Bitwa pod Równem (VII 1920)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bitwa pod Równem
Wojna polsko-bolszewicka
Ilustracja
Czas 3–9 lipca 1920
Miejsce pod Równem
Przyczyna ofensywa Frontu Płd.-Zach.
Wynik zwycięstwo Sowietów[a]
Strony konfliktu
 Polska  Rosyjska FSRR
Dowódcy
Kazimierz Raszewski Siemion Budionny
Siły
2 Armia
1. i 3 DPLeg.,
6 DP, DJ, 1 BJ
1 Armia Konna
4 DK, 6 DK,
11 DK, 14 DK
brak współrzędnych
Adam Przybylski,
Wojna Polska 1918–1921 [2]
Gen. Kazimierz Raszewski, Wspomnienia z własnych przeżyć do końca roku 1920 [3]
Bitwa rowne 1 1920.png

Bitwa pod Równemwalki polskiej 2 Armii gen. Kazimierza Raszewskiego z sowiecką 1 Armią Konną Siemiona Budionnego toczone w okresie ofensywy Frontu Południowo-Zachodniego w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

Sytuacja ogólna[edytuj | edytuj kod]

26 maja na Ukrainie wojska sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego przeszły do ofensywy, a już 5 czerwca trzy dywizje sowieckiej 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego przełamały trwale polski front pod Samhorodkiem na odcinku obrony grupy gen. Jana Sawickiego [4][5]. 10 czerwca odwrót spod Kijowa w kierunku na Korosteń rozpoczęła polska 3 Armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego[6], 16 czerwca dotarła do Uszy[7], a 22 czerwca większość jej sił dotarła już do Uborci[8]. W ostatnich dniach czerwca poszczególne związki operacyjne Frontu Ukraińskiego, dowodzonego już przez gen. Edwarda Rydza-Śmigłego, ugrupowane były w następujący sposób: Armia Ukraińska gen. Michajła Omelianowicza-Pawlenki skupiona była nad Dniestrem, w kierunku granicy z Rumunią, 6 Armia gen. Wacława Iwaszkiewicza-Rudoszańskiego zajmowała odcinek frontu DniestrChmielnikLubar, nowo sformowana 2 Armia gen. Kazimierza Raszewskiego znajdowała się na linii rzek Słucz i Horyń, a 3 Armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego rozlokowana była nad Uborcią[9][10].

27 czerwca 1 Armia Konna przełamała polską obronę na Słuczy na południe od Zwiahla, na odcinku bronionym przez I Brygadę Piechoty (rez.). Kawaleria Budionnego wdarła się w lukę między lewym skrzydłem 6 Armii, a grupą gen. Leona Berbeckiego z 2 Armii[11]. 28 czerwca padł Korzec, a 3 Dywizja Piechoty Legionów wycofała się za Horyń[12][13]. 29 czerwca dowództwo polskiego Frontu Ukraińskiego przygotowało nowy plan uderzenia na sowiecką 1 Armię Konną zgrupowaną w rejonie Korca. Uderzyć miały jednocześnie 1. i 3 Dywizja Piechoty Legionów oraz 6 Dywizja Piechoty[12]. Jednak ten plan pobicia 1 Armii Konnej nie powiódł się i 2 lipca strona polska zaniechała działań ofensywnych w tym rejonie[12].

 Osobny artykuł: bitwa pod Korcem (VII 1920).

3 lipca 1 Armia Konna sforsowała Horyń, a pod wpływem nowej sytuacji operacyjnej gen. Edward Rydz-Śmigły zmodyfikował swój plan bitwy[14].

Skład walczących wojsk[edytuj | edytuj kod]

Strony Jednostki organizacyjne Dowódcy
WP 2 Armia gen. Kazimierza Raszewskiego
1 Dywizja Piechoty Legionów[b] płk Juliusz Rómmel
3 Dywizja Piechoty Legionów gen. Leon Berbecki
6 Dywizja Piechoty płk Ottokar Brzoza-Brzezina
Dywizja Jazdy[c] gen. Jan Sawicki
1 Brygada Jazdy ppłk Władysław Prażmowski
RKKA[d] 1 Armia Konna Siemiona Budionnego
4 Dywizja Kawalerii Fiodor Letunow
6 Dywizja Kawalerii Siemion Timoszenko
11 Dywizja Kawalerii Fiodor Morozow
14 Dywizja Kawalerii Aleksandr Parchomienko

Walki pod Równem[edytuj | edytuj kod]

