To jest dobry artykuł

81 Pułk Strzelców Grodzieńskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
81 Pułk Strzelców Grodzieńskich
Grodzieński Pułk Strzelców
Ilustracja
Odznaka 81 Pułku Strzelców Grodzieńskich
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 12 listopada 1918
Rozformowanie 12 września 1939
Nazwa wyróżniająca Grodzieńskich
Patron Stefan Batory
Tradycje
Święto 12 listopada
Rodowód Grodzieński Pułk Strzelców
Kontynuacja 29 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy mjr Jan Jackiewicz
Ostatni płk Edward Banaszak
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
Bitwa pod Zarębami Kościelnymi
Bitwa pod Kaczkowem
bitwa o przedmoście warsz. (13–16 VIII 1920)
bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920)
kampania wrześniowa
bitwa pod Piotrkowem (4–6 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja garnizon Grodno
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 1 Dywizja Litewsko-Białoruska
29 Dywizja Piechoty
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Tereny działań pułku w latach 1919–1920
Pułk w walce o granice
Ofensywa 4lipca1920.png
Bitwa lepel 1920.png
Ofensywa 4lipca1920.png
Bitwa lida lipiec 1920.png
Bitwa mosty 1920.png
Bitwa malkinia 1920.png
Bitwa radzymin a 1920.png
Bitwa radzymin b 1920.png
B n Niemnem.png
Udział pułku w bitwie warszawskiej 1920
Przebieg różnych linii demarkacyjnych podczas walk o Litwę Środkową
Bitwa o granice 1920.png

81 Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego (81 pp) – oddział piechoty samoobrony kresowej i Wojska Polskiego II RP.

Pułk wywodzi swój rodowód z formacji wojskowych Samoobrony Ziemi Grodzieńskiej (powstałej 12 listopada 1918[1]). W czasie wojny 1920 roku jako Grodzieński pułk strzelców wchodził w skład 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Walczył z wojskami sowieckimi i litewskimi m.in. pod Stołowiczami, Bobrujskiem, na Litwie Środkowej, brał udział w bitwie warszawskiej i w obronie Suwalszczyzny.

Po reorganizacji Wojska Polskiego wszedł w skład 29 Dywizji Piechoty. Przed 1939 stacjonował w Grodnie.

W kampanii wrześniowej 1939 pułk walczył w składzie macierzystej dywizji w ramach odwodowej Armii „Prusy”. Na skutek błędów dowództwa[2], działał w oderwaniu od sił głównych. Przeszedł szlak bojowy od lasu Bartkowice Mokre, przez Trzebiatów, Brzuzę, Wólkę Kuligowską, Kraszków do lasu Przysucha. Tu 12 września zaatakowany przez przeważające siły nieprzyjaciela został rozbity.

W Samoobronie Ziemi Grodzieńskiej[edytuj | edytuj kod]

Za dzień powstania pułku przyjęto 12 listopada 1918, kiedy powołano do życia Samoobronę Ziemi Grodzieńskiej. W tym dniu z 14 komendantur rozlokowanych wokół Grodna do nowo formowanego pułku zaczęli napływać ochotnicy. Oficerowie rekrutowali się z byłej armii rosyjskiej oraz Korpusów Wschodnich. Szeregowi to wyłącznie ochotnicy z ziemi grodzieńskiej.

Umundurowanie stanowiły zarówno mundury niemieckie, jak i rosyjskie. Zdarzało się, że żołnierze chodzili we własnych ubraniach cywilnych. Odznaką odrębności oddziałów grodzieńskich były biało-czerwone opaski z pieczęcią Rady Regencyjnej. Podstawowe uzbrojenie – 500 karabinów z nabojami otrzymano od Niemców na podstawie umowy zawartej z dowództwem Ober-Ost.

Braki w uzbrojeniu i wyposażeniu, a także niechętne stanowisko Niemców, zmusiły władze polskie do odesłania części ochotników do Łap. Ogólny stan pododdziałów zamknął się liczbą 700 żołnierzy, w tym 30 konnych. Powstała w ten sposób formacja przyjęła nazwę 1 pułku Strzelców Grodzieńskich. Dowódcą mianowano mjr. Jana Jackiewicza, a I batalionem dowodził mjr Bronisław Bohaterewicz[3].

Do 10 stycznia 1919 sformowane i wyszkolone pododdziały skoncentrowano w Kopciówce. Dowódca I batalionu mjr Bohaterewicz dokonał podziału na trzy kompanie: 1. objął ppor. Oreluk, dowódcą 2. został ppor. Romanowski, a 3. ppor. Piotr Daniszewski. Ponadto utworzono oddział konny por. Czuczełowicza i oddział taborowy.

Szybki rozwój oddziału wzbudzał duże obawy Niemców. Postanowili oni rozbroić batalion zakwaterowany w Kopciówce. W nocy z 15 na 16 stycznia 1919 koszary w zostały otoczone przez niemiecki pułk piechoty. Po aresztowaniu polskich parlamentariuszy zmuszono strzelców grodzieńskich do częściowego rozproszenia i rozbrojenia. Jedynie oddział konny por. Czuczełowicza wyszedł z okrążenia. 23 stycznia aresztowano dowódcę pułku mjr. Jackiewicza[4].

Część pododdziałów skoncentrowała się ponownie w pobliżu Grodna. Dowództwo nad nimi objął mjr Bohaterewicz, odtworzył I batalion z kpt. Waśkiewiczem na czele. Batalion ten 4 lutego 1919 złożył uroczystą przysięgę.

Nowym dowódcą Samoobrony Ziemi Grodzieńskiej mianowany został płk Adam Dulewicz. Doprowadził on do zawarcia ponownej umowy z Niemcami, na mocy której grodzieński pułk miał skoncentrować się w Krynkach[4].

W składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej[edytuj | edytuj kod]

Kolejny etap reorganizacji 1 pułku Strzelców Grodzieńskich zapoczątkował rozkaz gen. Iwaszkiewicza dotyczący organizacji sztabu Grodzieńskiego Pułku Strzelców, a przewidzianego do składu Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Organizował go płk Franciszek Ostrowski w Wołkowysku (Ośrodek Zapasowy DL-B). Zastępcą dowódcy został ppłk Stanisław Kowalski, stanowisko adiutanta objął por. Jerzy Dąbrowski. Pułk „samoobrony” miał stać się pełnowartościową jednostką odradzającego się Wojska Polskiego.

Pierwszym pododdziałem pułku, który wszedł w skład DL-B był półszwadron Grodzieńskich Ułanów por. Czuczełowicza. Stanowiło go trzech oficerów i pięćdziesięciu dwóch kawalerzystów. 7 marca mjr Bohaterewicz przyprowadził do Wołkowyska piechotę samoobrony i przekazał nad nią dowództwo płk. Ostrowskiemu. W tym momencie pułk liczył siedemnastu oficerów i dwustu pięćdziesięciu szeregowych. Utworzono wówczas I batalion Grodzieńskiego Pułku Strzelców (dowódca mjr Bohaterewicz) i szkołę podoficerską pod dowództwem kpt. Waśkiewicza.

