Izbica (województwo lubelskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi w powiecie krasnostawskim. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.
Izbica
Herb
Herb Izbicy
Izbica – trasa na Lublin
Izbica – trasa na Lublin
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat krasnostawski
Gmina Izbica
Wysokość 187 m n.p.m.
Liczba ludności (2008) 1933
Strefa numeracyjna (+48) 84
Kod pocztowy 22-375
Tablice rejestracyjne LKS
SIMC 0889700
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Izbica
Izbica
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Izbica
Izbica
Ziemia 50°53′30,22″N 23°09′23,86″E/50,891728 23,156628Na mapach: 50°53′30,22″N 23°09′23,86″E/50,891728 23,156628
Strona internetowa miejscowości

Izbica (jidysz: איזשביצא Izbitz, Izbitze, łac.: Isbica) – osada w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie krasnostawskim, w gminie Izbica.

Informacje ogólne[edytuj | edytuj kod]

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT), nazwę Izbica posiadają dwie miejscowości w Gminie Izbica: Izbica (osada) oraz Izbica-Wieś (wieś), jednakże w praktyce miejscowości te traktowane są jako jedna miejscowość przez ich mieszkańców.

Izbica jest siedzibą Urzędu Gminy od 1870 r. Dzieli funkcje administracyjne z pobliską wsią Tarnogóra, w której znajdują się: liceum ogólnokształcące, Gminny Ośrodek Kultury, parafie: rzymskokatolicka oraz polskokatolicka oraz Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy[1]. Niemiecka gmina Winterlingen jest gminą partnerską Izbicy. W 2008 liczba mieszkańców Izbicy wynosiła ok. 1.9 tys.

Najwięksi pracodawcy w Izbicy to LZZ Herbapol oraz Gminny Zakład Komunalny zarządzający klinkiernią (zakładem wytwarzania klinkieru), wzniesioną w 1929. Miejscowy piłkarski klub sportowy nosi nazwę GKS (Gminny Klub Sportowy) „Ruch Izbica[2], zaś na terenie miejscowości mieszka poeta i nauczyciel Edward Franciszek Cimek.

Geografia miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Położona na obszarze Wyżyny Lubelskiej (Działów Grabowieckich i Wyniosłości Giełczewskiej), 12 km na południe od Krasnegostawu oraz 22 km na północ od Zamościa, nad rzeką Wieprz w otulinie Skierbieszowskiego Parku Krajobrazowego.

Leży przy trasie 17E372 WarszawaLublinLwówKijów oraz linii kolejowej Rejowiec Fabryczny – Rawa Ruska – Lwów (obecnie linia kolejowa nr 69). W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie zamojskim.

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Okolice miejscowości cechuje urozmaicona rzeźba terenu z podłożem lessowym, pagórkami, głębokimi wąwozami i stromymi, urwistymi zboczami. Występują drzewostany bukowe, grabowe, dębowe oraz zarośla z ligustrem, głogiem, jeżyną i dereniem świdwą. Można tu spotkać: lilię złotogłów, kosaćca bezlistnego, różę francuską, wiśnię karłowatą, grążel żółty, wawrzynek wilczełyko i wiele innych unikatowych roślin. Mają tu swoje nory borsuk, jaszczurka zwinka, zaskroniec i żmija zygzakowata. Pomnikami przyrody są: źródlisko w Kryniczkach oraz rezerwat roślinności kserotermicznej „Broczówka”, z najcenniejszą jego częścią, stanowiskiem pomnikowym „Zalesie”.

Nazwa miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Izbica to nazwa o charakterze topograficznym, wywodzi się od prasłowiańskiego wyrazu „jstba” (izba) oznaczającego: skrzynię u mostu, zrąb drzewa ziemią przesypany, nasyp lub też słupy wraz z ziemią, którymi umacniano warowanie. Władysław Walewski w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 3 podaje Izbica (właśc. Izdbica, por. Izdebno), nazwa dość trudna do wyjaśnienia pod względem pochodzenia i znaczenia pierwotnego. Na podstawie faktu, iż dotąd nazwa ta służy budowlom wodnym wznoszonym do zabezpieczenia mostów drewnianych na rzekach, można by wnosić, iż pierwotnie oznaczała ona siedziby i mieszkania na palach śród wód wznoszone.

Miejscowość nazywano pierwotnie: (za spisem wsi w parafii Krasnystaw z 1419 r.) Jstibicza (za Metryką Koronną) Izdbice, Istbycza, Istbicza, Izdbicza, Isbicza (za spisem dóbr krasnostawskich z 1565) Izdbicze, lub (za dokumentem z archiwum książąt Lubomirskich w Sławucie) Ysbicza.

Herb[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Herb gminy Izbica.