Obrona i utrata Równego przez 3 Dywizję Piechoty Legionów

W myśl nowego planu dowódcy Fontu Ukraińskiego, 3 Dywizja Piechoty Legionów gen. Leona Berbeckiego obsadziła Równe i zajęła pozycje po obu stronach szosy Równe – Korzec, od Kołodzianki po Horodyszcze. Na południe od niej rozwinęła się Dywizja Jazdy gen. Jana Sawickiego[e]. W rejonie Zdołbunowa skoncentrowała się 1 Brygada Jazdy ppłk. Władysława Beliny-Prażmowskiego. Te trzy wielkie jednostki miały zatrzymać marsz Budionnego i umożliwić uderzenie skrzydłowe 1 Dywizji Piechoty Legionów z północy, a 18 Dywizji Piechoty gen. Franciszka Krajowskiego z południa na nacierające dywizje 1 Armii Konnej[18]. 6 Dywizja Piechoty pozostawała na obszarze między Ludwipolem po Sieliszcze, a jej 12 pułk piechoty bazował w Kostopolu[19].

Wieczorem 3 lipca 1 Dywizja Piechoty Legionów rozpoczęła marsz do rejonu Tuczyn – Równe w miejsce koncentracji[20]. Budionny nie oddawał jednak inicjatywy i we wczesnych godzinach rannych 4 lipca zaatakował w lukę pomiędzy polską Dywizją Jazdy i 3 Dywizją Piechoty Legionów[21]. Jego 14 Dywizja Kawalerii Aleksandra Parchomienki związała walką dywizję gen. Sawickiego, natomiast główne siły „konarmii” zaczęły obchodzić prawe skrzydło 3 Dywizji Piechoty Legionów w rejonie Kołodzianki[20][22]. Również i 14 Dywizja Kawalerii obeszła Równe i przedarła się pod Klewań, zagarniając po drodze tabory 3 DP Leg. 6 Dywizja Kawalerii Siemiona Timoszenki obeszła miasto od południa i zachodu, a pozostałe dywizje Budionnego uderzyły na Równe od wschodu i południa[18].

Zagrożona obejściem 3 Dywizja Piechoty Legionów około 12.30 rozpoczęła odwrót, zajęła pozycje na wschód i południowy wschód od Równego i już z nowych stanowisk odrzuciła natarcie sowieckiej kawalerii[23]. W tym czasie sowiecka 11 Dywizja Kawalerii zepchnęła spod Zdołbunowa w kierunku Równego osamotnioną 1 Brygadę Jazdy. Jedynie rozmieszczona na wzgórzach między Kołodzianką i Kwasiłowem polska Dywizja Jazdy z powodzeniem wykorzystywała broń maszynową, odpierała wszystkie ataki 14 Dywizji Kawalerii i zadawała jej duże straty[24].

Do walki włączył się także 4 dywizjon artylerii konnej. Ostrzelał on kolumnę wojsk 11 Dywizji Kawalerii, maszerującą wzdłuż toru kolejowego Zdołbunów – Równe z zadaniem uderzenia na prawe skrzydło 3 DP Leg. Wykorzystując skutki ognia 4 dak-u, na zmieszane pododdziały 14 DK uderzyły 1., 5. i 12 pułk ułanów. Kozacy nie przyjęli walki i wycofali się do lasu na wschód od Zdołbunowa. Jednak sytuacja oddziałów polskich była nadal groźna. Próba powstrzymania 6 Dywizji Kawalerii nie powiodła się i 1 Brygada Jazdy musiała się cofnąć, odsłaniając tym samym dostęp do miasta od zachodu, a na szosie klewańskiej w oddziałach tyłowych 3 DP Leg. wybuchła panika[25].

W tej sytuacji dowódca Dywizji Jazdy gen. Jan Sawicki pozostawił pod Kołodzianką 1 pułk ułanów, z zadaniem prowadzenia działań opóźniających, a siłami głównymi przeszedł do Basów Kut. W tym właśnie rejonie dowódca 2 Armii gen. Raszewski zamierzał stworzyć zgrupowanie uderzeniowe i zaatakować tyły sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii. Równolegle z polską dywizją, w rejon Basów maszerowała jedna z brygad 11 Dywizji Kawalerii. Generał Sawicki kierował przeciw niej pułki ułanów, które szarżami powstrzymywały marsz kozaków. Działania te wspierały baterie 5. i 7 dywizjonu artylerii konnej oraz pociąg pancerny „Hallerczyk”[26]. Przed 19.00 rozpoczęły się walki uliczne. W pierwszym uderzeniu Sowieci opanowali cmentarz, ale kontratak wyprowadzony siłami 12 pułku ułanów pozwolił na odzyskanie terenu i o zmroku przeciwnik cofnął się do Nowego Dworu[f][27].