II batalion pułku utworzony został w końcu maja z batalionu zapasowego DL-B w Wołkowysku. Podobnie jak I batalion złożony był wyłącznie z ochotników – kresowiaków. Najpóźniej sformowano III batalion. Wszedł on w skład pułku dopiero w czerwcu 1920. Utworzono go z batalionu zapasowego 12 pułku piechoty z Wadowic. Według Janusza Odziemkowskiego jako III batalion dołączył do pułku Lotny Oddział Strzelców Konnych ppor. Stefana Felsztyńskiego, który oddał konie i przeformował się w dwie kompanie piechoty[5].

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Baranowiczach[6].

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

W wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj | edytuj kod]

W kampanii 1919[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym oddziałem grodzieńskiego pułku, który wziął udział w walkach był półszwadron Grodzieńskich Ułanów por. Stanisława Czuczełowicza, który wykonywał zadania zwiadowcze. W nocy z 9 na 10 marca 1919 pododdział ten brał udział w akcji wyparcia oddziałów sowieckich, które przejściowo zajęły Słonim.

19 marca 1919 Grodzieński Pułk Strzelców przybył transportem do Słonima, rozpoczynając służbę frontową. Obsadził on odcinek wzdłuż rzeki Szczary od Mironima do Żyrowic. Pełniąc służbę patrolową, prowadził szkolenie oraz uzupełniał stany osobowe.

W operacji przejęcia Wilna pułk działał w składzie grupy płk. Aleksandra Boruszczaka, której pierwszym zadaniem było opanowanie Baranowicz. 15 kwietnia rozpoczął się bój o Baranowicze. Wobec niemożliwości opanowania tej miejscowości z marszu, 17 kwietnia została utworzona tzw. „grupa północna” pod dowództwem płk. Ostrowskiego z zadaniem obejścia od północy Stołowicz i uderzenia w północne skrzydło Rosjan. W skład grupy weszły: pułk grodzieński bez 1. kompanii, 3 i 6 kompania pułku białostockiego, 8 baon milicji ludowej i działon 7 pap. 19 kwietnia, po całodziennej walce z sowieckim 4 Warszawskim pułkiem strzelców, grodzieński pułk zajął Stołowicze mając trzech zabitych i siedmiu rannych, biorąc do niewoli czterdziestu jeńców i zdobywając cztery ckm-y, siedem koni oraz znaczną ilość amunicji i uzbrojenia. Akcję pod Stołowiczami przyjmuje się za chrzest bojowy[7] pułku walczącego w całości.

Po zdobyciu Stołowicz pułk pozostawał dłuższy czas w rejonie miasteczka, obsadzając linię okopów niemieckich z okresu I wojny światowej. 7 sierpnia pułk przeszedł do działań pościgowych, zatrzymując się ostatecznie na rubieży rzeki Ptyczy i pozostał w tym rejonie do 2 października 1919. Zadanie pułku polegało na zamknięciu luki w ugrupowaniu między rzekami Berezyną i Ptyczą. 19 października pułk grodzieński został zluzowany przez 2 pułk piechoty wielkopolskiej i odmaszerował w rejon UrzeczeNowe Dorohi, a dalej 25 października koleją, przez Mińsk i Mołodeczno, udał się do rejonu Dokszyc, by 29 października obsadzić linię KomajokWolbanowicze.

4 listopada pododdziały pułku wzięły udział w walkach o Lepel, zdobyły go, a następnie broniły skutecznie przed atakami sowieckiej 52 Dywizji Strzelców. W wyniku walk o miasto pułk stracił ponad 20% swojego stanu osobowego. Niektóre kompanie liczyły jedynie ok. czterdziestu żołnierzy. Zimą nastąpiła reorganizacja pułku. Rozwiązano III batalion, a jego kosztem uzupełniono stany pozostałych pododdziałów. Monotonię zimowej kampanii urozmaicały częste wypady na pozycje wroga.

Działania odwrotowe 1920[edytuj | edytuj kod]

14 maja 1920 nastąpiło uderzenie sowieckiej 15 Armii na pozycje 8 Dywizji Piechoty i 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej.

Pułk grodzieński liczący około 300 bagnetów broniąc 30-kilometrowego odcinka frontu przyjął uderzenie dwóch brygad sowieckich: 13 na pozycje II batalionu i 15 na stanowiska I batalionu.

Próba powstrzymania przeciwnika pod Zabojaniem nie powiodła się. Pułk został zepchnięty ze swych pozycji i wycofał się początkowo do Horodca, a następnie wraz z pozostałymi oddziałami 1 DL-B zajął pozycje obronne wzdłuż linii jezioro Dzwony – Pyszno – Osieciszcze, obsadzając rejon jeziora Lukowice – Burowie na południowym skrzydle dywizji.

15 maja pułk obsadził I batalionem przedmoście w Mościszczu, a siłami II batalionu patrolował rzekę na odcinku Karalina – Ulesia. 18 maja pułk toczył zacięte walki pod Mościszczem i Lipskiem, a dzień później pod Ulesiem i Karaliną.

20 maja doszło do boju pod Bereśniewką, w którym pułk stracił ponad dwustu żołnierzy (zabitych i rannych).

W Malewiczach pułk dostał uzupełnienie z dobrze wyszkolonych pododdziałów marszowych. Kompanie znowu liczyły ponad 100 bagnetów.

28 maja pułk w ramach przeciwnatarcia uderzył na Knajok. Jego czołowy I batalion rozbił przednią straż wroga w Hryniewiczach. 1 czerwca przeprowadził wypad na Chodaki i nacierał dalej, by 6 czerwca wyjść z walki i jako odwód dywizji ześrodkować się w rejonie Dokszyc.

4 lipca rozpoczęła się kolejna ofensywa wojsk sowieckich. Słaba linia placówek pułku nowogródzkiego została rozbita pod Czernicą Wielką. Kilkakrotne kontrataki pododdziałów grodzieńskich nie przyniosły rezultatu. 5 lipca pułk wycofał się z zajmowanych do tej pory linii niemieckich okopów.

W następnych dniach pułk prowadził działania odwrotowe. 21 lipca osiągnął linię Niemna i zajął centralny odcinek obrony dywizji od jeziora Winetejska do folwarku Michałówka. Głównym jego zadaniem była obrona przepraw w Mostach.

22 lipca miało miejsce kolejne uderzenie wojsk sowieckich. Decydujące natarcie przeprowadziła 6 Dywizja Strzelców na centrum 1 DL-B w Mostach. Podjęta w tym dniu próba sforsowania Niemna i zepchnięcia z pozycji grodzieńskiego pułku nie powiodła się. Także następnego dnia pułk skutecznie odpierał kolejne ataki nieprzyjaciela.

24 lipca pułk otrzymał rozkaz wycofania się znad Niemna i przejścia za Zelwiankę. Obsadził odcinek wzdłuż zachodniego brzegu rzeki od Piasków włącznie do ujścia Zelwianki do Niemna.

