121 Eskadra Myśliwska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
121 Eskadra Myśliwska
113 Eskadra Myśliwska
Ilustracja
Godło eskadry: „Skrzydlaty Grot”[1][2]
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1925
Rozformowanie wrzesień 1939
Tradycje
Rodowód 113 eskadra myśliwska
Dowódcy
Pierwszy kpt. pil. Ignacy Prawdzic-Sękowski
Ostatni kpt. pil. Tadeusz Sędzielowski
Działania zbrojne
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Kraków
Rodzaj sił zbrojnych Wojsko[a]
Rodzaj wojsk Lotnictwo
Podległość III/2 dywizjon myśliwski
„Uskrzydlony grot” w różnych kolorach
Lot kpt. Bolesława Orlińskiego Warszawa - Tokio. Powitanie po powrocie do Warszawy; 1926 r.
Samolot Orlińskiego i Kubiaka po powrocie z lotu Warszawa-Tokio-Warszawa na lotnisku mokotowskim w Warszawie
Święto 2 pułku lotniczego w Krakowie - samoloty 121 i 122 eskadry myśliwskiej w locie; maj 1934 r.
121 esk mysl.png

121 eskadra myśliwskapododdział lotnictwa myśliwskiego Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

W 1925 sformowano dla 11 pułku myśliwskiego 113 eskadrę myśliwską. W 1928 eskadra weszła w podporządkowanie 2 pułku lotniczego i otrzymała nazwę 121 eskadra myśliwska i pod taką nazwą pozostawała do 1939. W kampanii wrześniowej walczyła w składzie III/2 dywizjonu myśliwskiego w ramach Armii „Kraków”.

Godła eskadry:
  • uskrzydlony grot w różnych kolorach (zależnie od decyzji pilotów w 11 plot)[3].
  • „skrzydlaty grot” w 2 plot[1][4]. Projekt – por. pil. Kazimierz Kuzian[2].

Uwaga: Nie mylić ze 121 eskadrą myśliwską 1 pułku lotniczego z lat 1925–1928.

Formowanie i szkolenie 113 eskadry myśliwskiej[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1925 na lotnisku mokotowskim sformowano dla 11 pułku myśliwskiego 113 eskadrę myśliwską. Wyposażenie stanowiły samoloty Ansaldo A.1 Balilla. Etat samolotów przewidywał 10 sztuk plus 3 zapasowe. Niedługo po sformowaniu eskadra otrzymała samoloty produkcji francuskiej „Spad 61C1”. Pod koniec 1925 eskadra przeniesiona została na lotnisko w Lidzie[3]. Wiosną 1926 podjęto prace przy oczyszczaniu i niwelacji pola wzlotów. Zintensyfikowano zajęcia teoretyczne i praktyczne dla personelu latającego.

W lipcu eskadra osiągnęła pełną gotowość mobilizacyjną, łącznie z opanowaniem przez pilotów programu doskonalenia myśliwskiego. W sierpniu zginął w locie treningowym na samolocie Spad dowódca eskadry kpt.pil. Ignacy Prawdzic-Sękowski. W tym też czasie pełniący obowiązki dowódcy eskadry por.pil. Kazimierz Kuzian zaprojektował godło jednostki – „uskrzydlony grot”[5].

Latem tego roku etatowy pilot eskadry por.pil, Bolesław Orliński dokonał przelotu trasą Warszawa–Tokio–Warszawa na seryjnym samolocie Breguet XIX B2. Przebyta odległość liczącą 22 600 km w czasie 121 godzin lotu w owym czasie była nie lada wyczynem[6]. W kolejnych latach w eskadrze prowadzono normalną działalność szkoleniową. Oprócz zajęć obowiązkowych organizowano w miastach i miasteczkach kresowych pokazy i popisy lotnicze. Ten rodzaj propagandy lotnictwa zjednywał nowej „broni” wielu oddanych przyjaciół i sympatyków[7].

Nowe koncepcje organizacyjne w lotnictwie wojskowym spowodowały w 1928 rozwiązanie 11 pułku myśliwskiego. Po manewrach letnich na terenie północno-wschodniej Polski eskadra odleciała do Krakowa. Tam w ramach 2 pułku lotniczego otrzymała numer 121[8].

Jako 121 eskadra myśliwska[edytuj | edytuj kod]

Eskadra była pododdziałem 2 pułku lotniczego, stacjonującym na lotnisku Kraków-Rakowice. Wraz z 122 i 123 eskadrą myśliwską tworzyła III/2 dywizjon myśliwski.