Pociąg pancerny "Hallerczyk" w czasie wojny polsko-sowieckiej; 1920 r.
Polscy żołnierze z ckm Schwarzlose wz. 07/12 na stanowisku bojowym podczas wojny polsko-sowieckiej
Kawaleria z czasów wojny polsko-sowieckiej
Groby polskich żołnierzy poległych w 1920 r. na cmentarzu w Równem

Jednak na skutek poniesionych strat, skrajnego przemęczenia żołnierzy, braku amunicji i szybkich postępów sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii, zagrażającej okrążeniem oddziałów polskich w rejonie Równego, gen. Raszewski wydał rozkaz ogólnego odwrotu. 3 Dywizja Piechoty Legionów nocą z 4 na 5 lipca odeszła w kierunku na Aleksandrię i nad ranem rozwinęła się na północnym brzegu Horynia frontem do Równego. Jej 7 pułk piechoty Legionów obsadził brzeg rzeki w rejonie Reszucka, 8 pułk piechoty rozlokował się w kolonii Czerepasznik, a idący w straży tylnej 9 pułk piechoty stanął jako odwód dywizji na stacji Lubomirka[28]. Na lewo od 3 DPLeg. linii Horynia broniła dwupułkowa 6 Dywizja Piechoty. Jej 12 pułk piechoty pozostawał nadal w Kostopolu jako odwód armii. Prawe skrzydło ugrupowania obronnego Armii stanowiła 1 Brygada Jazdy prowadząc jednocześnie rozpoznanie w kierunku na Deraźno i Susk[29]. Odchodząca na wschód Dywizja Jazdy trafiła na odpoczywający w Dziatkiewiczach sztab 6 Dywizji Kawalerii i pododdziały jej 36 pułku kawalerii; zdecydowane uderzenie ułanów rozproszyło pododdziały sowieckie, a wśród licznych poległych rozpoznano dowódcę 36 pułku kawalerii[25][30]. Około 7.00 Dywizja Jazdy dotarła do Stubły i po jej przekroczeniu w Nowym Stawie[g] i Peresopnicy rozlokowała się w pobliżu Nowosiółek[h] na odpoczynek[31]. 5 lipca dywizja gen. Sawickiego nie była już jednak w stanie podjąć jakichkolwiek działań i przegrupowała się do rejonu PodhajceKrupyŁuck, tracąc taktyczną łączność z oddziałami 2 Armii[31].

Wycofanie się jednostek polskich z Równego początkowo uszło uwadze sowieckich dowódców. Przez pewien czas artyleria nieprzyjaciela ostrzeliwała skraj miasta i dopiero około północy weszła do niego kawaleria, która zajęła pozycje obronne na północnym i północno–zachodnim skraju miasta[32]. Zdobycie Równego przez oddziały Budionnego zakończyło pierwszy etap bitwy. Polacy utracili ważny węzeł komunikacyjny. Takie rozmieszczenie dywizji polskich spowodowało, że nieprzyjaciel uzyskał wolną i niebronioną przestrzeń w kierunku na Lwów i Kowel. Aby przeciwdziałać rysującemu się niebezpieczeństwu, dowódca frontu gen. Rydz-Śmigły nakazał cofnięcie 3 Armii na Styr, 6 Armii na Zbrucz, a 2 Armii polecił zamknąć drogę na Kowel[1]. Tragiczną sytuację operacyjną jednostek polskich uratował także fakt, że Budionny 4 i 5 lipca postanowił pozostać pod Równem, dać wojskom wypocząć, uzupełnić szeregi nowymi zaciągami i czekać na rozkazy dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego[14].