Wobec zagrożenia okrążeniem pułk musiał jednak odejść z pozycji obronnych. Będąc w straży tylnej dywizji, osłaniał jej wycofanie, a następnie wyjście z półokrążenia. O świcie 2 sierpnia pułk obsadził zachodni brzeg rzeki Nurzec od ujścia do Bugu do Ciechanowca, tocząc jednocześnie bój z jednostkami 21 Dywizji Strzelców pod Zaszkowem.

W nocy z 3 na 4 sierpnia pułk przeprawił się promami na południowy brzeg Bugu, po czym w składzie 2 Brygady pomaszerował do Małkini. Tam ponownie przeprawił się na północny brzeg rzeki, by wziąć udział w manewrze ppłk. Rybickiego wyjścia na tyły wojskom sowieckim w rejonie Pułtuska.

5 sierpnia stoczył bój pod Daniłowem, a 7 sierpnia pod Kaczkowem; w obu bitwach miał pięćdziesięciu zabitych.

Następnie pułk grodzieński wycofał się wraz z brygadą z Wyszkowa i obsadził odcinek od Słopska do Niegowa. 12 sierpnia cofał się nadal, maszerując przez Radzymin i ześrodkował się w Pustelniku.

W ofensywie[edytuj | edytuj kod]

W nocy z 13 na 14 sierpnia zapadła decyzja użycia 1 DL-B w natarciu na Radzymin. Grodzieński pułk miał uderzyć przez Słupno w ogólnym kierunku na Mokre siłami dwóch batalionów. I batalion piechoty stanowić miał odwód. Pułk rozpoczął 14 sierpnia natarcie. Jednak przeciwuderzenie sowieckiej 81 Brygady Strzelców załamało polskie natarcie i grodzieński pułk został zmuszony do cofnięcia się na Słupno i Maty. Pozostał w tym rejonie do 15 sierpnia, kiedy ponownie wszedł do walki w boju o Radzymin. W dniu tym jego pododdziały toczyły walki o Wólkę Radzyminińską, a po jej opanowaniu wyparły wroga z Aleksandrowa i Cegielni.

Wieczorem 15 sierpnia pułk wszedł do opuszczonego przez oddziały sowieckiej 21 Dywizji Strzelców Radzymina. W godzinach nocnych obsadził Kraszewo i Rasztów, a III batalionem rejon Wiktorowa. W czasie marszu do Dybowa III batalion wszedł w kontakt ogniowy z oddziałami sowieckiej 71 i 81 Brygady Strzelców. Ogółem w walkach pod Radzyminem w dniach 14–16 sierpnia Grodzieński pułk strzelców stracił ponad stu żołnierzy (zabitych i rannych).

19 sierpnia wieczorem pułk przegrupował się transportem kolejowym z Warszawy przez SiedlcePlaterów za Bug i osiągnął rejon koncentracji w okolicach Czeremchy. Tu została przeprowadzona reorganizacja pułku. Pododdziały otrzymały uzupełnienie z rozformowanego batalionu 101 pułku piechoty.

6–7 września pułk toczył walki pod Nową Wolą, gdzie wziął do niewoli ponad dwustu jeńców, zaś 8 września pod Skroblakami zdobył jedno działo i wziął do niewoli ok. pięćdziesięciu jeńców. Wreszcie 9 września po boju pod Bobrownikami osiągnął rubież rzeki Świsłocz. Po zluzowaniu przez oddziały 3 DP Leg, pułk skoncentrował się w Augustowie i w składzie 1 DP Leg., wspólnie z 2. i 4 Brygadą Kawalerii, wszedł w skład 2 Armii (właściwie „grupy skrzydłowej”).

22 września ruszył przez Giby na Druskieniki. Jego III batalion otrzymał zadanie osłony mostów na Niemnie wcześniej uchwyconych przez kawalerię. 25 września maszerując na czele 2 Brygady z Zapurzy przez HłuszniewoNową Rudę na Jeziory, pułk wykonywał manewr obejścia broniącej się w Grodnie sowieckiej 3 Armii. W nocy z 25 na 26 września stoczył zacięty bój na bagnety z oddziałami 63 Brygady Strzelców idącej na odsiecz Grodnu. Straty pułku wyniosły dwudziestu zabitych i sześćdziesięciu rannych. Straty wroga były niewspółmiernie większe. Poległo ok. dwustu żołnierzy sowieckich, a trzystu dostało się do niewoli. Po bitwie pułk ześrodkował się w Lidzie, gdzie otrzymał nowe zadanie.

W grupie Żeligowskiego na Litwie Środkowej[edytuj | edytuj kod]

Pułk działając nadal w składzie 1 Dywizji Litewsko–Białoruskiej, wziął udział w „buncie Żeligowskiego”. 7 października 1920 rozpoczął marsz „na Wilno”. Działając na czele 2 Brygady, maszerował w kierunku Wielka CzernicaKudonino. Atakiem z marszu zdobył Ogrodniki[8]. Po zajęciu Wilna pułk ubezpieczał je od północy.

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

W latach 1918–1920 zginęło w walkach stu dziewięćdziesięciu sześciu oficerów i szeregowych[9]. Ponadto 90 zmarło na froncie. Niniejsza lista nie obejmuje w pełni strat „Lotnego Oddziału" (III batalionu) oraz marszówek, wcielonych podczas walk nad Górną Berezyną, pod Mostami i Radzyminem. Według wykazów liczbowych straty pułku wynoszą: zabitych 260, rannych około 800 i zaginionych około 300[10].