Herb Gminy Izbica to, według Statutu Gminy Izbica[3], krzyż kawalerski koloru czerwonego na białym polu tarczy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Tradycje osadnicze na terenie gminy i miejscowości sięgają bardzo odległych czasów. Jak wykazały wstępne badania archeologiczne, najstarsze ślady pobytu człowieka pochodzą już z okresu neolitu. Dowodem na to są znaleziska z okolicy Izbicy (siekiera krzemienna z neolitu) i Tarzymiech (naczynia kuliste z epoki brązu). Po obu stronach doliny Wieprza i w miejscowościach nieco oddalonych od niej spotyka się również ślady pobytu człowieka od neolitu. Na początku ery nowożytnej okolice Izbicy utrzymywały ożywione kontakty handlowe z południem Europy. W Romanowie znaleziono denary rzymskie, urnę, ostrogę żelazną z lat 100/102 – 194 – 195 n.e. Denary noszą wizerunek kolejnych władców lub członków rodziny cesarskiej. Szczególnie ciekawe są monety z wywierconym otworem, które mogły być używane jako ozdoby. Monety takie w skarbach odkrywanych na terenie Polski występują bardzo rzadko. W skarbie z Romanowa znalazły się dwie takie monety, denar Trajana oraz denar pośmiertny Marka Aureliusza. Znaleziska archeologiczne można oglądać w Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie.

XVXVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o miejscowości datują się na 1419 r. (jako wieś wchodząca w skład parafii Krasnystaw w dokumencie uposażającym parafię wydanym przez Władysława Jagiełłę). Wieś jest wzmiankowana jeszcze trzykrotnie w XV w. Dwa razy w księgach chełmskich, gdzie występuje w 1429 r. bobrowniczy królewski (venator castorum d. regis) Ruszilo (Ruszyło, Rusiło) de Istbycza, zaś w 1431 r. Jacz de Istbicza[4], oraz w 1448, w dokumencie zatwierdzenia uposażenia parafii krasnostawskiej przez starostę Hryćka Kierdeja

Mimo erygowania w 1544 roku parafii w Tarnogórze i nadania jej plebanowi 1/4 łana pola w Izbicy, pozostaje ona nadal w parafii krasnostawskiej i dopiero wizytacja biskupa z 1792 roku notuje wieś Izbicę w parafii tarnogórskiej. Po wybudowaniu kościoła w Ostrzycy w roku 1468 wieś została włączona do powołanej wówczas parafii. Jeszcze w 1563 roku Izbica wymieniana była obok Ostrzycy i Mchów, jako należąca do parafii w Ostrzycy, która formalnie w 1552 roku została zlikwidowana, a jej obszar włączono do parafii w Tarnogórze. Już w XV wieku wchodziła ona w skład starostwa krasnostawskiego, zaś od poł. XVI wieku do wyodrębnionej zeń dzierżawy tarnogórskiej.

Przed 1539 rokiem starostwo tarnogórskie było w zastawie u Stanisława Rzeszowskiego, wojskiego chełmskiego, który z kolei scedował je w tym roku hetmanowi Janowi Tarnowskiemu w zamian za inne wsie do niego należące. 3 lipca 1540. roku Król Zygmunt I Stary wydał zgodę na lokację na gruntach Izbicy miasta Nowy Tarnów (na prawie magdeburskim), dzięki staraniom posesora zastawnego królewszczyzny stryjowskiej i sulmickiej oraz kasztelana krakowskiego Jana Amora Tarnowskiego, ale nie doszła ona do skutku. W tym samym roku hetman zrzekł się przejętych sum zastawnych na Izbicy, Ostrzycy, Stryjowie i Mchach na rzecz króla. Właściwa lokacja nastąpiła osiem lat później, lecz po drugiej stronie Wieprza, na gruntach wsi Ostrzyca jako Tarnogóra. Lustracja 1564/65 wykazywała we wsi 13 kmieci osiadłych na półłankach, dających po 12 gr. rocznego czynszu, a także po jednym kapłonie wartym 2 gr., 10 jajek (po 1/2 gr.), po 1 serze (po 1/2 gr.). Ponadto był tu 1 zagrodnik (6 gr. czynszu). Za łowienie ryb w Wieprzu pobierano 2 zł rocznie. Ogółem z wsi Izbica wysokość dochodu wynosiła 15 zł. 27 gr (Izdbicza, wś, pow. krasnostawski. W r. 1565 wś w ststwie krasnostawskiem ma 13 kmieci na półłanktch, l zagr., 3 rybaków. Dochodu zł. 15, gr. 27.). O czternaście lat późniejszy rejestr poborowy mówił, iż wieś posiadała 6,5 łana (109,2 ha) gruntów uprawnych. W latach 1595-1597 znajdowała się w zastawie u panów Trojanowskich z pobliskiego Orłowa. W 1662 roku było we wsi 23 katolików, a według rejestru z 1695 roku 4 zagrodników i 2 komorników. Według spisu w 1709 roku w Izbicy, Mchach i Ostrzycy było łącznie jedynie 10 chłopów.