Polskie natarcie na Równe

Czasowe zaniechanie działań ofensywnych przez dywizje Budionnego stworzyło sprzyjające warunki do podjęcia jeszcze jednej próby pobicia 1 Armii Konnej siłami 2 Armii gen. Raszewskiego[25].
Dowódca 2 Armii nakazał[33]:

  • 1 Brygada Jazdy miała uderzać z Begenia[i] przez Karajewicze – kolonię MichałówkaBielów w kierunku na Ołykę. Częścią sił miała ewentualnie wesprzeć 1 DP Leg.
  • 3 Dywizja Piechoty Legionów maszerować miała rejonu Begenia przez Karajewicze – Bronniki – Klewań, z zadaniem opanowania obu mostów na Stuble.
  • 6 Dywizja Piechoty maszerować miała przez Kustyń – Szpanów – ObarówKarpiłówkę – Michałówkę na Bielów – Stary Żuków, z zadaniem opanowania przepraw przez Stubłę w Bielowie i Peresopnicy. Częścią sił miała wesprzeć 1 DP Leg.
  • 11 pułk ułanów maszerować miał przez ZaborolŻytyń Mały – Równe – JasienieniczeKrzywicze – Peresopnicę do wsi Suchowce, z zadaniem zabezpieczenia południowego skrzydła 2 Armii.
  • 1 Dywizja Piechoty Legionów maszerować miała przez Zaborol – Żyteń Mały – Szpanów – Złotyjów[j] – Obarów, szosą klewańską w kierunku na Klewań. Częścią sił miała zaatakować Równe.
  • Pociągi pancerne „Strzelec Kresowy” i „Podhalanin" miały wspierać ogniem walczące jednostki.

Rozkaz przewidywał też niewłaściwą ocenę sytuacji, która podjęta była na podstawie meldunku lotniczego i zakładał, że w razie gdyby meldunek lotniczy polegał na omyłce i gros sił Budiennego znajdowało się w rejonie Równego, pierwsza, z najbliższych Równego, dywizja zaatakuje całą siłą Równe, przy czym zostanie wzmocniona przez odwód armii i najbliższe części 6 Dywizji Piechoty. W konsekwencji więc 2 Armia nie ruszyła koncentrycznie na Równe, lecz skracając front, obrała kierunek na zachód[33].

8 lipca w południe przystąpiły do działań wszystkie wielkie jednostki 2 Armii, łącznie z przydzieloną jej 1 Dywizją Piechoty Legionów. 3 DP Leg. sforsowała Horyń pod Begeniem[k] i do wieczora opanowała Rohaczów i Gródek, towarzysząca jej 1 Brygada Jazdy zajęła Krajewicze, a 6 Dywizja Piechoty Szpanów[23]. Główne uderzenie wykonywała z rejonu Aleksandrii 1 Dywizja Piechoty Legionów. Jej I Brygada Piechoty Legionów miała nacierać bezpośrednio na Równe. Broniące się przed nią oddziały sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii potrafiły doskonale wykorzystać falisty, porośnięty dojrzewającym zbożem teren. Spieszona kawaleria, wyposażona w dużą liczbę karabinów maszynowych, prowadziła ogień zaporowy, a inne oddziały wykonywały szarże, opóźniając działania piechoty polskiej[27]. Zastosowana przez legionistów taktyka walki z kawalerią Budionnego zaczęła jednak dawać pozytywne rezultaty. Postępując tuż za liniami tyralier, baterie 1 pułku artylerii polowej Legionów ogniem na wprost rozbijały sowieckie gniazda broni maszynowej. Skutecznie też odpierano kozackie szarże. Często dochodziło do walki wręcz[25].

Około 21.00 na pole bitwy przybył dowódca I BP Leg. płk Stefan Dąb-Biernacki i wydał nowe rozkazy. 5 pułk piechoty Legionów kpt. Eugeniusza Wyrwińskiego, wraz z sześcioma bateriami artylerii, miał nacierać szosą od folwarku Narady[l], a 1 pułk piechoty Legionów kpt. Stefana Kozickiego, we współdziałaniu z 11 pułkiem ułanów mjr. Mariusza Zaruskiego, miał uderzyć na Równe z Żytynia Wielkiego przez Barmaki[34]. Podczas marszu rozszalała się gwałtowna burza, ale zdecydowano się kontynuować marsz[35]. W Żytyniu Wielkim i folwarku Narady zaskoczono placówki kozackie i zniszczono je[36]. Wychodząc z Narad jedna z kolumn 1 pułku piechoty Legionów zmyliła drogę i na Barmaki skierowano 5 pułk piechoty Legionów, wzmocniony 6 baterią 1 pap Leg. Pozostałe baterie artylerii pozostały daleko za piechotą[37].

