63 Toruński Pułk Piechoty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 63 Toruńskiego Pułku Piechoty. Zobacz też: 63 Pułk Piechoty - inne pułki piechoty z numerem 63.
63 Toruński Pułk Piechoty (Toruński Pułk Strzelców)
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca „Toruński”
Patron nie posiadał
Tradycje
Święto 3 maja[1]
Nadanie sztandaru 1922 i 1938
Dowódcy
Pierwszy kpt. Władysław Koczorowski
Ostatni ppłk Stefan Kaczmarczyk
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Garnizon Toruń
Rodzaj sił zbrojnych Wojsko[2]
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 2 Dywizja Strzelców Wielkopolskich
4 Dywizja Strzelców Wielkopolskich
Dywizja Strzelców Pomorskich
16 Pomorska Dywizja Piechoty
4 Dywizja Piechoty

63 Toruński Pułk Piechoty (63 pp) – oddział piechoty Wojsk Wielkopolskich i Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Toruń[3]. W czasie wojny obronnej 1939 wchodził w skład 4 Dywizji Piechoty walczącej w Armii Pomorze[4].

Toruński Pułk Strzelców[edytuj]

Zawiązek 63 Pułku Piechoty tworzyli ochotnicy z Pomorza, którzy na początku 1919 r przechodzili granicę niemiecką, by wstępować w szeregi oddziałów polskich na terenie wolnej już od Niemców Wielkopolski. Na wzór Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Królestwie Kongresowym utworzono Organizację Wojskową Pomorza (OWP), także o charakterze konspiracyjnym. W Inowrocławiu, dokąd przybyło najwięcej ochotników (63) sformowała się kompania, która sprawiła sobie chorągiew z napisem: Pierwsza Kompania Zachodnio - Pruska i przyłączyła się do 5 Pułku Strzelców Wielkopolskich, jako 4. kompania zapasowa.

30 maja 1919 roku głównodowodzący Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim generał piechoty Józef Dowbor-Muśnicki rozkazał „niezwłocznie przystąpić do formowania w Inowrocławiu Toruńskiego Pułku Strzelców. Do mianowania rozkazem dowódcy Toruńskiego Pułku, żołnierzy, wysyłanych na stworzenie tego ostatniego, przyjmie pod swoją pieczę Dowództwo 5-go pułku strzelców wielkopolskich. Urząd Wojskowy wyznaczy dla tworzącego się w Inowrocławiu toruńskiego pułku strzelców oficera rachunkowego”[5].

16 czerwca 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki polecił „kapitanowi Władysławowi Koczorowskiemu z 1 pułku strzelców wielkopolskich objąć czasowo dowództwo toruńskiego pułku strzelców w Inowrocławiu”[6], a 30 czerwca 1919 roku podporządkował oddział „pod względem operacyjnym dowódcy 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich[7].

W międzyczasie (18 czerwca 1919 roku) pułk posiadał dwa bataliony strzelców i dwie kompanie ciężkich karabinów maszynowych.

3 lipca 1919 roku generał piechoty Józef Dowbor-Muśnicki nadał Pułkowi „odznaki na kołnierzu w odstępie jednego centymetra od ogólnej odznaki Wojsk Wojskopolskich - z herbu Województwa Chełmińskiego: orzeł biały z koroną złotą na szyi, ze złotymi łapami i mieczem złotym wzniesionym do góry”. Orzeł mógł być wyszywany lub metalowy nakładany[8].

30 lipca 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich byłego zaboru pruskiego generał piechoty Dowbor-Muśnicki rozkazał „przystąpić natychmiast do formowania 4. dywizji strzelców z roczników poborowych i ochotników z Prus Królewskich. Jako kadra służyć będzie toruński pułk strzelców. Formowanie jednostki 4. dywizji polecam pułkownikowi Skrzyńskiemu zgodnie z otrzymanymi przez niego ode mnie wskazówkami”[9].