Matricularum Regni Poloniae 1507-1548 o Izbicy

Izbica ponownie miastem[edytuj | edytuj kod]

W 1750 (według innych źródeł, np. wg Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III, s. 330, z 1880 r. lub Encyklopedii powszechnej S. Olgebranda t. 12 z 1863 r., s. 780, co mniej prawdopodobne, 8 września 1760). Antoni Granowski, starosta tarnogórski, otrzymał od Augusta III Sasa przywilej na założenie miasta i sprowadzenie do niego Żydów. Najstarszy plan miasta pochodzi z 1839 r. i jest zgodny z założeniami lokacyjnymi miasta. Podstawą założenia był prostokątny rynek o bokach 140 × 100 m, oparty o trakt zamojski i drogę do położonej za rzeką Wieprz Tarnogóry. Sieć uliczna poza rynkiem nie rozwinęła się, ponieważ całkowity obszar gruntów miejskich wynosił zaledwie 16 morg. Rok 1765 notuje Izbicę jako jedno z 30 miast wchodzących w skład ziemi chełmskiej. Obok miasta istniała nadal wieś Izbica, która w 1765 roku liczyła 16 kmieci, 5 komorników, 7 czynszowników i 1 bednarza. We wsi była wtedy także karczma. W 1754 roku król wydał przywilej na jarmarki w Izbicy. Miasto liczyło wówczas 25 domów oraz 3 browary, natomiast w 1774 zanotowano tu 2 domy wjezdne i 5 niewjezdnych oraz 3 browary. W 1765 łącznia liczba głów żydowskich w kachale tarnogurskim[5] wynosiła 204, lecz podział mieszkańców żydowskich pomiędzy Izbicę, Tarnogórę i okoliczne wsie nie jest znany.

Z Tarnogóry, która posiadała przywilej de non tolerandis Judaeis, wyrugowano do Izbicy Żydów na mocy wyroku sądu asesorkiego z 1744. Wypędzonym Żydom zabroniono przekraczać dzielący Izbicę i Tarnogórę most. Od początku Izbica była miastem wyłącznie żydowskim (z początku najmniejszym miastem na ziemiach polskich), co było ewenementem w ówczesnej Rzeczypospolitej. Nie otrzymała jednak oddzielnej administracji. W związku z powyższym miasteczko to pozbawione obywateli w rozumieniu ówczesnego prawa, nie miało również nawet szczątkowego urzędu miejskiego. Interesy mieszkańców reprezentowali wobec starosty być może starsi kahalni. Pomimo tego, że na planie z 1839 znajduje się Plac na dom dla urzedu municypalnego w okolicach obecnej siedziby urzędu gminy, to jeszcze w 1845 obwieszczenie w Dzienniku Urzędowym Guberni Lubelskiej podpisane jest przez Magistrat Miast Tarnogóry i Izbicy ... w Tarnogórze[6]. W 1775 r. Izbica była już siedzibą kahału (gminy żydowskiej), zaś w 1754 założony został cmentarz żydowski (kirkut).

W 1763-1791 notuje się w miejscowości 29 domów mieszkalnych (150 mieszkańców) i 16 dymów (1776/77), zaś w 1810 47 domów (wszystkie drewniane) w których mieszkały 173 osoby. Lustracja z 1789 określa dochód z Izbicy: Żydzi z miasteczka Izbica płacą do zamku placowe, które do arendy jest przyłączone. Oprócz tego zaś podczas żniwa na żniwaków dają zł 9.

Po 1772 roku Izbica weszła w skład zaboru austriackiego, zaś w 1795 dobra tarnogórskie (w tym Izbica) zostały przejęte przez zaborcę austriackiego jako dobra kameralne.

Liczba mieszkańców Izbicy w latach 1750-1910
Rok Liczba mieszkańców Liczba domów Liczba dymów Źródło
1754 25
1765 204 (głowy żydowskie w kahale tarnogórskim łącznie)
1765 (wieś Izbica) 28 kmieci i rzemieślników
1774 2 domy wjezdne, 5 niewzjezdnych, 3 browary
1776/77 150 27 16
1810 173 47
1820 360 Tarnogóra i Izbica – studium historyczno-urbanistyczne; A. Cebulak
1827 407 (miasto)/160 (wieś) 51 (miasto)/31 (wieś) Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego. t. 1
1857 1600 Tarnogóra i Izbica – studium historyczno-urbanistyczne; A. Cebulak
1865 1674 Opis statystyczny guberni lubelskiej, Warszawa 1901
1880 2077 W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, 1993
1882 2019 Opis statystyczny guberni lubelskiej, Warszawa 1901
1887 2465 Opis statystyczny guberni lubelskiej, Warszawa 1901
1890 2637 Opis statystyczny guberni lubelskiej, Warszawa 1901
1890 2880 Tarnogóra i Izbica – studium historyczno-urbanistyczne; A. Cebulak
1904 3409 Miasta w Królestwie Polskim w 1865 r.; Sprawocznaja kniżka lublinskoj gubierni, Lublin 1905
1910 4451 arnogóra i Izbica – studium historyczno-urbanistyczne; A. Cebulak

XIX w.[edytuj | edytuj kod]