W kampanii wrześniowej walczyła w składzie lotnictwa i obrony przeciwlotniczej Armii „Kraków”. 1 września 1939 roku eskadra dysponowała 10 samolotami PZL P.11c, z których sześć operowało z lotniska w Balicach, a cztery w Aleksandrowicach, gdzie 20 sierpnia powstała zasadzka myśliwska. Piloci zasadzki w Aleksandrowicach 1 września zestrzelili Do 17 w rejonie Cieszyna oraz uszkodzili Ju 87 w rejonie Kęt oraz Hs 126 w rejonie Pszczyny. Jeden PZL P.11 rozbito przy lądowaniu z powodu odniesionych uszkodzeń. 1 września około godz. 17, 3 maszyny odleciały na lotnisko Igołomia dołączając do swojej macierzystej eskadry. Zasadzka w Aleksandrowicach działała od 20 sierpnia do 1 września 1939. W ramach uzupełnień otrzymano jeden PZL P.11c.

Walki eskadry w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

1 września 6.00 zarządzono alarm i odprawę pilotów. Dowódca dywizjonu kpt. Medwecki zapoznał personel z aktualną sytuacją i powiadomił o stanie wojny z Niemcami. Podporządkowała sobie jednocześnie klucz 121 eskadry w składzie pchor. Gnyś i st. szer. Arabski. Pod dowództwem kpt. Medweckiego klucz wystartował w rejon Chrzanowa. W tym momencie nad lotniskiem Balice pojawiły się dwie grupy Heinkli 111 około 18 Junkersów 87. Startujący dowódca dywizjonu znalazł się przed frontem trójki Ju–87 i otrzymał długą serię. P.11 uderzył w ziemię w pobliżu lotniska[9]. Kapitan Wiórkiewicz wspomina[9]:

Quote-alpha.png
1 września około godziny 5.30 Niemcy wracali lotem niskim po bombardowaniu Krakowa. Medwecki startował pojedynczo i po oderwaniu się do ziemi dostał się pod ogień trójki Ju–87 powracającej z bombardowania lotem koszącym dokładnie nad naszym lotniskiem. Serie były celne. Musiał być zabity w powietrzu. Być może zapalił się już w powietrzu. Zwalił się 2–3 km poza lotniskiem. Podobno był poważnie popalony. Zwłoki kpt. Medweckiego zostały czasowo złożone w rodzinnym grobowcu ks. Radziwiłła w Balicach.

Tak zginął pierwszy polski pilot w II wojnie światowej. Zestrzelił go podoficer Franek Neubert ze Stuka–Geschwaders 2 „Immelmann”[10].

Startujący pchor. Gnyś wyszedł skrętem z pola ostrzału „Stukasów". W parę minut później zaatakował powracającą znad Krakowa grupę Dornierów i zestrzelił dwa samoloty. Na tę okoliczność pchor. Gnyś złożył pisemną relację, znajdującą się w Instytucie Historycznym i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie[11]:

Quote-alpha.png
1 września 1939 w godzinach porannych około godziny siódmej wystartowałem z lądowiska Balice koło Krakowa razem z dowódcą dyonu kpt. Medweckim. Dołączając do dowódcy dyonu na wysokości około 300 metrów zostaliśmy ostrzelani z tyłu przez przelatujące samoloty niemieckie. Silnym skrętem w lewo uciekłem z wiązki ognia. Samolot mój był na małej szybkości więc zwinął się i wyłapałem go tuż nad samą ziemią. Po wyciągnięciu w górę stwierdziłem, że samolot kpt. Medweckiego kołysze się ze skrzydła na skrzydło, utrzymując nierówny lot [...]. W pewnej chwili zauważyłem dwa samoloty niemieckie lecące z mojej lewej strony, około 100 metrów niżej. Leciały na kierunku Kraków–Olkusz. Zaatakowałem lecący w tyle. W pierwszej chwili zauważyłem, że strzelec do mnie strzelał, ale po kilku seriach przestał strzelać i lewy silnik zaczął lekko dymić. Wyrwałem w górę, a samoloty zaczęły schodzić w dół. Zaatakowałem powtórnie samolot, który poprzednio przeze mnie atakowany przechodził na moją stronę. Strzelec samolotu strzelał. Oddałem kilka długich i dobrych jak mi się wydawało serii i szedłem ostro w dół. Znalazłem się dość nisko nad ziemią. Po wyciągnięciu, samolotów już nie widziałem i sądziłem, że schowały się za wzgórze, pomimo jednak obserwacji kierunku lotu zobaczyć ich nie mogłem. Było to dla mnie dziwne. Widziałem coś dymiącego się na ziemi, ale temu się nie przyglądałem i wziąłem kurs powrotny na lotnisko. Samoloty przeze mnie atakowane były dwustatecznikowe i jak je wtedy określiłem, były to Dorniery. W drodze powrotnej zauważyłem palący się na ziemi samolot kpt. Medweckiego...