7 sierpnia 1919 roku, z rąk gen. Dowbor-Muśnickiego pułk otrzymał nową chorągiew. Na prawej stronie, na białym adamaszku widniał krzyż z napisem virtuti military, nad nim w półkolu napis Wspólna Moc Tylko Zdoła Nas Ocalić, pod krzyżem, również w półkolu Toruński Pułk Strzelców.

W sierpniu tegoż roku pułk składał się z plutonu telefonicznego i taborów oraz trzech batalionów, z których każdy posiadał cztery kompanie strzelców i kompanię ciężkich karabinów maszynowych. Z powodu braku kwater rozlokowano każdy batalion oddzielnie w różnych miastach - w Inowrocławiu, Poznaniu i Gnieźnie. Przy batalionie w Gnieźnie utworzono szkołę podoficerską, pluton techniczny i orkiestrę. Z niecierpliwością oczekiwano powrotu do Torunia i zajęcia Pomorza. Hasłem pułku była piosenka marszowa autorstwa por. Kowalskiego:

Twierdza Toruń - w tym mieście stacjonował pułk

Toruński my hufiec do boju gotowy
Gotowe już nasze bagnety,
By skruszyć ostatnie krzyżackie okowy
i wziąć za ich zbrodnie odwety.

Że polskie są Prusy Zachodnie,
Zaświadczym na froncie my godnie,
Ołowiem i krwią paragrafy spiszemy,
Że z Polską połączyć się chcemy

Co Prusak zdradziecką zagarnął grabieżą
To odda wolności nam zorza.
Granice nam strzelcy bagnetem odmierzą,
Nie damy im Gdańska, ni morza.

Że polskie są Prusy Zachodnie,...

W dniu 15 stycznia 1920 r wszystkie bataliony spotkały się w Inowrocławiu i szosą Inowrocław - Toruń, marszem ubezpieczonym, pułk ruszył do Torunia staczając zwycięski bój pod Gniewkowem. Już 18 stycznia, przy dźwiękach własnej orkiestry, pułk wkroczył do miasta i zajął kwatery w koszarach. Niedługo kwaterował w Toruniu - 21 stycznia bataliony pułku ruszyły do Wejherowa, Sierakowic i Lipusza obsadzając całą zachodnią granicę Pomorza. Przybywszy na Kaszuby, zarządzeniem Ministra Spraw Wojskowych, zmienił nazwę na 63 Pułk Piechoty.

Udział w wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj]

Bitwa o granice 1920.png

Na granicy Kaszub, pułk podporządkowany operacyjnie 2.Dywizji Piechoty, chronił granic Polski przed ewentualnym wtargnięciem Niemców. Od 19 kwietnia 1920 r trwało przebazowanie batalionów do Warszawy, by następnie, 30 kwietnia, wyruszyć do Łunińca. Pułk został rozmieszczony w Strakowicach i Ostaszkiewiczach i został taktycznie podporządkowany dowódcy 22. Pułku Piechoty wchodzącemu w skład 9. Dywizji Piechoty. Pierwszy zwycięski bój pułk stoczył 8 maja 1920 r pod Jełaniem, po czym przez Borowiki i Szwed odszedł na linię Berezyny by następnie, zająć Horwal [10] miasteczko leżące przy ujściu Berezyny do Dniepru. Przez następne dni pułk pełnił służbę patrolową, pluton techniczny wybudował dwa mosty tworząc przyczółek mostowy Horwal. Od 14 maja pułk wchodzi w skład XXXI Brygady Piechoty (wraz z 64. Grudziądzkim Pułkiem Piechoty), której dowódcą został podpułkownik Kazimierz Fabrycy. Do 18 czerwca pułk prowadził zaczepno – obronną walkę nad Berezyną i Dnieprem starając się przez częste i energiczne wypady uniemożliwić nieprzyjacielowi zorientowanie się w częściowym osłabieniu frontu 9. Dywizji Piechoty spowodowanym wysłaniem części oddziałów na południe celem odciążenia 3. Armii. Wobec konieczności skrócenia frontu i uzyskania potrzebnych odwodów zapadła decyzja o wycofaniu pułku. Po wysadzeniu mostów na Berezynie pułk wycofał się na linię: Łuki - Jełań – Szwed – Borowiki a potem rzeki Tremla – jezioro Tremla, którą osiągnął 3 lipca. Boje nad Tremlą trwały do następnego dnia. Wobec generalnej ofensywy wojsk sowieckich i znaczącej przewadze nieprzyjaciela wojska frontu północno-wschodniego były zmuszone do odwrotu. Pułk, w czasie odwrotu, pomimo ataków nieprzyjaciela nie stracił ani jednego żołnierza i został wymieniony w rozkazie pochwalnym pułkownika Władysława Sikorskiego - dowódcy Grupy Poleskiej:

...odwrót … można nazwać klasycznym – duża zasługa w tem twardych, nieustępliwych pułków XXXI brygady pomorskiej. Major Koczorowski ze swoim wypróbowanym 63-im pułkiem piechoty może być dumny ze swoich akcyj w ostatnich tygodniach, które wszędzie doprowadziły do klęski Sowietów.

Wykonując dalsze rozkazy, pułk wycofuje się wzdłuż Kanału Ogińskiego, wzdłuż rzeki Jesiołdy w kierunku Horodca nad Kanałem Dniepr - Bug do Kobrynia. Następnie, współdziałając z pociągami pancernymi ”Poznańczyk” i „Danuta” rozgromił poważne siły nieprzyjaciela zagrażające Brześciowi nad Bugiem i zajął odcinek wzdłuż Bugu od ujścia rzeki Krzny aż po Derło, na południe od Janowa nad Bugiem. W dniu 2 sierpnia nieprzyjaciel sforsował Bug i nastąpiło frontalne natarcie na całym odcinku obsadzonym przez pułk, którego dwa bataliony poniosły ogromne straty sięgające 50% swojego stanu osobowego. Już 5 sierpnia pułk rozpoczął przeciwnatarcie, odrzucił przeciwnika za Bug i zajął poprzedni odcinek. Dwa dni później pułk otrzymał rozkaz wycofania się na linię rzeki Wieprz w okolice Łysobyków.W dniu 6 sierpnia 1920 r Naczelny Wódz Marszałek Józef Piłsudski wydał rozkaz do rozstrzygającej Bitwy nad Wisłą. Grupa manewrowa znad Wieprza, pod bezpośrednim dowództwem Naczelnego Wódza, miała za zadanie uderzyć na skrzydło i tyły wojsk sowieckich stojących pod Warszawą. Pułk bierze udział w tej ofensywie nacierając na kierunku: Seroczyn, Nur, Łomżę i Nowogród, gdzie przybywa 24 sierpnia. W związku z przegrupowaniem 4. Armii, w dniu 1 września w składzie 16 Dywizji Piechoty, pułk zostaje skierowany w rejon jezior Pulemiec – Świteź – Łuki, obsadzając ważne drogi pod Piszczą. W bojach zdobywa Szack i Piszczę a następnie Mielnik i po zaciętych walkach Kobryń. Nieprzyjaciela wyparto za rzekę Muchawiec. Kolejne zdobyte w boju miejscowości to: Horodec[11], Antopol i wreszcie Drohiczyn. Bój o Drohiczyn zakończył krwawe walki. Nieprzyjaciel cofnął się za Ptycz. Z linii rozejmowej pułk 26 października przybywa do Baranowicz, gdzie pozostaje do 7 listopada a następnie wyrusza do Wołkowyska skąd zostaje odesłany do rodzinnego Torunia. Serdecznie witany przybywa tam 19 listopada 1920 r.

Pułk w okresie pokoju[edytuj]

W okresie międzywojennym 63 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu, wchodząc w skład 14 Dywizji Piechoty[12].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 63 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[13]. Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[14].