W 1807 (według innych źródeł, co mniej prawdopodobne, w 1796) na mocy porozumienia między rządem austriackim, a Adamem Kazimierzem Czartoryskim Izbica, Tarnogóra i okolice przechodzą pod zarząd austriacki, w zamian za miasto Siedlce. W 1808 Ignacy Horodyski wykupił dobra tarnogórskie od Czartoryskich, w 1819 miasto należy do Dominika Horodyskiego. W 1809 Izbica wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego, a po 1815 roku Królestwa Polskiego (Kongresowego)[7]. W 1823 roku Tarnogórę, Izbicę, Mchy i Ostrówek kupił za 265 tys. złotych polskich Józef Czyżewski herbu Drya, generał wojsk polskich. Po nim w 1850 roku majątek odziedziczyły jego dzieci: Marianna i Stefania Czyżewskie oraz wnuczki Marianna i Józefa Koźmianówny córki zmarłej Józefy z Czyżewskich Koźmian. W 1852 roku dobra tarnogórskie po spłacie pozostałych objął w całości Władysław Czyżewski, żonaty z Rozalią Świerzawską herbu Paprzyca. Po nich w 1886 roku majątek odziedziczyły dzieci: Stanisław Wincenty, Zofia i Roja. W 1893 roku całość dóbr objął Stanisław Wincenty Czyżewski, żonaty z Marią Wisłocką, po pierwszym mężu Walicką, po których w 1910 roku odziedziczyli: Władysław Smorczewski, Maria z Wisłockich Czyżewska, żona Władysława i Stanisław Skarbek.

Spis z 1827 roku notował wieś w powiecie krasnostawskim i parafii Tarnogóra. W 1845 istniała tu karczma, która uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu. W 1863 miasto spłonęło, zaś 13 stycznia 1869 utraciło prawa miejskie decyzją władz carskich w ramach represji po powstaniu styczniowym, zaś Izbicę i Tarnogórą włączono do gminy Tarnogóra[8]. 3 marca 1870. siedzibę gminy przeniesiono do Izbicy. W okresie zaborów (wspólnie z Tarnogórą) podlegała władzy burmistrza. W 1866 Izbica przeszła na własność mieszkańców.

Wokół dworu osiadłego tutaj w XIX wieku cadyka Mordechaja Josefa Leinera i jego syna Jakuba powstał silny ośrodek ruchu chasydzkiego. W ten sposób założona została chasydzka dynastia Izbicko-Radzyńska. W 1781 w Izbicy mieszkało 71 Żydów. Berliński almanach Annalen der Erd-, Völker- und Staatenkunde, t. 3 zaznacza, że w roku 1831 było tu 51 domów mieszkalnych, i 407 mieszkańców (wyłącznie Żydów). W 1860 było tu 1455 mieszkańców, w 1890 – 2880 mieszkańców. Pierwszym znanym z imienia rabinem Izbicy był Elezier. W czasie powstania listopadowego oddział pod dowództwem Wojciecha Chrzanowskiego odparł tutaj atak żołnierzy pod dowództwem generała Dawidowa[9][10].

W 1863 roku roku rozegrała się tu zwycięska bitwa powstańców styczniowych[potrzebne źródło]. Pierwsze wzmianki dotyczące bóżnicy w Izbicy pochodzą z 1819. Położona była ona na prawo od rynku, od drogi z Lublina do Zamościa. Była to synagoga drewniana (prawdopodobnie na miejscu wcześniejszego bejt midraszu z 1781). Dopiero w 1855 na jej miejscu powstała synagoga murowana. Spłonęła ona w 1879, szybko została jednak odbudowana.

Dawna (1553) pieczęć Izbicy z opisem, Pieczęcie miast dawnej Polski. Zeszyt 1, Wiktor Wittyg, 1905
Dawna (1553) pieczęć Izbicy z opisem, Pieczęcie miast dawnej Polski. Zeszyt 1, Wiktor Wittyg, 1905

XX w.[edytuj | edytuj kod]

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze w 1905 Izbica nazywana jest przedmieściem Tarnorgóry (Tarnogóra, z przedmieściem Izbicą, dziś osada a dawniej miasteczko, leży na lewym brzegu Wieprza, na wyżynie, wchodzącej ostro zakończonym brzegiem w podmokłą dolinę tej rzeki. Na przeciwnym brzegu Wieprza leży Izbica, połączona z Tarnogórą mostem[11]). W 1913 r. w Izbicy istniały dwa chedery. Pierwszy, założony w 1892, liczył 30 uczniów. Jego właścicielem był M. Broncwajg. Drugi, powstał w 1888, uczęszczało do niego 16 dzieci. Jego właścicielem był G. Sztajnchaner. W szkołach tych nauczano podstaw pisania i czytania w języku hebrajskim, co było nieodzowne do praktykowania kultu i prowadzenia życia zgodnie z zasadami religijnymi. Nauka odbywała się na ogół w domu nauczyciela, nazywanego mełamed lub rebe. Szkoła powszechna rozpoczęła działalność w roku 1907. Tego roku oddano do użytku nowy budynek z czerwonej cegły na izbickim błoniu, przy torze kolejowym, postawiony z przeznaczeniem na szkołę. Do 1928 roku była to szkoła jednoklasową z jednym nauczycielem, w której uczniowie uczyli się w oddziałach I-IV. Organizacja oświaty na terenach okupowanych w czasie I wojny światowej przez wojska austro-węgierskie uregulowana została kilkoma rozporządzeniami Naczelnego Wodza oraz Generalnego Gubernatora w Lublinie. Rozporządzenia z 17 i 31 października 1915 roku przywracały na terenach okupowanych naukę w języku polskim oraz ustalały, że nauka w szkołach publicznych ma być bezpłatna. Instytucją oświatowo-kulturalną o najszerszym zasięgu działalności była Polska Macierz Szkolna. Dążyła ona do objęcia swym wpływem polskiej oświaty szkolnej i pozaszkolnej. Dużą aktywność rozwinęło, m.in. w zakładaniu szkół początkowych i bibliotek, Lubelskie Towarzystwo Szerzenia Oświaty Światło.