Około 7.00 w rejon Tarnowa wystartowały kolejne samoloty. Tam spotkano 18 He-111 i Do-17. Zniszczono 1 He-111 bez strat własnych. Zasadzka w Aleksandrowicach wykonała w ciągu dnia około 30 lotów, niszcząc w powietrzu bez własnych strat 2 He-111 i 1 Hs-126. Pierwsze zwycięstwa dla eskadry uzyskali plut. Flanek i kpr. Kremski. Z uwagi na brak łączności z centralą dozorowania powietrznego w Krakowie, kpt. Jasionowski wysłał w nocy 2 samochody z radiostacjami i obsługą pod Tyniec jako swoistą placówkę do współpracy z patrolującymi kluczami. Aparat okręgowej sieci dozorowania był bezużyteczny z braku połączenia centrali bezpośrednią linią z dywizjonem myśliwskim[11].

Rano 2 września wystartowali: ppor. Król i plut. Flanek oraz ppor. Nowak i pchor. Gnyś. Bombowce Luftwaffe, wykorzystując większą prędkość uciekały, wyrzucając ładunek na podmiejskie pola i łąki. Około 14.00 wystartowali ppor. Król i kpr. Zaniewski. Doszło do starcia z Me-110 – bez efektu[12]. Po 15. 00 ppor. Nowak ostrzelał bombowca, który spadł w okolicach Łaz. Samolot ten uznano za „uszkodzony”[13]. Tego dnia eskadra otrzymała z Bazy nr 2 uzupełnienie – 1 P.11c[14].

3 września o 6.20 polecieli trasą Olkusz–Zawiercie kpr. Kremski i st. szer. Arabski. St. szer. Arabski zestrzelił 1 Do-17, a drugiego wspólnie z kpr. Kremskim uszkodził. Z braku paliwa Arabski i Kremski przymusowo lądowali. Arabskiemu dostarczyła benzynę załoga ppor. rez. pil. Bazarnik i kpr. rez. mech. Strzelecki z plutonu łącznikowego nr 3. Kremski postarał się o paliwo, ale zaraz został zestrzelony przez własne oddziały. Samolot zniszczony, a pilot dotarł do jednostki dopiero w Kraczewicach. Około 7.00 alarmowo poderwano 9 pilotów 121 i 122 eskadry pod dowództwem ppor. Króla. W jednym starciu zestrzelony ppor. Król ratował się skokiem ze spadochronem, dołączając do eskadry dopiero w Podlodowie. Ppor. Nowak i plut. Flanek zestrzelili wspólnie 1 He-111. Po krótkim odpoczynku ppor. Nowak ponownie wystartował z podchorążymi Koczorem i Surmą. Starcie z Dornierami, ale bez wyniku[13]. W południe dowódca lotnictwa armijnego nakazał przesunięcie III/2 dywizjonu myśliwskiego na lotnisko Podlodów. Wieczorem samoloty odleciały na wskazane lotnisko. Po wylądowaniu, z braku obsługi, piloci zamaskowali samoloty i pełnili warty. Od 4 września ograniczono loty bojowe. Ppor. Nowak wystartował przeciw bombowcom atakującym Dęblin. W okolicach Radomia został ostrzelany przez własne OPL. 5 września ppor. Król i kpr. Zaniewski zestrzelili 1 Do-17, a o 16.00 dowódca dywizjonu otrzymał rozkaz przesunięcia na lądowisko Kraczewice. Tu eskadra przebywała 4 dni, działając patrolami. Na ogół działalność dywizjonu w tym okresie była mało efektywna[15]. Oderwanie jednostki od Armii „Kraków” pozbawiło wojsko powietrznej osłony w okresie odwrotu przy intensywnej działalności Luftwaffe[16].