Żołnierze pułku polegli i zmarli z ran[11]
Oficerowie
ppor. Bckker por. Borkiewicz Józef por. Bortkiewicz. Franciszek Michał
pchor. Ewiak Michał ppor. Kuś Wojciech ppor. Łuszczyliski-Trojekurew Cyryl
ppor. Milewski Eustachy por.Oreluk Feliks por. Rybek Józef
ppor. S. G. Romaszewski Seweryn ppor. Sirotkiewicz Piotr ppor. Sobieszcz.ański Stanisław
ppor. hr. Soltan Stanisław ppor. Tarnowski Józef ppor. Wilga Wiktor
pchor. Żłobikbwski Stanisław
Szeregowi
st. szer. Amorek szer. Barczewski Jau szer. Boguszko Romuald
szer. Bryś Franciszek szer. Buta Teofil szer. Chojnacki Ignacy
szer. Chora Stefan szer. Choncer Józef st. szer. Chłosta Stefan
szer. Cimosz Bronisław szer. Czopek Antonii szer. Czajkowski Jan
szer. Czermaliski Józef szer. Czercszkicwicz Ludwik plut. Cylwik Jan
szer. Cyilzik Jan plut. Danilowicz Jan szer. Dłubak Antoni
szer. Drewieukow Paweł st. szer. Dubas Adolf st. szer. Duda Florjan
sierż. Dudwał Władysław szer. Dugowski Józef szer. Działek Piotr
st. szer. Dzierzęcki Eugenjusz szer. Dziuba Kazimierz sierż. Dziurdź Stanisław
szer. Fabisiak Józef szer. Fabjańczyk Władysław szer. Filiński Józef
szer. Gietsh st. szer. Gliński Ednuind szer. Grula Stefan
szer. Grędziński Franciszek szer. Grygier Antoni szer. Grzewa Paweł
szer. Haładyu Antoni plut. Hajduk Aleksander kpr. Hauk Józef
szer. Hurek Stanisław kpr. Hakowicz-Naczko Karol szer. Indyk Stanisław
szer. lrlacli Kazimierz szer. Jankiewicz Władysław st. szer. Jabłoński Stanisław
szer. Jadurski Bolesław kpr. Jakubik Władysław szer. Jiulyk Jan
szer. Jurkiewicz Stefan plut. Kalinowski Bolesław plut. Kupisz Jan
szer. Karaś Józef kpr. Kasprzycki Stanisław' szer. Kiedel Florjan
szer. Kmin Tomasz szer. Kopyś Jan szer. Kościński Aleksander
sierż. Kosiorowski Józef plut. Kowalczyk Stanisław szer. Kowalczyk Bronisław
szer. Kowalski Jan szer. Kosko kpr. Krawczyk Henryk
szer. Kratter Berthold szer. Królikowski Walenty szer. Krygier Antoni
szer. Krysiuk Jerzy szer. Krywienia Michał plut. Kulak Teodor
szer. Kułakowski Jan szer. Kucaj Jan szer. Kurek Józef
st. szer. Langner Józef szer. Łączyński Leon szer. Leeli Marcin
kpr. Lewczuk szer. Luczno Antoni szer. Lus Reinhold
szer. Łobza Jan szer. Łoziński Piotr szer. Łukaszczuk Józef
szer. Macek Jan szer. Madziński Zygmunt szer. Maron Rudolf
san. Marcinkowski Józef st. szer. Marek szer. Matusiewicz Tadeusz
szer. Mazurowski Franciszek szer. Mcndak Józef szer. Migowski Franciszek
szer. Miklasz Jan szer. Mikołajczyk Jan szer. Miltko Jan
szer. Mikoń Stanisław szer. Milewski Andrzej szer. Moroz Jan
szer. Mozolewski Józef kpr. Mroczkowski Dominik szer. Musiał Antoni
szer. Narbut Szymon szer. Niedźwiecki Kazimierz szer. Nowodworski Kazimierz
szer. Obus kpr. Olesiuk Aleksander szer. Ostrower Henryk
szer. Ostrowski Kazimierz szer. Owczarek Władysław szer. Pakulski Franciszek
szer. Palmowicz Kazimierz szer. Petelczyc Antoni szer. Pbcli Antoni
szer. Poletczyn Antoni szer. Popici uk Jan szer. Porzecki Józef
szer. Pobjańczyk Władysław szer. Protasiewicz Jan szer. Przenica Szmul
szer. Przepiórski Józef . plut. Purkiewicz Piotr szer. Radosz Andrzej
kpr. Rank Józef szer. Rudkowski Witalis szer. Rakowski Bronisław
szer. Rudolf Franciszek szer. Ruszkowski Kazimierz kpr. Sadlej Grzegorz
st. szer. Salomonowicz Kazimierz szer. Scrafinowicz Władysław st. szer. Selczek
szer. Siedant Franciszek st. szer. Skibel Bronisław szer. Skóra Józef
kpr. Skrzypek Jan szer. Skuza Jan szer. Skuza Józef
szer. Śliwiński Władysław szer. Śluzek Stanisław szer. Sobocki Wawrzyniec
szer. Soboń Walenty szer. Socliowski kpr. Sołonowiez Kazimierz
szer. Sobiecki Jan szer. Sommerfeld August szer. Sosnowski Wacław
szer. Średnicki Ignacy sierż Srzednicki Ignacy szer. Stasiak Antoni
szer. Stefaniak Józef szer. Stodolik Jan szer. Stwolowicz
kpr. Sucliicli Grzegorz szer. Szczeszkiewicz Ludwik szer. Szkura
szer. Szmatlik Jan szer. Sztukowski Władysław szer. Szulklaper Berek
plut. Szustar Rudolf szer. Szydłowski Stanisław szer. Szymański Józef
szer. Szymczak Józef szer. Tomczyńskd Leon szer. Trojanowski Jan
szer. Turosz Franciszek szer. Walter Alfons . kpr. Wąsowski Wincenty
szer. Wlazło Władysław szer. Wojciechowski Walenty sierż. Wojkszner Bolesław
sierż. Woynilowicz Stefan szer. Wróbel Józef st. szer. Włodarczyk Antoni
szer. Wysocki Roman szer. Za jąc Antoni szer. Zając Leon
szer. Zając Stanisław szer. Zajczykow Władysław kpr. Zaniewski Józef
szer. Zawada Wojciech szer. Ziarko Jan szer. Zieliński

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Orderem Virtuti Militari za wojnę 1918–1921[12]
Krzyżem Złotym ppłk Kazimierz Rybicki
Krzyżem Srebrnym
chorągiew pułkowa szer. Jan Badziński sierż. Roman Benisz
ppłk Bronisław Bohaterewicz por. Józef Borkiewicz por. Witold Ciechanowicz
por. Piotr Daniszewski nr 4040[13] ppor. Piotr Domaradzki kpr. Franciszek Gniłko
kpr. Józef Ilkiewicz mjr Mieczysław Kaleński-Jaśkiewicz plut. Kazimierz Kalicki
st. szer. Józef Kisiel st. szer. Witold Komko plut. Józef Kosiorowski
plut. Zygmunt Kubacki ppor. Wacław Kuferski sierż. Stanisław Naprawski
por. Feliks Oreluk ppor. Piotr Pełka ppor. Konstanty Piotrowicz
sierż. Hieronim Puciłowski st. szer. Jan Redel ppor. Edward Romanowski
ppłk Kazimierz Rybicki ppłk szt. gen. Seweryn Rymaszewski sierż. Józef Siedlikowski
ppor. Piotr Sirotkiewicz plut. Jan Ślusarz ppor. Stanisław Sobieszczański
por. Franciszek Songin st. sierż. Antoni Symomowicz por. Wacław Szymański
ppłk. Bolesław Waśkiewicz sierż. Roman Weber sierż. Władysław Węglarz
kpr. Mieczysław Wojciechowski plut. Bolesław Wojkszner sierż. Aleksander Zarecz
st. szer. Albin Zuwalski plut. Edward Żemajtis

Za bohaterstwo w walce chorągiew pułkową i czterdziestu żołnierzy odznaczono Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego „Virtuti Militari”, a stu siedemdziesięciu Krzyżem Walecznych. Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej odznaczono dziewięćdziesięciu sześciu żołnierzy[14].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

29 DP w 1938.jpg
Obchody 400 rocznicy urodzin króla Stefana Batorego w Grodnie - defiluje 81 pp. Na trybunie honorowej prezydent RP Ignacy Mościcki.
15-lecie 81 pp w Grodnie - d-ca pułku dekoruje odznaką gen. Lucjana Żeligowskiego
Żołnierze 81 pp