W czasie I wojny światowej Izbica została w znacznym stopniu zniszczona, zmniejszyła się też liczba jej mieszkańców. We wrześniu 1915 roku utworzono Generalne Gubernatorstwo Lubelskie. Gmina Izbica została podporządkowana komendantowi obwodowemu, a od kwietnia 1917 roku komendantowi powiatowemu w Krasnymstawie.

W 1910 dobra tarnogórskie (w tym Izbica) przeszła do Smorczewskich. Cały majątek przejął wkrótce Władysław Smorczewski herbu Rawicz, syn Antoniego i Zofii z Czyżewskich ożeniony z Ewą Obertyńską. Byli oni właścicielami dóbr o powierzchni ok. 2000 ha do 1945 roku (reforma rolna).

Międzywojnie[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wojna światowa pozostawiła na terenie Izbicy ślady wielkiego zniszczenia. Odzyskanie niepodległości po wojnie nie wniosło większych zmian w życiu osady. Przebudowano kilka artezyjskich studni, ułożono 1500 m. kładek chodników, zabrukowano kilka ulic, doprowadzono do porządku rzeźnię i założono targowisko. Sekretarzem gminy był wtedy Michał Kossowski, o którym w 1925 roku w gazecie „Ilustracja Ludowa” napisano kilka zdań: Mimo ciężkich czasów Izbica cokolwiek odnawia się. Nic dziwnego – ma dzielnego obywatela, dzielnego i ofiarnego społecznika, który należy do tych obywateli, którzy wierzą, że Polskę mocną i potężną trzeba budować od podstaw, to jest od gmin. Jak wierzy tak działa.

W okresie międzywojennym w Izbicy mieszkało od ok. 3 tys. (93% ogółu mieszkańców stanowili Żydzi) (1921 r.) do prawie 6 tys. (1939 r.) osób, w tym ok. 90% pochodzenia żydowskiego. Według spisu z 1921 roku osada liczyła 304 domy i 3085 mieszkańców, w tym 2862 Żydów i 1 Ukrainiec, natomiast wieś Izbica liczyła 26 domów i 186 mieszkańców, w tym 3 Ukraińców i 53 Żydów.

Z uwagi na tak duży odsetek ludności żydowskiej mieszkającej w Izbicy popularne było wówczas powiedzenie Izbica, Izbica – żydowska stolica. Miejscowość rozwijała się w tym okresie bardzo dynamicznie leżąc przy ruchliwej trasie LublinZamość (wybudowanej w 1835 r.). Podczas I wojny światowej (w 1917 r.) wybudowano przebiegającą przez Izbicę linię kolejową.

W tym okresie w Izbicy były trzy olejarnie, dwie garbarnie, zakłady szewskie, ślusarskie, dwa tartaki, piwiarnie oraz kilka bibliotek, kino i amatorski teatr. Obok synagogi, kirkutu, mykwy i rzeźni rytualnej w Izbicy działało kilka prywatnych bejt midraszy (pierwszy został założony w 1781). W 1917 rabin Landau założył w Izbicy wraz z zarządem miejscowej gminy wyznaniowej ochronkę, w której miejscowe dzieci przebywały pod jego opieką. Środki na ochronkę czerpano z samoopodatkowania się mieszkańców Izbicy, którzy zobowiązali się dopłacać po kopiejce do nabywanego cukru. W 1930 powstała w Izbicy żydowska biblioteka im. J.L. Pereca. W 1924 powstał Żydowski Bank Spółdzielczy, istniało także Towarzystwo Wzajemnego Kredytu i Towarzystwo Pożyczkowo‑Oszczędnościowe. Rozwijały się żydowskie organizacje i partie polityczne: swoją reprezentację miały m.in. Aguda, Mizrachi, Organizacja Syjonistyczna, Bund, Żydowska Partia Ludowa, a także organizacje młodzieżowe, m.in. He‑Chaluc i Bejtar. Spośród instytucji społeczno‑kulturalnych szczególnie aktywne były Kultur‑Liga, funkcjonująca pod auspicjami Bundu, i stowarzyszenie Tarbut o profilu syjonistycznym. Opiekę nad chorymi sprawowało bractwo Bikur Cholim. W okresie międzywojennym w Izbicy powstał kolejny dwór chasydzki, tym razem o stosunkowo ograniczonym zasięgu. Jego założycielem był rabin Cwi Rabinowicz, wywodzący się z rodu Symchy Binema z Przysuchy.

