogranicza. Jednodniówki w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Polonia Militaris, 2006. ISBN 8360619034.
  • Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz: Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Barwa i Broń, 2003. ISBN 9788390021799. OCLC 864242470.
  • Krzysztof Komorowski [red.]: Boje Polskie 1939–1945. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Bellona Spółka Akcyjna, 2009. ISBN 978-83-7399-353-2.
  • Jerzy Prochwicz. Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część I. Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 3 (149), s. 148-160, 1994. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 00437182. 
  • Jerzy Prochwicz. Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, Część II. Przemiany organizacyjne i przygotowania wojenne KOP w 1939 roku. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4 (150), s. 148-160, 1994. Warszawa: Wydawnictwo „Czasopisma Wojskowe”. ISSN 00437182. 
  • Jerzy Prochwicz: Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003. ISBN 83-88973-58-4.
  • Jerzy Prochwicz. Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski. „Białoruskie Zeszyty Historyczne”. 13, 2000. Białystok. ISSN 1232-7468. 
  • Iwona Wiśniewska, Katarzyna Promińska. Wstęp do inwentarza zespołu archiwalnego „Brygada Korpusu Ochrony Pogranicza «Polesie»”. , 2013. Szczecin: Archiwum Straży Granicznej. 
  • Wacław Stachiewicz: Wierności dochować żołnierskiej : przygotowania wojenne w Polsce 1935-1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza. Warszawa: "Rytm", 1998. ​ISBN 83-86678-71-2​.
  • Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
  • Zarządzenie dowódcy KOP w sprawie reorganizacji Korpusu Ochrony Pogranicza („R.3” I Faza) nr L.500/Tjn.Og.Org/37 z 23 lutego 1937 roku.
  • Marek Jabłonowski, Włodzimierz Jankowski, Bogusław Polak, Jerzy Prochwicz: O niepodległą i granice. Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Wybór dokumentów. Warszawa-Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku. Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, 2001. na s. red. książki ​ISBN 83-88067-48-8​. ISBN 83-88067-47-8.
  • Komunikaty dyslokacyjne Korpusu Ochrony Pogranicza z lat 1927 (z uzupełnieniami i poprawkami), 1928, 1932, 1934 (z uzupełnieniami i poprawkami) i 1938 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.