W latach 1923-1939 pułk stacjonował w Grodnie[15] na terenie Okręgu Korpusu Nr III[16].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 22 sierpnia, jako datę święta pułkowego[17]. 6 czerwca 1928 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zmienił datę święta pułkowego 81 pp z dnia 22 sierpnia na dzień 12 listopada[18].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 81 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400-700 żołnierzy[19]. W tym czasie wprowadzono też dodatkowo kompanię karabinów maszynowych. Stan pułku powiększył się o 4 oficerów, 13 podoficerów, 1200 szeregowców i 12 karabinów maszynowych[20]. W pułku, tytułem eksperymentu, utworzono kompanię podchorążych rezerwy piechoty. W jej skład wchodziły trzy plutony strzeleckie i pluton karabinów maszynowych. Kompania pod względem organizacyjnym i wyszkolenia podlegała dowódcy dywizji, a pod względem administracyjnym dowódcy pułku[21].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[22][a]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
dowódca pułku płk Edward Banaszak
I zastępca dowódcy ppłk dypl. Zygmunt Cetnerowski
adiutant mjr Seweryn Karol Byszek
starszy lekarz kpt. lek. dr Konrad Jurowski
młodszy lekarz vacat
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) ppłk Stefan Mrozek
oficer mobilizacyjny kpt. Marian Zywert
z-ca oficera mobilizacyjnego kpt. Bolesław Tworogal
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Czesław Polikarp Kalinowski
oficer gospodarczy kpt. int. Aleksander Czarnocki
oficer żywnościowy vacat
oficer taborowy[b] Kazimierz II Chojnowski
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm.) Tomasz Radziszewski
dowódca plutonu łączności por. Wacław Eustachiusz Bareja
dowódca plutonu pionierów por. Jan Kamiński
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. art. Gustaw Bolesław Różycki
dowódca plutonu ppanc. por. Władysław Szłyk
dowódca oddziału zwiadu por. Stanisław I Kałużny
I batalion
dowódca batalionu mjr Piotr Marciniak
dowódca 1 kompanii kpt. Józef Ujazdowski
dowódca plutonu por. Mieczysław Sokolnicki
dowódca plutonu ppor. Edward Sobczyk
dowódca 2 kompanii por. Marian Widzowski
dowódca plutonu ppor. Władysław Silarski
dowódca plutonu ppor. Antoni Aleksander Bednarczyk
dowódca 3 kompanii p.o. por. Zygmunt Józef Bieńkowski
dowódca plutonu ppor. Jan Borgula
dowódca 1 kompanii km por. Edward Laszuk
dowódca plutonu por. Czesław Pietrewicz
II batalion
dowódca batalionu mjr Wacław Ptaszyński
dowódca 4 kompanii kpt. Czesław Kazimierz Michalczyk
dowódca plutonu por. Jerzy Kopczyński
dowódca plutonu ppor. Michał Wawrzyniec Kosiba
dowódca 5 kompanii kpt. Józef Julian Zatopiański
dowódca plutonu ppor. Kazimierz Zając
dowódca plutonu ppor. Roman Jerzy Fiedorowicz
dowódca 6 kompanii kpt. Lucjan Marceli Zalewski
dowódca plutonu ppor. Teodor Kowalczyk
dowódca 2 kompanii km kpt. Konrad Leopold Stępień
dowódca plutonu ppor. Mikołaj Witold Drozdowicz
III batalion
dowódca batalionu vacat
dowódca 7 kompanii por. Władysław Żogło
dowódca plutonu ppor. Piotr Nowiński
dowódca 8 kompanii por. Stanisław Józef Sokołowski
dowódca plutonu por. Józef Jan Storc
dowódca 9 kompanii por. Włodzimierz Dulniak
dowódca plutonu ppor. Hubert Karol Kobarski
dowódca plutonu ppor. Witold Marian Nowakowski
dowódca 3 kompanii km kpt. Mieczysław Michał Ciesiuński
dowódca plutonu ppor. Franciszek Antoni Beck
na kursie por. Franciszek Zwaniecki
por. Antoni Henryk Barański
ppor. Ryszard Czesław Dergiman
ppor. Rajmund Kiwacz
81 Obwód Przysposobienia Wojskowego (Grodno przy 81 pp)[24]
komendant obwodowy PW mjr piech. Bolesław Szajda[c]
komendant miejski PW Grodno por. kontr. piech. Florian Synakiewicz
komendant powiatowy PW Sokółka kpt. piech Alfred Andrzej Willich

Wojna obronna 1939[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 walczył w składzie macierzystej dywizji w odwodowej Armii „Prusy”.

Początkowo planowano wykorzystać dywizję na głównym wysiłku obrony w składzie Armii „Łódź”. Jednak latem 1939 marszałek Edward Śmigły-Rydz podporządkował 29 DP dowództwu Armii „Prusy” gen. dyw. Stefana Dąb-Biernackiego.

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

23 sierpnia zarządzono mobilizację jednostek w Okręgu Korpusu III (Grodno). Mobilizacja 81 pułku Strzelców Grodzieńskich rozpoczęła się o świcie 24 sierpnia i przebiegała ściśle według planów mobilizacyjnych.

Procent stawiennictwa żołnierzy rezerwy był wysoki. Nie odnotowano kłopotów z uzbrojeniem, umundurowaniem i wyżywieniem. Od rana 27 sierpnia pułk w pełnym składzie „czasu W” skoncentrował się na Rumlówce. Transporty kolejowe podstawiono jednak dopiero wieczorem 28 sierpnia. Pułk wyruszył w rejon koncentracji z czterdziestogodzinnym opóźnieniem trasą przez Białystok, Małkinię i Warszawę. 30 sierpnia wyładował się w Radziwiłłowie i zajął rejon wyjściowy do działań na północ od Rawy Mazowieckiej. 31 sierpnia oddziały pułku pomagały chłopom w pracach polowych i prowadziły ćwiczenia zgrywające. Dalsza pomoc oraz ćwiczenia oddziałów zaplanowano na 1 września.

Działania bojowe[edytuj | edytuj kod]

1 września pododdziały pułku znajdowały się w wyznaczonych rejonach wyjściowych do działań. W godzinach wieczornych dowódca pułku otrzymał zadanie przegrupować się do rejonu miejscowości Spała. Pułk wyruszył przed wieczorem 1 września i marszem nocnym do godzin rannych 2 września osiągnął wyznaczony rejon. Postój zorganizował w okalających Spałę lasach.

W południe rozkaz dowódcy 29 Dywizji nakazywał kolejne przegrupowanie. Tym razem pułk wykonał 28-kilometrowy marsz dzienny i osiągnął rejon lasu Potok i pozostawał tam do wieczora 3 września. Nocą pułk wykonał kolejny dziesięciokilometrowy marsz i zajął miejscowości: Dąbrowy, Józefowa i Jaksonka.

4 września odebrano oficerom i szeregowym dowody osobiste, legitymacje kawalerów Orderu Virtuti Militari i odesłano je do sztabu dywizji[26]. Odnotowano też pierwsze trudności w zaopatrzeniu w żywność, zwłaszcza w chleb.

W tym dniu po raz pierwszy żołnierze pułku zetknęli się z oznakami wojny, obserwując bombardowanie Sulejowa przez Luftwaffe. Także w tym dniu napotkano pojedynczych szeregowych z różnych oddziałów, którzy nie mogli wylegitymować się rozkazem opuszczenia swych jednostek. Nawiązano też kontakt z sąsiednim 76 pp.