Obelisk upamiętniający deportację Żydów z niemieckiego Erkelenz do Izbicy
Dom przy ul. Lubelskiej 61 wraz z rytualną kuczką (z prawej strony budynku)

1 kwietnia 1929 Izbica stała się także siedzibą gminy Tarnogóra (do 1954). W latach 30. XX wieku zelektryfikowano miejscowość.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

4 września wojska nieprzyjacielskie zrzuciły na tor kolejowy około 8 szt. bomb, 6 września zbombardowano przejeżdżający przez miejscowość pociąg, zaś 13 września zbombardowana została stacja kolejowa. W tym dniu także kapitan Kossobudzki przeprowadza rozpoznanie nieprzyjaciela za pomocą tankietek na linii Izbica – Krasnystaw, i w Izbicy stwierdza pojedyncze patrole niemieckie[12]. Została unieruchomiona także miejscowa klinkiernia. Z dniem 15 września 1939 wkroczyły zmotoryzowane wojska niemieckie po krótkiej walce z piechurami gen. Olbrychta (39 Dywizja Piechoty). 25 i 26 września w okolicach miejscowości toczone były walki oddziałów Wojska Polskiego z oddziałami Armii Sowieckiej. 27 września do miejscowości wkroczyły wojska sowieckie, które po tygodniowym pobycie wycofały się, a na ich miejsce powróciły wojska niemieckie. Naprzeciw stacji kolejowej powstał szpital polowy dla lekko rannych żołnierzy Wehrmachtu. Wojsko niemieckie zaczęło zajmować niektóre większe domy, a sztab wojskowy został zorganizowany w pobliskiej Tarnogórze. Nie wolno było przekraczać mostu na rzece Wieprz z Izbicy do Tarnogóry i odwrotnie. Potrzebna była przepustka wydawana przez oficera niemieckiego. Żołnierze na ogół zachowywali się spokojnie, bez żadnych gwałtów czy zaczepek, zarówno oficerowie, jak i żołnierze.

Na wiosnę 1941 hitlerowcy założyli w Izbicy wielkie magazyny sprzętu wojennego dla przygotowujących się do napadu na ZSRR dywizji Wehrmachtu. O tym jak wielką wartość przykładali Niemcy do tych magazynów, świadczy fakt, że w lecie 30 myśliwców patrolowało każdego dnia nad Izbicą.

Według Ryszarda Adamczyka[13] znaczna część ludności żydowskiej nie ukrywała zadowolenia z wkroczenia Armii Sowieckiej. Spowodowało to wrogość okolicznych mieszkańców narodowości polskiej. Jedno z opisywanych zdarzeń opisuje rzucenie granatu w grupę obradujących Żydów (którzy dyskutowali o tym, czy Izbica pozostanie pod kontrolą sowiecką), co spowodowało śmierć jednej z żydowskich mieszkanek miasteczka. Po powrocie wojsk niemieckich początkowo życie w miejscowości przebiegało w miarę spokojnie, działały miejscowe sklepiki i kramy. Okupacyjne władze początkowo nie wykazywały szczególnego zainteresowania tą grupą narodowościową, skupiając się na zarządzaniu gminą i osadą poprzez zarządzenia. Dotkliwym problemem stawały się choroby, zwłaszcza tyfus plamisty, który przybrał w miejscowości rozmiary epidemii.

W Izbicy został utworzony w ramach akcji Reinhard niemiecki obóz przejściowy dla Żydów przed deportacją do ośrodków zagłady Belzec w Bełżcu i Sobibor w Sobiborze. Do obozu przetransportowano także 11–15 tys. Żydów spoza granic Polski. W 1942 zamordowana została tutaj niemiecka malarka Käthe Loewenthal oraz (prawdopodobnie) olimpijczyk Otto Herschmann. Na miejscowym cmentarzu żydowskim (tzw. kirkucie) rozstrzelano około 4,5 tys. Żydów. Wojnę przeżyło zaledwie 14 izbickich Żydów, w tym Thomas „Toivi” Blatt.

W 1941 w Izbicy utworzono siedzibę Gestapo na cały powiat krasnostawski, której szefem został Kurt Engels oraz jego pomocnik Ludwig Klemm. Obaj byli odpowiedzialni za zbrodnie (doraźne rozstrzeliwanie ludności), zarówno na Polakach, jak i Żydach. W łapankach przed wywózką do innych obozów uczestniczyli zarówno żołnierze niemieccy, jak i ukraińscy. Towarzyszyli im faszyści ze szkoły SS w Trawnikach oraz policja granatowa. Ostatni Żydzi zostali deportowani z Izbicy 28 kwietnia 1943 roku. Szczególnie złą kartę w historii tego czasu zapisał współodpowiedzialny za śmierć wielu osób w Izbicy – Jan (Johan) Schultz – wójt gminy Tarnogóra, zwany przez Niemców burmistrzem. Zorganizował on na tym terenie krwawy terror i eksterminację Polaków i Żydów. Nazwiska pomordowanych w obozach z terenu Izbicy umieszczone są na tablicy marmurowej w kościele w Tarnogórze. W ramach tzw. akcji AB (likwidacja inteligencji) rozstrzelano kierownika klinkierni inż. Zygmunta Paulewicza. Na Schultzu w 1943 miejscowi partyzanci wykonali egzekucję, gdy ten był w drodze do Krasnegostawu. W lipcu 1944 roku, w dniu wyzwolenia Izbicy partyzanci znaleźli w siedzibie Placówki Zamiejscowej Gestapo przemyślnie skonstruowaną maszynkę do wyrywania paznokci. W lecie 1942 roku areszt gminny nie mógł pomieścić ofiar Engelsa i Klema. Na rozkaz tego pierwszego został wybudowany bunkier, zaopatrzony w urządzenia, pozwalające na zorganizowanie procesu gazowania więźniów. Jednak do użycia cyklonu w Izbicy nie doszło.