9 lipca o świecie oba legionowe pułki były już na przedmieściach Równego. W czasie „zdejmowania” nieprzyjacielskich ubezpieczeń padły strzały, które zaalarmowały sowieckie oddziały stacjonujące w mieście[38]. Przystąpiono do frontalnego ataku. Z odległości kilkuset metrów ostrzelano gęstą kolumnę kawalerii, taborów i artylerii, zadając jej duże straty oraz zmuszając do porzucenia kilku dział i wielu wozów. Sowieci kontratakowali. Kozacy wpadli na mostek i groblę, ale zostali odparci przez 5/1 pp Leg. Po kilku godzinach walk opanowano miasto, a I BPLeg. zdobyła między innymi pięć dział, uszkodzony czołg i kilkanaście ckm-ów. Odzyskano także dwie armaty 150 mm pozostawione przez polskie oddziały podczas odwrotu[39][36].

Obrona Równego przez 1 Dywizję Piechoty Legionów

Budionny nie pogodził się z utratą miasta. Jego 6 Dywizja Kawalerii koncentrowała swoje oddziały w rejonie Tynnego[m], a od strony Szpanowa i Barmak nadciągały kolumny 4 Dywizji Kawalerii[40]. W tej sytuacji dowódca I BP Leg. płk Dąb-Biernacki przystąpił do organizacji obrony. Południowej części miasta bronił 5 pułk piechoty Legionów, a jego I i II batalion zajęły stanowiska na wschodnich i południowych przedmieściach od szosy do Korca po szosę na Klewań. Północnej części miasta bronił 1 pułk piechoty Legionów. Jego I batalion obsadził linię od dworca kolejowego do szosy klewańskiej, a II batalion północno-wschodnie krańce miasta. W odwodzie brygady pozostał III batalion 5 pułku piechoty Legionów i 11 pułk ułanów. Działania piechoty wspierać miała artyleria legionowa. 1., 3. i 9 bateria 1 pap Leg. stanęły przy szosie na Klewań, 5/1 pap Leg. i 3 bateria 1 pułku artylerii ciężkiej Legionów przy szosie do Żytnia, 6/1 pap Leg. na wschodnim skraju miasta[41].

W południe Sowieci rozpoczęli realizować artyleryjskie przygotowanie natarcia, a bezpośrednio po nim wyszedł atak od strony Horodyszcza. Odparły go, przy współudziale 6/1 pap Leg., kompania techniczna i dwie kompanie III/1 pułku piechoty Legionów. Czerwonoarmiści zajęli jednak dominujące nad okolicą wzgórze i stamtąd prowadzili ogień nękający. Kolejny atak nastąpił od południowego zachodu, od strony Tynnego - również odparty. Tymczasem gen. Raszewski, bazując na błędnym meldunku z rozpoznania lotniczego jakoby główne siły Budionnego rozpoczęły marsz na zachód, nakazał wszystkim oddziałom 2 Armii przejść do pościgu w kierunku na Kiwerce[n][43].

Około 15.00 płk Dąb-Biernacki otrzymał rozkaz opuszczenia Równego. Jednak ustawiczne ataki nieprzyjaciela uniemożliwiły natychmiastowe wykonanie tego rozkazu. Około 17.00 nieprzyjaciel wyprowadził kolejne duże koncentryczne natarcie na Równe. Walki trwały do zmroku. Polakom udało się utrzymać swoje pozycje. W nocy polskie pułki bez przeszkód ze strony nieprzyjaciela opuściły miasto szosą klewańską. Odwrót osłaniała 8 kompania 1 pułku piechoty Legionów ppor. Władysława Orlika-Broniewskiego. Zgodnie z rozkazem dowódcy 2 Armii, 1 Dywizja Piechoty Legionów odeszła na Klewań i dalej do rejonu Kołek, wracając w podporządkowanie 3 Armii[44]. 10 lipca wszystkie oddziały 2 Armii rozpoczęły odwrót za Styr[45][35]. W tym dniu jednostki polskie obsadziły nową linię frontu, wytyczoną przez rzeki Styr i Zbrucz[46].

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

Bitwa pod Równem zakończyła się porażką 2 Armii gen. Kazimierza Raszewskiego. Nie zdołano rozbić 1 Armii Konnej ani zadać takich strat, które wyraźnie obniżyłyby jej wartość bojową[43]. Jednak wyczerpana bojem sowiecka konnica czasowo wstrzymała dalszy marsz na zachód. Umożliwiło to polskim oddziałom reorganizację i przygotowanie się do kolejnych walk[1].