W godzinach popołudniowych na rozkaz dowódcy armii 81 pułk skierował drużynę kolarzy z kompanii zwiadowczej pod dowództwem ppor. Kazimierza Rzęśnego z dwoma karabinami maszynowymi i działkiem przeciwpancernym do dyspozycji 5 kompanii kpt. Sopoćki z 76 pp. Zadaniem kompanii było zabezpieczenie przejścia przez Pilicę w Przedborzu oddalonym o 30 km od miejsca postoju 81 pp. Wydzielony w ten sposób oddział nie powrócił już do grodzieńskiego pułku.

5 września gen. Dąb-Biernacki około godz. 18 przybył osobiście do miejsca postoju 81 pułku i w obecności płk. Ignacego Oziewicza wydał dowódcy grodzieńskiego pułku ustny rozkaz, w myśl którego 81 pp działając na lewym skrzydle 29 DP miał zająć odcinek ŁodyńskoRozprzaJeżów, maszerując po osi JaksonekŁęczno do miejscowości Rozprza[27].

By zachować odpowiednie tempo przegrupowania, ok. 20:00 pułk wyruszył marszem ubezpieczonym bez taborów. W straży przedniej maszerował I batalion kpt. Marciniaka wzmocniony bronią przeciwpancerną. Za nim przemieszczały się pozostałe bataliony, a jako patrol tylny kompania zwiadowców. Do przepraw na Pilicy w rejonie Kurnędza pułk dotarł po zmroku. Bród był dość płytki, jednakże grząski, ze stromymi brzegami trudnymi do pokonania dla nielicznych wozów amunicyjnych. Ze względu na to, iż przeprawa przeciągała się ponad czas zaplanowany, płk Banaszak nakazał po przebyciu brodu dalszy marsz straży przedniej i części kolumny sił głównych do wyznaczonego rejonu.

W godzinach nocnych oficer operacyjny 29 DP por. Chomiuk przekazał dowódcy 81 pp ustny rozkaz zmiany kierunku marszu. Pułk miał przejść niezwłocznie do rejonu Koło – Barkowice Mokre.

Przy podejściu do Sulejowa została ostrzelana szpica straży przedniej, przy której znajdował się dowódca pułku. Przechodząc prosto z marszu do natarcia, szpica dotarła wkrótce do centrum Sulejowa. Domniemanym „nieprzyjacielem” okazały się placówki 76 pp, którego pododdziały wcześniej wycofały się z tej miejscowości.

W czasie marszu z Sulejowa do lasu Barkowice Mokre pułk został ostrzelany przez lotnictwo nieprzyjaciela. W trakcie marszu zaginął dowódca II batalionu kpt. Krupiński.

6 września około godz. 8 rano pułk znalazł się w lesie Barkowice Mokre, zajmując obronę na skraju lasu w kierunku południowo-zachodnim. Wkrótce po wejściu pułku do lasu niemieckie lotnictwo rozpoczęło bombardowanie i ostrzeliwanie z broni pokładowej zgrupowanych tam oddziałów. Atak lotnictwa trwał od godz. 8:00 do godz. 15:00 unieruchamiając całkowicie pułk i powodując liczne ofiary. W rozpoznaniu brały udział jedynie patrole, które rozpoznały niemieckie kolumny pancerne posuwające się na Wolbórz. Pułk został częściowo oskrzydlony i znalazł się na tyłach kolumn pancernych nieprzyjaciela. Brak też było łączności ze sztabem 29 DP. Wobec tej sytuacji płk Banaszak po południu 6 września podjął decyzję o przegrupowaniu pułku w kierunku Kozienic. Przegrupowanie to miało odbyć się skrycie lasami w celu uniknięcia walk z nieprzyjacielem. O godz. 19:00 pułk wyruszył w kierunku Zarzęcina. W nocy z 6 na 7 września przeprawił się przez Pilicę. Wtedy też odłączył się od pułku batalion mjr. Bolesława Szajdy i kompania zwiadowców por. Dubiaka.

Rano 7 września pułk (bez I batalionu i kompanii zwiadowców) osiągnął leśniczówkę Trzebiatów, gdzie zarządzono odpoczynek.

Po odpoczynku pułk wyruszył dalej lasami do Brzustowa i tam połączył się ze swoim I batalionem. W czasie przemieszczania kolumna sił głównych została ostrzelana kilkakrotnie przez dywersantów. Nie zdezorganizowało to jednak marszu pododdziałów.

8 września pułk skierował się w kierunku szosy radomskiej i Odrzywołu. Jednakże wysłany wcześniej na rozpoznanie patrol stwierdził obecność niemieckiej piechoty zmotoryzowanej na południe od Odrzywołu, wzdłuż szosy DrzewicaNowe Miasto. Wobec tego dowódca pułku zawrócił pułk i 9 września o świcie zatrzymał się w lesie nad Pilicą w rejonie Wólki Kuligowskiej. 10 września po zapadnięciu zmroku pułk wyruszył spod Wólki Kuligowskiej do leśniczówki Huta po osi RadniceKraszków.

Rano 11 września szpica czołowa natknęła się pobliżu Kraszkowa na niemiecką kolumnę zaopatrzeniową. W wyniku walki niemiecka kolumna składająca się z 30 samochodów została doszczętnie zniszczona. Wzięto ośmiu jeńców. Straty pułku: dwóch zabitych i dwóch rannych[28].

Odgłosy walki zaalarmowały Niemców. Piechota wsparta czołgami zaatakowała pułk z kierunku miejscowości Rozwady. Atak odparto ogniem plutonu artylerii, działek przeciwpancernych i ciężkich karabinów maszynowych. Ostatni etap drogi do lasu Przysucha pułk odbył nękany atakami lotnictwa. Na północ od Rozwad oddziały pułku natknęły się na rozbity i rozgrabiony tabor 25 pułku ułanów.

Do Lasu Przysucha pułk dotarł około godz. 15:00 11 września, nawiązując łączność ze zgrupowaniem 19 DP pod dowództwem płk. Tadeusza Pełczyńskiego.

W nocy z 11 na 12 września odpoczywające w Lesie Przysucha oddziały 81 pp były ostrzeliwane nękającym ogniem niemieckiej artylerii ciężkiej prowadzonym z kierunku Kamiennej Woli. Ostrzał trwał niemal całą noc. Żołnierze II batalionu, szukając osłony przed ogniem, rozproszyli się i pogubili w lesie. Było kilku zabitych i około trzydziestu rannych.

12 września o 12:00 płk Edward Banaszak zarządził odprawę dowódców pododdziałów pułku. Jeszcze w czasie trwania odprawy, ok. 14:00 na pozycje zajmowane przez żołnierzy polskich wyszło natarcie oddziałów niemieckich. Podwieziona samochodami piechota nieprzyjaciela rozpoczęła atak z zachodu i północy, posuwając się głównie wzdłuż dróg i przesiek. Walka przybierała niekorzystny dla pododdziałów pułku obrót. W czasie jej trwania kpt. lek. Jurkowski przyprowadził do miejsca postoju dowódcy grupę żołnierzy liczącą około czterdziestu pięciu rannych. Nie widząc innego wyjścia z sytuacji, dowódca pułku wydał rozkaz kpt. Jurkowskiemu wycofania rannych i odprowadzenia ich do najbliższego niemieckiego szpitala razem z ośmioma jeńcami wziętymi do niewoli pod Kraszkowem. Po kolejnych uderzeniach oddziałów niemieckich płk Banaszak zarządził odwrót w kierunku Warszawy[29].