8 września eskadra poniosła dotkliwe straty: w czasie pościgu za bombowcami zostali zestrzeleni w rejonie Puław przez własną artylerię przeciwlotniczą – dowódca eskadry kpt. pil. Tadeusz Sędzielowski i st. szer. pil. Marian Futro. Pchor. Chciuk był lekko ranny i zmuszony do lądowania. Po opatrzeniu rany, usunięciu awarii silnika i uzupełnieniu paliwa, powrócił do jednostki. Obowiązki dowódcy eskadry przejął ppor. pil. Wacław Król[15].

9 września klucz pod dowództwem pchor. Gnysia z plut. Flankiem i st. szer. Arabskim, zestrzelił w rejonie Kozienice–Puławy 1 He-111. W boju samolot Flanka został mocno postrzelany, ale pilot szczęśliwie wylądował w Kraczewicach. Po południu eskadra przegrupowała się na lotnisko Strzelce. 10 września piloci eskadry wykonali kilka lotów łącznościowych i rozpoznawczych. Ppor. Nowak, a po nim pchor. Chciuk rozpoznawali przeprawę niemieckiej kolumny zmotoryzowanej przez Wisłę. Ppor. Kawalecki poleciał z pocztą do kwatery Naczelnego Wodza w Brześciu, a kpr. Zaniewski dostarczył rozkazy dowódcy obrony Łucka[15].

11 września ppor. Nowak ponownie rozpoznał rejon Annopol–Ostrowiec Świętokrzyski–Sandomierz–Tamobrzeg, ostrzeliwując kolumnę samochodów na postoju między Annopolem a Ostrowcem. Pchor. Gnyś i plut. Flanek rozpoznawali obszar Góra Kalwaria–Dęblin, a pchor. Surma i kpr. Kremski rejon Sandomierz–Opatów i Zawichost–Annopol. Pchor. Koczor został wysłany do składów paliwa w Szastarce. Liczba i zasięg lotów były ograniczone deficytem paliwa. Sytuację poprawił dopiero przyjazd pchor. Koczora samochodem wyładowanym beczkami z benzyną, tak że można było częściowo zaopatrzyć dywizjon warszawski[17]. 12 września kpt. Jasionowski otrzymał rozkaz przejścia do dyspozycji dowódcy Brygady Pościgowej[18]. 13 września kpr. Kremski rozpoznawał rejon Rozwadów–Szastarka, a po południu cały dywizjon odleciał do Werby, skąd przegrupował się na lotnisko Petlikowice[19]. 14 września kpr. Kremski potwierdził zajęcie Zamościa przez niemieckie wojska pancerne. Dowódca dywizjonu wysłał „patrole benzynowe” do Tarnopola i Stanisławowa w poszukiwaniu paliwa. W ramach reorganizacji Brygady Pościgowej, 15 września, III/2 dywizjon myśliwski został uzupełniony samolotami i pilotami z innych jednostek. Nadwyżkę personelu odesłano do Kut. 16 września ppor. Kawalecki rozpoznawał obszar Rawa Ruska–Sokal–Lwów. 17 września pchor. Gnyś rozpoznawał rejon Czortkowa, a ppor. Kawalecki południowy pas nadgraniczny z ZSRR. Z rozkazu naczelnego dowódcy Lotnictwa po południu nastąpił odlot eskadry do Czemiowiec. Rzut kołowy przekroczył granicę polsko–rumuńską 18 września[20].

Bilans walk[21][22][b]
Piloci eskadry zestrzelili 8½, a uszkodzili 4 samoloty.

Straty eskadry:

polegli: kpt. Medwecki, kpt. Sędzielowski, st. szer. Futro

Samoloty:

stan – 10 P.11c, uzupełnienie – 1, zniszczone – 6, ewakuacja – 5.
Zwycięstwa pilotów 121 eskadry[c][23][21][19]
Data Stopień, imię i nazwisko Zestrzelenia
1 września ppor. Władysław Gnyś 2 Do 17
ppor. Tadeusz Wilhelm Kowalewski
ppor. Wacław Król 1 Hs 126 uszkodzony
st. szer. Kowala ze 122 em
plut. Leopold Flanek 1 Ju 87 uszkodzony
kpr. Jan Kremski 1 Do 17
3 września ppor. Tadeusz Nowak 1/2 He 111 uszkodzony
plut. Leopold Flanek 1/2 He 111 uszkodzony
kpr. Jan Kremski 1/2 He 111
5 września ppor. Tadeusz Nowak 1/2 Bf 110
9 września ppor. Władysław Gnyś 1 He 111
plut. Leopold Flanek
st. szer. Tadeusz Arabski