W okolicy działali partyzanci AK i BCh. Grupowali się oni w okolicznych lasach w Wirkowicach i w Orłowie. Swoja działalnością w walce z okupantem zasłynął Bolesław Kukiełka, który w ramach Batalionów Chłopskich stworzył odział działający na terenie Izbicy i przyległych do niej wsi. Niektóre akcje to: rozbicie posterunku policji niemieckiej oraz wykonanie wyroku śmierci na konfidencie z 17 października 1943, oraz atak oddziałów BCh na załogę niemiecką i klinkiernię w Izbicy w dniu 15 grudnia 1943, oraz akcja w dniu 4 kwietnia 1943 roku na trasie Zamość – Krasnystaw w której zniszczono 16 niemieckich samochodów ciężarowych i sprzęt wojenny, a także wysadzenie mostu na rzece Wieprz. W czerwcu 1943 roku partyzanci z BCh pod dowództwem Henryka Cegłowskiego – Lwa dokonali napadu na niemiecki obóz pracy w Izbicy. Zabili komendanta obozu, a więźniów uwolnili.

Izbica została wyzwolona w dniu 25 lipca lub 26 lipca 1944 przez I Front Ukraiński.

Czasy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie grunty miejscowości Izbica zostały znacjonalizowane i sprzedane miejscowej oraz napływowej ludności polskiej. Rynek został przeniesiony poza obręb osady, a w jego miejscu powstał skwerek z fontanną i drzewami. Nie zachowały się domy z pierwotnej zabudowy Izbicy. Istniejące jeszcze starsze domy murowane są gruntownie przerobione, ostatni dwurodzinny dom drewniany z 1. połowy XIX wieku został rozebrany w 1968.

W 1954 Izbica stała się częścią gromady, zaś 1 stycznia 1973 miejscowość stała się ponownie siedzibą urzędu gminy. W gminie izbickiej wójtem był Zych z Orłowa Murowanego, a sekretarzem Jan Rutkowski. Tego roku powstało koedukacyjne samorządowe gimnazjum i liceum gminnej rady narodowej. Mieściło się ono w budynku przy ulicy Gen. Świerczewskiego, gdzie była później szkoła podstawowa. Po roku gimnazjum to zostało przeniesione do pałacyku w Tarnogórze. Przedszkole, które zostało założone w 1945 roku mieściło się w dawnej szkole, przy torze kolejowym we wsi Izbica. Oprócz szkół i przedszkola Izbica posiadała jeszcze kilka instytucji użyteczności publicznej: siedzibę Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej, Gminna Spółdzielnia, Państwowa Klinkiernia, podlegająca Zamojskim Klinkierniom Drogowym, Zakłady Zielarskie, urząd pocztowy, stacja Kolejowa, ośrodek zdrowia, ośrodek weterynaryjny, wiejski dom higieny i kino.

Klinkier produkowany w miejscowym zakładzie używany był do budowy dróg oraz obiektów przemysłowych i mieszkalnych. Między innymi klinkier z miejscowego zakładu wysyłany był do Nowej Huty, Tych, Tarnowa, Płocka (petrochemia), Starachowic (FSO), Lublina (FSO). Używany był także do budowy Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie oraz do różnego rodzaju budowli w Łodzi, Gdyni, Gdańsku, Lublinie (schody do Zamku). W roku 1962 klinkier eksportowano do Indonezji, a kilka lat później do Szwecji.

W 1995 roku utworzono Skierbieszowski Park Krajobrazowy, obejmujący część gminy Izbica (sama miejscowość położona jest w otulinie parku), z racji ciekawego skupiska roślin chronionych i ciekawego ukształtowania terenu.

Cmentarz żydowski (kirkut)

XXI w.[edytuj | edytuj kod]

W 2001 otworzono biologiczno-mechaniczną oczyszczalnię ścieków. Jesienią 2006 roku w realizację Projektu upamiętnienia cmentarza żydowskiego w Izbicy włączyła się ambasada Republiki Federalnej Niemiec. Dzięki udzielonemu przez niemiecką ambasadę wsparciu finansowemu możliwe stało się wzniesienie na cmentarzu pomnika upamiętniającego izbickch Żydów, wytyczenie geodezyjnych granic nekropolii oraz zaprojektowanie ogrodzenia. W 2010 rozpoczęto na wielką skalę modernizację budynku miejscowej szkoły.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogowy[edytuj | edytuj kod]

Izbica leży przy trasie 17E372 WarszawaLublinLwówKijów, która w przyszłości stanie się drogą ekspresową S17 (S17). W związku z położeniem w dolinie Wieprza, droga ma relatywnie niebezpieczny przebieg przez miejscowość (duże nachylenie przy wjeździe do miejscowości i wyjeździe z niej, niebezpieczne zakręty, utrudnienia zimą), od wielu lat planowana jest obwodnica Izbicy[14]. W miejscowości znajduje się także wyremontowany dworzec autobusowy, który z przystankiem kolejowym tworzy mini-stację przesiadkową miejscowości.

Przez Izbicę przebiega droga powiatowa łącząca miejscowość z Tarnogórą.