W boju w Lesie Przysucha zginęło około dwudziestu żołnierzy pułku. Rozproszonych oddziałów nie udało się już ponownie zebrać. 81 pp, jako zwarta jednostka bojowa, przestał istnieć[29].

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939
Dowództwo
dowódca pułku płk piech. Edward Banaszak
I adiutant kpt. Mieczysław Michał Ciesiuński
II adiutant por. rez. inż. Franciszek Gawin
kwatermistrz kpt. piech. Czesław Polikarp Kalinowski[d]
naczelny lekarz kpt. dr Konrad Jurowski
oficer łączności por. Franciszek Zwaniecki
oficer informacyjny por. Jan Kamiński
dowódca kompanii gospodarczej kpt. Bolesław Tworogal
płatnik por. rez. Malesiński
oficer żywnościowy por. rez. Oppman
kapelmistrz kpt. Tomasz Radziszewski
kapelan ks. Antoni Hermanowski
I batalion
dowódca mjr Piotr Marciniak
adiutant ppor. rez. Kazimierz Stępniewski
oficer żywnościowy ppor. rez. Zbigniew Stopczyk
płatnik ppor. rez. Stefan Zaremba
dowódca plutonu łączności ppor. rez. Kazimierz Marcinkiewicz
lekarz por. lek. rez. dr Stanisław Obrębowski[e]
dowódca 1 kompanii ppor. Edward Sobczyk
dowódca 2 kompanii ppor. rez. Zytkiewicz
dowódca 3 kompanii por. Antoni Żogło
dowódca 1 kompanii ckm por. Edward Laszuk
II batalion
dowódca kpt. Roman Krupiński
adiutant por. rez. inż. Boron
oficer żywnościowy ppor. rez. Łukasz Dąbrowski
płatnik ppor. rez. Stanisław Cieślewski
dowódca plutonu łączności ppor. Otto Trambowicz
dowódca 4 kompanii por. Jerzy Kopczyński
dowódca 5 kompanii ppor. rez. Stefan Wrzosek
dowódca 6 kompanii ppor. rez. Stanisław Juszkiewicz
dowódca 2 kompanii ckm ppor. Drozdowicz
dowódca plutonu broni towarzyszącej ppor. rez. Stanisław Teśniarz
III batalion
dowódca mjr Bolesław Szajda
adiutant ppor. rez. Mieczysław Baszyński
płatnik ppor. rez. Tokarski
dowódca plutonu łączności ppor. rez. Bieńkowski
lekarz sierż. pchor. dr Kuklewski
dowódca 7 kompanii por. Zygmunt Bieńkowski
dowódca 8 kompanii ppor. rez. Wolejko
dowódca 9 kompanii kpt. Stefan Steś
dowódca 3 kompanii ckm por. Władysław Szlyk
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej kpt. Konrad Stępień
dowódca kompanii zwiadowców por. Włodzimierz Dulniak
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Gustaw Bolesław Różycki
dowódca plutonu pionierów ppor. rez. Antoni Mrowiński
dowódca plutonu przeciwgazowego sierż. Szydlak
dowódca plutonu łączności plut. pchor. rez. Zbigniew Łosiak

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Jeleń Świętego Huberta – motyw herbu Grodna i sztandaru Pułku Grodzieńskiego
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Sztandar

Najważniejszym symbolem każdego pułku był jego sztandar. Społeczeństwo Grodna już na początku istnienia pułku postanowiło ofiarować mu chorągiew. Jednakże dopiero po zakończeniu działań wojennych sztandar został uroczyście przekazany 6 czerwca 1921 roku w Wilnie przez gen. Lucjana Żeligowskiego[33][15].

15 kwietnia 1922 przybył do Wilna Naczelny Wódz, Józef Piłsudski, by w imieniu Rzeczypospolitej objąć w posiadanie Ziemię Wileńską. 19 kwietnia udekorował on sztandar pułku Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari[33][15].

Sztandar 81 psg po stronie lewej miał wyhaftowany na białym tle wizerunek modlącego się św. Kazimierza, patrona Wielkiego Księstwa Litewskiego i jelenia św. Huberta – herb Grodna. Wzdłuż górnej i dolnej krawędzi wyhaftowany napis, będący zawołaniem pułku: „Nie damy ziemi skąd nasz ród – tak nam dopomóż Bóg”.

Po prawej stronie umieszczono polski Krzyż Kawalerski z wizerunkiem srebrnego orła w koronie otoczonego wieńcem laurowym. Na ramionach Krzyża Kawalerskiego umieszczony był napis: Pułk I Strzelców Grodzieńskich, (na górnym i dolnym ramieniu). Boczne zaś ozdabiał napis „Honor i Ojczyzna”. Pomiędzy ramionami Krzyża wyhaftowane były wieńce z numerem pułku (I).

Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[34].

Odznaka pamiątkowa

15 stycznia 1929 roku Minister Spraw Wojskowych Pierwszy Marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 81 pułku piechoty[35]. Odznaka o wymiarach 41×26 mm ma kształt krzyża otoczonego wieńcem laurowym. Na skrzyżowaniu ramion umieszczono herb Ziemi Grodzieńskiej. Na ramionach krzyża widniał napis „12 listop. 1918 r. Grodzieński P. Strz.” Odznaka była wykonana z białego metalu lub srebra[36].

Prawo do jej noszenia przysługiwało żołnierzom, którzy przesłużyli w pułku: w czasie działań na froncie przez sześć miesięcy, a w batalionie zapasowym przez okres dwóch lat. W czasie pokoju oficerom i podoficerom zawodowym po dwóch latach służby w pułku, a szeregowym i podoficerom niezawodowym po odbyciu obowiązkowej służby czynnej. Nadawał ją dowódca pułku na wniosek dowódcy kompanii, zatwierdzony przez dowódcę batalionu i zastępcę dowódcy pułku. W wyjątkowych wypadkach nadawano odznakę osobom fizycznym i prawnym za wybitne zasługi dla pułku. Wręczano ją 12 listopada lub w terminie zwolnienia szeregowych do rezerwy. Za okres 10 lat nienagannej służby nadawano oficerom i podoficerom odznakę pamiątkową pułku w złocie. Oryginał (pierwowzór) odznaki pułkowej przechowywany był w pułkowym muzeum.

Stefan Batory, patron 81 pp
Odznaka specjalna

W 1933 minister spraw wojskowych Józef Piłsudski nadał pułkowi nazwę Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego. Z nazwą tą wiąże się kształt odznaki specjalnej noszonej na naramiennikach – były to inicjały „SB” z koroną. Wzór odznaki specjalnej ostatecznie został zatwierdzony w 1936 przez ministra spraw wojskowych Tadeusza Kasprzyckiego.