Walki pod Równem znacząco podniosły morale jednostek polskich, słabnące podczas odwrotu w starciach z kawalerią Budionnego. Polska piechota nauczyła się skutecznie walczyć z osławioną kawalerią Siemiona Budionnego[39].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Lech Wyszczelski uważa, ze bitwa „nie została rozstrzygnięta”[1].
  2. 1 Dywizja Piechoty Legionów została przydzielona do 2 Armii ze składu 3 Armii.
  3. Dywizja Jazdy gen. Sawickiego wzięła udział jedynie w pierwszej fazie bitwy. Decyzja jej dowództwa „o zejściu z pola bitwy” została odebrana przez sztab Naczelnego Dowództwa WP jako kolejny już przejaw apatii i zniechęcenia oficerów jazdy. O tych pesymistycznych nastrojach świadczy pismo z 6 lipca wystosowane do dowódców brygad jazdy: „Wyżsi dowódcy muszą żądać od oficerów zrozumienia powagi chwili i dlatego tępić bez skrupułów, z użyciem najcięższych środków, każdy objaw lekceważenia lub nie dość pilnego pełnienia służby przez oficerów[15].
  4. Кавалерия гражданской войны. Командный состав кавалерийских соединений и объединений (ros.). rkka.ru. [dostęp 2020-12-04].
  5. W owym czasie Dywizja Jazdy gen. Jana Sawickiego dysponowała zaledwie 800 szablami i 12 działami[16][17].
  6. Położony na południe od Równego, obecnie jego część, jako wieś nie istnieje
  7. Obecnie Nowostaw Dalnij, Новостав-Дальній, rejon rówieński
  8. Na południe od Nowożukowa, obecnie jego część
  9. Położonego na północ od Gródka, obecnie część Karajewicz
  10. Położony na północ od Równiego, obecnie jego część
  11. Obecnie część Krajewicz
  12. Położony na północ od w. Barmaki, obecnie jej część
  13. Obecnie Вересневе, ukraińska nazwa wsi
  14. W rzeczywistości 1 Armia Konna nie maszerowała na Kiwerce, a tego dnia znajdowała się między Równem, Dubnem i Klewaniem[42].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Wyszczelski 2009 ↓, s. 201.
  2. Przybylski 1930 ↓.
  3. Raszewski 1938 ↓.
  4. Odziemkowski 1998 ↓, s. 231.
  5. Biernacki 1924 ↓, s. 66.
  6. Wyszczelski 2009 ↓, s. 172.
  7. Odziemkowski 2004 ↓, s. 146.
  8. Wyszczelski 2009 ↓, s. 195.
  9. Wyszczelski 2008 ↓, s. 283.
  10. Cisek, Paduszek i Rawski 2010 ↓, s. 46.
  11. Odziemkowski 2004 ↓, s. 182.
  12. a b c Odziemkowski 2004 ↓, s. 201.
  13. Laskowski (red.) 1939 ↓, s. 279.
  14. a b Odziemkowski 1998 ↓, s. 128.
  15. Nowak 2010 ↓, s. 111.
  16. Wyszczelski 2008 ↓, s. 285.
  17. Nowak 2010 ↓, s. 109.
  18. a b Odziemkowski 2004 ↓, s. 355.
  19. Nowak 2010 ↓, s. 103.
  20. a b Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 310.
  21. Wyszczelski 2009 ↓, s. 200.
  22. Nowak 2010 ↓, s. 107.
  23. a b Laskowski (red.) 1939 ↓, s. 280.
  24. Odziemkowski 2004 ↓, s. 355-356.
  25. a b c d Odziemkowski 2004 ↓, s. 356.
  26. Nowak 2010 ↓, s. 108.
  27. a b Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 311.
  28. Biernacki 1925b ↓, s. 290.
  29. Biernacki 1925b ↓, s. 291.
  30. Biernacki 1925b ↓, s. 292.
  31. a b Nowak 2010 ↓, s. 110.
  32. Biernacki 1925a ↓, s. 139–140.
  33. a b Raszewski 1938 ↓, s. 243.
  34. Odziemkowski 2004 ↓, s. 356-357.
  35. a b Bąbiński 1929 ↓, s. 59.
  36. a b Pomarański 1931 ↓, s. 74.
  37. Borkiewicz 1929 ↓, s. 681.
  38. Odziemkowski 2004 ↓, s. 357.
  39. a b Odziemkowski 1998 ↓, s. 129.
  40. Borkiewicz 1929 ↓, s. 683.
  41. Odziemkowski 2004 ↓, s. 357-358.
  42. Laskowski (red.) 1939 ↓, s. 281.
  43. a b Odziemkowski 2004 ↓, s. 358.
  44. Biernacki 1925b ↓, s. 309.
  45. Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 312.
  46. Przybylski 1930 ↓, s. 155.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]