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Linia kolejowa nr 69 (Rejowiec Fabryczny – Rawa Ruska – Lwów) jest linią jednotorową, niezelektryfikowaną, o maksymalnej prędkości 70-120 km/h. W Izbicy znajduje się stacja kolejowa, wraz z nieczynnym budynkiem poczekalni, oraz bocznica kolejowa do obsługi ruchu towarowego. W listopadzie 2011 funkcję stacji kolejowej przejął przystanek zlokalizowany bliżej centrum miejscowości[15].

W latach 2008–2010 w miejscowości nie zatrzymywały się pociągi obługujące ruch osobowy. Od maja 2011, miejscowość jest obsługiwana przez autobusy szynowe należące do województwa lubelskiego, relacji Lublin – Zamość i Rejowiec – Zamość (oraz Lublin – Jarosław w okresie letnim), w liczbie sześciu dziennie w każdym kierunku.

Lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Najbliższymi portami lotniczymi są Port lotniczy Lublin (odl. 60 km), oraz Port lotniczy Rzeszów-Jasionka (odl. 145 km). Na lotnisku w Zamościu (odl. 25 km) znajduje się siedziba Aeroklubu Ziemi Zamojskiej.

Miejsca warte odwiedzenia[edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 28 stycznia 2013.
  2. Strona internetowa klubu Ruch Izbica.
  3. Statut Gminy Izbica.
  4. „Miesięcznik Heraldyczny” 6-7/1909, Lwów, s. 85.
  5. Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765 – Józef Kleczyński, Franciszek Kluczycki, 1898.
  6. Dziennik Urzędowy Guberni Lubelskiej nr 38, rok 1845, s. 744.
  7. Broszura Izbica – opowieść o miejscu.
  8. Dziennik praw Królestwa Polskiego, Tom 69, s. 467.
  9. Historja powstania narodu polskiego w roku 1830 i 1831, s. 283.
  10. Leon Dembowski, Moje wspomnienia z czasów W. Księstwa Warszawskiego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku, s. 249.
  11. Dzwonek Częstochowski, tom X, październik 1905.
  12. Dziennik wojenny cz. IV.
  13. Ryszard Adamczyk, Izbicy dni powszednie. Wojna i okupacja Pamiętnik pisany po latach, Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 2007, ISBN 978-83-7222-311-1.
  14. GDDKiA – droga S17.
  15. Rynek kolejowy – „Przesuwaja przystanek w Izbicy”.
  16. Izbicki Przełom Wieprza, natura 2000.
  17. Dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Helena Rutkowska, Kronika Izbicy, rękopis (Bibl. Publ. w Izbicy).
  • Wojciech Trzebiński, Działalność urbanistyczna magnatów i szlachty w Polsce XVIII wieku, 1962.
  • Władysław Ćwik, Miasta królewskie lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII wieku, 1968.
  • Włodzimierz Dworzaczek, Hetman Jan Tarnowski, 1985, ISBN 978-83-211-0584-0.
  • Andrzej Cebulak, Tarnogóra i Izbica – Studium Historyczno-Urbanistyczne, PP Pracownia Konserwacji Zabytków w Lublinie, 1988.
  • Krzysztof Kowalczyk, Izbica w latach 1864-1918, 1997, praca mgr na Wydz. Historii UMCS.
  • Tomasz „Toivi” Blatt, Z popiołów Sobiboru. Historia przetrwania, 2002, ISBN 83-912511-7-9.
  • Maria Rucka, Zdążyć przed Zachodem Słońca, czyli wędrówka po Izbicy i jej okolicach. Przewodnik, 2003, ISBN 83-7232-504-9.
  • Leszek Janeczek, Byliśmy sercem wsi, rozdział: „Zbrodnicza działalność Kurta Engelsa i Ludwika Klemma na terenie powiatu krasnostawskiego w okresie okupacji niemieckiej w latach 1941-1943”, 2004, ISBN 83-915735-6-7.
  • Lucyna Montusiewicz, Sługa Mesjasza: z księdzem Grzegorzem Pawłowskim – Jakubem Herszem Grinerem rozmawia Lucyna Montusiewicz, 2005, ISBN 978-83-89659-30-9.
  • Robert Kuwałek, Z Lublina do Bełżca: ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, 2006, ISBN 978-83-922318-6-8.
  • Ryszard Adamczyk, Izbicy dni powszednie. Wojna i okupacja Pamiętnik pisany po latach, 2007, ISBN 978-83-7222-311-1.
  • Weronika Litwin, Robert Kuwałek, Izbica – opowieść o miejscu, 2008, ISBN 978-83-7181-581-2.
  • Philip Bialowitz, Joseph Bialowitz Bunt w Sobiborze, 2008, ISBN 978-83-10-11582-9.
  • Rafał Smorczewski, Wojenny pomost. Wspomnienia, 2009, ISBN 978-83-932983-6-5.
  • Józef Grzesiuk, Gmina Izbica. Przewodnik, 2010.
  • Tomasz „Toivi” Blatt, Ucieczka z Sobiboru, 2010, ISBN 978-83-247-1819-1.
  • Maciej Kosiarski, Opracowanie – Izbica Nad Wieprzem, 2011.
  • Elżbieta Kmieć, Historia szkół w gminie Izbica, 2012, ISBN 978-83-932983-6-5.
  • Maciej Kosiarski, Izbica w latach II wojny światowej, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]