Hymn Batorowców
Z Siedmiogrodzkiej przybył ziemi
Król Stefan Batory Wielki
Z Siedmiogrodzkiej przybył ziemi
Drżał przed królem ród nasz wielki
Gromił cary i bojary
Zdobył Połock, Wielkie Łuki
Wrócił Polsce wieki złote
Dbał o sławę i o sztuki
My się, my się, my się, my się
Staropolskie kochajmy się (bis)
Prawą ręką Batorego
Tym co zawsze radą służył
Był Zamoyski Hetman Wielki
On to wojsko w bój prowadził
Gromił cary i bojary...
Cieszmy się bracia nadzieją
Że nadejdą lepsze czasy
Że nam jeszcze zajaśnieją
Karabele, słuckie pasy
Kontusze, kołpaki rysie
I one zwyczaje dawne
Nade wszystko owo sławne
Staropolskie kochajmy się
My się, my się...

Strzelcy grodzieńscy[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 81 Pułku Strzelców Grodzieńskich.
gen. Stanisław Maczek – dowódca pułku (1929–1934)
Dowódcy pułku[7][f]
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku – I zastępca dowódcy)[g]
II zastępca

Żołnierze 81 pułku piechoty - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[46] oraz Muzeum Katyńskie[47][h][i].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Bielski Stanisław porucznik rezerwy inżynier leśnictwa komisarz ochrony lasów Sieradz Katyń
Bujnowski Zygmunt podporucznik rezerwy inżynier budownictwa Firma „Pale-Franki” Katyń
Kunda Edmund porucznik rezerwy nauczyciel szkoła powszechna w Grodnie Katyń
Marcinkowski Jerzy podporucznik rezerwy inżynier Zarząd Miejski w Warszawie Katyń
Moser Leopold porucznik w st. sp. Katyń
Stęplewski Jan[50] porucznik rezerwy Bank GK w Warszawie Katyń
Urbański Bronisław podporucznik rezerwy Katyń
Bieńkowski Zygmunt porucznik rezerwy majątek Jurowcei Charków
Cydzik Zygmunt podporucznik rezerwy urzędnik Charków
Gajlewicz Kazimierz podporucznik rezerwy Charków
Lange Henryk podporucznik rezerwy technik przemysłu leśnego Charków
Lewandowski Józef chorąży żołnierz zawodowy (e) Charków
Marcinek Antoni podporucznik rezerwy lekarz weterynarii Charków
Markowski Stefan porucznik rezerwy urzędnik Charków
Pawłowski Roman podporucznik rezerwy lekarz Charków
Pluta Adam podporucznik rezerwy nauczyciel szkoła w Wysokim Charków
Radziszewski Tomasz kapitan żołnierz zawodowy kapelmistrz 81 pp Charków
Rutkowski Stanisław podporucznik rezerwy urzędnik Zarząd Miejski w Grodnie Charków
Samek Stanisław porucznik żołnierz zawodowy dowódca 2 kkm 8 pp Leg. Charków
Sarnosiek Witold podporucznik rezerwy inżynier rolnik Charków
Wardecki Tadeusz podporucznik rezerwy Charków
Wolny Dobrosław porucznik rezerwy inżynier Charków
Wróblewski Zygmunt podporucznik rezerwy inżynier chemik pracował w Warszawie Charków
Michajłowicz Józef chor. rez. urzędnik ULK

Pamięć o pułku[edytuj | edytuj kod]

O historii 81 pułku Strzelców Grodzieńskich powstało wiele opracowań, m.in. monografia Jerzego Lisickiego wydana w 1995 przez Muzeum Wojska w Białymstoku. W okresie III Rzeczypospolitej tradycje pułku kultywował 3 batalion zmechanizowany 29 Szczecińskiej Brygady Zmechanizowanej im. Króla Stefana Batorego. Ponadto jedna z ulic Radzymina nosi imię „Strzelców Grodzieńskich”[51].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[23].
  2. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  3. Bolesław Szajda (ur. 8 marca 1898) był odznaczony VM, KWx3 i SKZ. Na stopień majora został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 2. lokatą w korpusie oficerów piechoty[25].
  4. Czesław Polikarp Kalinowski (ur. 26 stycznia 1901) był odznaczony KW, MN i SKZ. Na stopień kapitana został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1935 w korpusie oficerów piechoty[30].
  5. Stanisław Obrębowski (ur. 30 czerwca 1904 w Wilnie, zm. 1976) na stopień porucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1937 i 56. lokatą w korpusie oficerów zdrowia, grupa lekarzy[31]. W czasie kampanii wrześniowej dostał się do niemieckiej niewoli. Więcej informacji biograficznych w:[32].
  6. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[37].
  7. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[39]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  8. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[48].
  9. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[49].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dąbrowski 1928 ↓, s. 5.
  2. Lisicki 1995 ↓, s. 54.
  3. Lisicki 1995 ↓, s. 4.
  4. a b Lisicki 1995 ↓, s. 5.
  5. Odziemkowski 2010 ↓, s. 147.
  6. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  7. a b Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  8. Dąbrowski 1928 ↓, s. 44.
  9. Dąbrowski 1928 ↓, s. 49-50.
  10. Dąbrowski 1928 ↓, s. 51.
  11. Dąbrowski 1928 ↓, s. 49–51.
  12. Dąbrowski 1928 ↓, s. 51-52.
  13. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 77 z 11 sierpnia 1924, s. 442.
  14. Dąbrowski 1928 ↓, s. 52.
  15. a b c Dąbrowski 1928 ↓, s. 48.
  16. Almanach 1923 ↓, s. 52.
  17. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  18. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 15 z 6 czerwca 1928 roku, poz. 175.
  19. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  20. Jagiełło 2007 ↓, s. 65-67.
  21. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  22. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 644–645.
  23. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. VI.
  24. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 682.
  25. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 32.
  26. Lisicki 1995 ↓, s. 44.
  27. Lisicki 1995 ↓, s. 45.
  28. Lisicki 1995 ↓, s. 47.
  29. a b Lisicki 1995 ↓, s. 49.
  30. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 43.
  31. Rybka i Stepan 2003 ↓, s. 579.
  32. Andrzej Obrębowski. Refleksje nad „Przysięgą i przykazaniem Hipokratesowym” Władysława Szenajcha. „Acta Medicorum Polonorum”. 9, 2009. Poznań: Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego. ISSN 2083-0343. .
  33. a b Satora 1990 ↓, s. 150.
  34. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  35. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 1 z 15 stycznia 1929 roku, poz. 1.
  36. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 129.
  37. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  38. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 39 z 20 czerwca 1923 roku, s. 402.
  39. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  40. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 52 z 29 lipca 1923 roku, s. 494.
  41. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 18 z 26 lutego 1924 roku, s. 86.
  42. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 136.
  43. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 173.
  44. a b Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 644.
  45. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 18 kwietnia 1935 roku, s. 40.
  46. Katyń – miejsca pamięci
  47. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  48. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  49. Wyrwa 2015 ↓.
  50. Księgi Cmentarne – wpis 3539
  51. Plan miasta Radzymina (pol.). [dostęp 1 grudnia 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]