Żołnierze pułku[edytuj]

Dowódcy pułku
  • kpt. Władysław Koczorowski (18 VI 1919 – 30 VIII 1920)
  • ppłk Leon Bernacik (31 VIII – † 23 IX 1920)
  • kpt. Władysław Koczorowski (23 IX 1920 – 16 III 1922)
  • płk piech. Włodzimierz Krynicki (do 21 VIII 1926 → oficer sztabowy PW w 30 Dywizji Piechoty[15])
  • płk piech. Ignacy Sadowski (21 VIII 1926 - 28 I 1928 → stan spoczynku)
  • ppłk piech. Mieczysław Rymkiewicz (od 28 I 1928[16] - 28 VI 1933 → stan spoczynku[17])
  • ppłk piech. Stefan Leukos-Kowalski (28 VI 1933 – 1936 → dowódca 16 pp)
  • ppłk dypl. Władysław Winiarski (zachorował w trakcie mobilizacji 1939)
  • ppłk Stefan Kaczmarczyk – wrzesień 1939
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku - I zastępca dowódcy)
Oficerowie pułku

Obsada etatowa we wrześniu 1939[edytuj]

Pułk walczył w składzie 4 DP

Obsada etatowa pułku we wrześniu 1939 roku[20]

Dowództwo
  • dowódca pułku – ppłk Stefan Kaczmarczyk (zastąpił chorego ppłk. dypl. Władysława Winiarskiego)
  • I adiutant – kpt. Romuald Bogusławski
  • II adiutant – ppor. rez. Kazimierz Suwała
  • oficer informacyjny – ppor. rez. Jan Nowak
  • oficer łączności – por. Roman Kochmański
  • kwatermistrz – kpt. Wacław Kwiatkowski
  • oficer płatnik – por. rez. Paweł Skok
  • oficer żywnościowy – ppor. rez. Bolesław Krzywicki
  • naczelny lekarz – kpt. dr med. Hieronim Stogiera
  • kapelan – kap. rez. ks. Kowalski Zygfryd
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Zygmunt Bagnowski
  • adiutant – ppor. rez. Alfred Tyczewski
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. Ludwik Kobyłecki
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. rez. Jan Sacha
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – por. Zdzisław Meżnicki
  • dowódca 1 kompanii ckm – kpt. Jan Jasiński
II batalion
  • dowódca batalionu – kpt. Teodor Wargocki, od 11.09 – mjr Adam Fleszar
  • adiutant – ppor. rez. Zenobiusz Żbikowski
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Henryk Doliński
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – por. Zygmunt Stankowski
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej – kpt. Konstanty Biesiekierski
  • dowódca 2 kompanii ckm – por. Wiktor Kinowski
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Jan Nawrat
  • adiutant – ppor. rez. Antoni Paulus
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – kpt. Eugeniusz Celewicz
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – por. Paweł Popławski
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. rez. Stanisław Łopiński
  • dowódca 3 kompanii ckm – kpt. Tadeusz Kubiak
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii gospodarczej – ppor. rez. Menke Albert
  • dowódca kompanii zwiadowczej – por. Orłowski Bolesław
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Stanisław Sokołowski
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. Tomasz Margieło (+ 03.09.39 Mełno)
  • dowódca plutonu pionierów – por. rez. Czesław Podolski
  • dowódca plutonu przeciwgazowego – por. Henryk Chojnacki

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918–1920
Spis utworzony na podstawie "Zarys historji wojennej 63–go toruńskiego pułku piechoty" s. 37

Order Virtuti Militari
ppor. Józef Abryszyński
ppłk Leon Bernacik
szer. Antoni Brzeski
sierż. Jan Frąckowiak
ppor. Stanisław Ignasiak
plut. Ludwik Jackowski
ppor. Józef Jasiński
ppor. Edmund Kamrowski
kpr. Adam Keller
mjr Władysław Koczorowski
sierż. Antoni Koprowski
kpr. Jan Kruża
ppor. Władysław Lange
ppor. Aleksander Lubik
chor. Franciszek Narożny
plut. Stanisław Pilarski
ppor. Bogdan Piskorski
st. szer. Teofil Prusakowski
ppor. Michał Śmigielski
ppor. Aleksander Tomaszewski
sierż. Jan Urbański
ppor. Antoni Wandtke
sierż. Walenty Więckowski
st. szer. J. Wierzchowski
st. szer. Feliks Wiśniewski
szer. Mieczysław Zabielski

Symbole pułku[edytuj]