Obsada personalna eskadry[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy 113 i 121 eskadr myśliwskich[24][1]
Stopień Imię i nazwisko Okres pełnienia służby
kpt. pil. Ignacy Prawdzic-Sękowski 1925 – †12 VIII 1926
por. pil. Kazimierz Kuzian p.o. 1926
kpt. pil. Bolesław Orliński 1 X 1926 – V 1928
por. pil. Jan Biały VII 1928 – III 1930
por. pil. Ludwik Krzysztoff III 1930 – 3 X 1931
kpt. pil. Kazimierz Niedźwiedzki 3 X 1931 – 1936
kpt. pil. Walerian Jasionowski 1936 – 1938
kpt. pil. Tadeusz Sędzielowski 15 XI 1938 – IX 1939
Obsada personalna eskadry we wrześniu 1939[25][26]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
dowódca eskadry kpt. pil. Tadeusz Sędzielowski
zastępca dowódcy ppor. pil. Wacław Król
oficer techniczny ppor. techn. Jerzy Glębocki
szef mechaników st. majster wojsk. Józef Żak
szef administracyjny st. sierż. Józef Skoskiewicz
Piloci ppor. Tadeusz Wilhelm Kowalecki[4]
ppor. Tadeusz Nowak
ppor. Władysław Gnyś
pchor. Władysław Chciuk
pchor. Ryszard Koczor
pchor. Franciszek Surma
plut. Leopold Flanek
kpr. Jan Kremski
kpr. Piotr Zaniewski
st.szer. Tadeusz Arabski
st.szer. Marian Futro

Samoloty eskadry[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 na uzbrojeniu eskadry znajdowało się 10 samolotów PZL P.11c[27].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 roku o powszechnym obowiązku obrony (Dz.U. z 1938 r. nr 25, poz. 220). W skład Sił Zbrojnych II RP wchodziły wojska lądowe nazywane ówcześnie wojskiem i Marynarka Wojenna. Wojsko składało się z jednostek organizacyjnych wojska stałego i jednostek organizacyjnych Obrony Narodowej, a także jednostek organizacyjnych Korpusu Ochrony Pogranicza.
  2. Dane podane przez Jerzego Pawlaka i Biuro Historyczne Lotnictwa w Londynie różnią się między sobą.
  3. Według danych Biura Historycznego Lotnictwa w Londynie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Pawlak 1991 ↓, s. 61.
  2. a b Pawlak 1989 ↓, s. 151.
  3. a b Pawlak 1989 ↓, s. 375.
  4. a b Pawlak 1982 ↓, s. 41.
  5. Pawlak 1989 ↓, s. 376.
  6. Pawlak 1989 ↓, s. 377.
  7. Pawlak 1989 ↓, s. 378.
  8. Pawlak 1989 ↓, s. 379.
  9. a b Pawlak 1991 ↓, s. 64.
  10. Pawlak 1982 ↓, s. 42.
  11. a b Pawlak 1991 ↓, s. 65.
  12. Pawlak 1991 ↓, s. 66.
  13. a b Pawlak 1991 ↓, s. 67.
  14. Pawlak 1982 ↓, s. 44.
  15. a b c Pawlak 1991 ↓, s. 68.
  16. Pawlak 1982 ↓, s. 45.
  17. Pawlak 1991 ↓, s. 68-69.
  18. Pawlak 1991 ↓, s. 69.
  19. a b Pawlak 1982 ↓, s. 46.
  20. Pawlak 1991 ↓, s. 70.
  21. a b Pawlak 1991 ↓, s. 71.
  22. Pawlak 1982 ↓, s. 47.
  23. PSP w II wojnie światowej
  24. Pawlak 1989 ↓, s. 151-156, 375-379.
  25. Pawlak 1991 ↓, s. 61-62.
  26. Pawlak 1982 ↓, s. 417.
  27. Pawlak 1991 ↓, s. 77.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Izydor Koliński: Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego (lotnictwo). Formowanie, działania bojowe, organizacja i uzbrojenie, metryki jednostek lotniczych. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Cz. 9. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978.
  • Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w latach 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1989. ISBN 83-206-0760-4.
  • Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1982. ISBN 83-206-0281-5.
  • Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1991. ISBN 83-206-0795-7.
  • Władysław Steblik: Armia „Kraków” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.