Sztandar
Mieszkańcy Torunia ufundowali pułkowi nowy sztandar nazywany wówczas chorągwią. Wręczył go pułkowi gen. Władysław Sikorski w Toruniu 3 maja 1922 roku[4]. Za zgodą Naczelnego Wodza Marszałka Józefa Piłsudskiego, na lewej stronie sztandaru, pomiędzy ramionami krzyża kawaleryjskiego umieszczono tarcze, na których wyhaftowano orły chełmińskie (herb dawniejszego województwa chełmińskiego) - noszone jako odznaka pułku na kołnierzach kurtek i płaszczy, na przemian z herbem Torunia. W ramionach krzyża wypisano szereg stoczonych przez pułk bojów:

  • "Jełań - 8.V.1920 r"
  • "Tremla - 3.VII.1920 r"
  • "Bug - 25.VII.1920 r"
  • "Horodec - 23.IX.1920 r"

Uroczystość poświęcenia i wręczenia sztandaru odbyła się w dniu święta pułkowego 3 maja 1922 r [21]. Sztandar w imieniu Naczelnego Wodza Marszałka Józefa Piłsudskiego wręczył, pełniącemu obowiązki dowódcy pułku kapitanowi Antoniemu Wandtke, gen. Władysław Sikorski. Pierwszą chorągiew, przekazano do Muzeum Wojska Polskiego.

Nadanie nowego sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. z 1937, nr 5, poz. 60. Sztandar ufundowało społeczeństwo pomorskie. Wręczył go pułkowi 19 czerwca 1938 w Toruniu marszałek Edward Śmigły-Rydz[4]. Powojenne losy sztandaru nie są znane[22].

Odznaka
Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 9, poz. 80 z 18 marca 1929 roku. Odznaka ma kształt miecza z ażurowym napisem przy rękojeści 19 29. Na głowni miecza tarcza pokryta żłobkowaną, czerwoną emalią z nałożonym orłem - herbem dawnego województwa chełmińskiego. Tarcza otoczona jest złotym wieńcem laurowym. Po bokach miecza numer i inicjały 63 PP, pokryte granatową emalią. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Na rewersie próba srebra i imiennik grawera WG. Wymiary: 55x25 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa[23].

Przypisy

  1. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927 roku
  2. Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 roku o powszechnym obowiązku obrony (Dz.U. z 1938 r. Nr 25, poz. 220). W skład Sił Zbrojnych II RP wchodziły wojska lądowe nazywane ówcześnie wojskiem i Marynarka Wojenna. Wojsko składało się z jednostek organizacyjnych wojska stałego i jednostek organizacyjnych Obrony Narodowej, a także jednostek organizacyjnych Korpusu Ochrony Pogranicza.
  3. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 106.
  4. a b c Satora 1990 ↓, s. 123.
  5. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 146 z dnia 30 maja 1919 roku.
  6. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 163 z dnia 16 czerwca 1919 roku.
  7. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 177 z dnia 30 czerwca 1919 roku i rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 179 z dnia 2 lipca 1919 roku. W rozkazie Nr 177 użyto nazwy „Toruński pułk piechoty”, a w rozkazie Nr 179 sprostowano, że chodzi o „Toruński pułk strzelców”.
  8. Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 180 z dnia 3 lipca 1919 roku.
  9. Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 203 z dnia 30 lipca 1919 roku.
  10. Horwal w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. III: Haag – Kępy. Warszawa 1882.
  11. Horodec w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. III: Haag – Kępy. Warszawa 1882.
  12. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  13. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  14. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  15. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 272.
  16. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 28 stycznia 1928 roku, s. 25.
  17. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 28 września 1933 roku, s. 210. Przeniesiony w stan spoczynku z dniem 31 sierpnia 1933 roku.
  18. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 67 z 20 października 1923 roku, s. 715.
  19. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 130.
  20. Wojewoda 2016 ↓, s. 64.
  21. W innych opracowaniach podawana jest data 9 maja 1922
  22. Satora 1990 ↓, s. 124.
  23. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 106-107.

Bibliografia[edytuj]