71 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 71 Pułku Piechoty II RP. Zobacz też: 71 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 71.
71 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Tradycje
Święto 26 maja[1]
Rodowód 20 Pułk Strzelców Polskich
144 Pułk Piechoty
Dowódcy
Pierwszy kpt.Tadeusz Golachowski
Ostatni ppłk dypl. Adam Zbijewski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Kowel
Ostrów Mazowiecka
Zambrów[2]
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 18 Dywizja Piechoty (II RP)[3]
Bitwa pod brodami 1920.png

71 Pułk Piechoty (71 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Pułk został sformowany w ramach Armii Polskiej we Francji jako 20 pułk Strzelców Polskich, później przemianowany na 144 pułk piechoty. W lutym 1921 jednostka przemianowana została na 71 pułk piechoty.

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny z bolszewikami pułk dyslokowany został do Kowla, a następnie do pokojowego garnizonu w Ostrowi Mazowieckiej na terenie Okręgu Korpusu Nr I[4]. We wrześniu 1926 oddział przeniesiony został do garnizonu Zambrów, w którym zajął wyremontowany kompleks koszarowy, wybudowany przez Rosjan w latach 1885-1894 i spalony przez Niemców pod koniec I wojny światowej. Kompleks obejmował ponad 20 budynków koszarowych i dużą liczbę domów mieszkalnych.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 71 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[5]. W 1932 roku pułk ofiarował pamiątkową statuetkę dla 71 Nowojorskiego pułku piechoty, w koszarach którego odbyły się pierwsze szkolenia ochotników amerykańskiej Polonii do Błękitnej Armii[6].

Działania bojowe w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Sgo narew 1939.png
Bitwa wizna 1939.png

24 sierpnia we wczesnych godzinach rannych, w koszarach w Zambrowie, rozpoczęto mobilizację alarmową. Prace przebiegały bardzo sprawnie i już następnego dnia rano pułk osiągnął gotowość bojową, a więc 10 godzin wcześniej, niż zakładały plany mobilizacyjne. W niedzielę 27 sierpnia cały pułk wziął udział w mszy polowej, podczas której nastąpiło zaprzysiężenie zmobilizowanych żołnierzy. W nocy, z niedzieli na poniedziałek, rozpoczął się wymarsz 71 pp do rejonu koncentracji na zachód od Łomży.

W czasie kampanii wrześniowej 1939 71 pułk piechoty walczył w składzie macierzystej 18 Dywizji Piechoty, która podporządkowana została dowódcy SGO „Narew”. Dywizji przydzielony został odcinek obrony wzdłuż Narwi o długości 120 km, od m. Kamianka (14 km na północny wschód od Różana do m. Rutki (25 km na południowy wschód od Łomży). W pasie obrony znajdowały się przeprawy przez Narew pod Ostrołęką, Nowogrodem i Łomżą.

1 września o godzinie 4.30 nad Łomżą przeleciały samoloty Luftwaffe. Kilka maszyn zbombardowało koszary w Zambrowie.

2 września 71 pp (bez III batalionu i 2 kompanii strzeleckiej) skierowany został na rozpoznanie rejonu m. Kadzidło, a 2 kompania strzelecka, przewieziona kolejką wąskotorową, miała w nocy odbić Myszyniec.

3 września w Myszyńcu 2/71 pp została zaskoczona w kolumnie marszowej na ulicach miasta przez niemieckie samochody pancerne i rozproszona tracąc około 30 poległych i około 60 rannych, którzy dostali się do niewoli, w tym ciężko rannego dowódcę kompanii i dwóch zabitych dowódców plutonów.

W nocy z na 5 września III/71 pp mjr. Fobera wycofany został z odcinka „Wizna” i skierowany do rejonu Wojciechowic, gdzie miał dołączyć do pułku. 5 września III/71 pp wypoczywał w rejonie lasu Giełczyn, a w nocy z 5 na 6 września kontynuował marsz. W Wiźnie ze składu 71 pp pozostały plutony: pionierów i artylerii piechoty. Oba plutony, w dniach 7-10 września, wzięły udział w obronie Wizny.

Bitwa o Zambrów[7][edytuj | edytuj kod]

Zajęcie Zambrowa przez niemiecką 20 Dywizję Zmotoryzowaną z XIX KPanc. gen. Heinza Guderiana oznaczało praktycznie otoczenie 18 DP. W celu umożliwienia wyjścia Dywizji z okrążenia należało odbić z rąk niemieckich Zambrów i otworzyć drogę w kierunku na Nur nad Bugiem, a więc walka o Zambrów była dla 18 Dywizji szansą wyjścia z okrążenia w kierunku przeprawy przez Bug.

Dowódca Dywizji płk Stefan Kossecki wydał w dniu 11 września rano rozkaz do natarcia na Zambrów. Główny ciężar walki spoczywał na 71 pp. Pozycjami wyjściowymi do ataku dla poszczególnych oddziałów pułku były okoliczne lasy: I batalion wyruszył ze wsi Sędziwuje, II batalion z północnego skraju lasu Wądołki-Bućki i III batalion z pozycji wyjściowej z rejonie Zakrzewa Starego. W rozkazie postawiono poszczególnym oddziałom następujące zadania:

  • III batalion 71 pp wznowi dotychczasowe natarcie, zajmie Pruszki i północno-zachodni skraj Zambrowa,
  • I batalion 71 pp opanuje środkową część Zambrowa, po czym przejdzie do obrony na wschodnim skraju miasta, zamykając wyloty szos na Białystok i Wiznę,
  • 18 dac zapewni wsparcie natarcia I i III batalionów 71 pp,
  • II batalion 71 pp zdobędzie koszary w Zambrowie, a następnie przejdzie do obrony tego rejonu,
  • wydzielone oddziały 33 pp zdobędą i utrzymają wzgórze 128.5 oraz m. Nagórki Jabłoń, ubezpieczając III batalion 71 pp z kierunku północnego.

W czasie zaciętych walk III batalion pod silnym ostrzałem przeciwnika osiągnął Pruszki, a potem północno-zachodnią część Zambrowa. Jednak po kolejnych silnych przeciwnatarciach niemieckich po godz. 14 wycofał się w rejon Zakrzewa.

I batalion pod silnym ogniem nieprzyjacielskich ckm-ów około godz. 12 osiągnął rynek w Zambrowie, gdzie jego natarcie zostało zatrzymane. Już w tej fazie walk batalion poniósł ciężkie straty, polegli między innymi kpt. Romuald Kudukis – dowódca I kompanii oraz kpt. Władysław Dąbrowski – dowódca I kompanii ckm. Walki toczyły się o poszczególne, z reguły płonące domy. Około godz. 14 rozpoczęło się niemieckie przeciwnatarcie, w wyniku którego polskie oddziały zostały wyparte z Zambrowa. Około godz. 17 dowódca pułku ppłk Adam Zbijewski wycofał I batalion z walki, którego straty wynosiły ponad 50%, kierując go do rejonu miejscowości Sędziwuje.

Natarcie II batalionu pod silnym ogniem przeciwnika załamało się na pozycjach wyjściowych. W pierwszej fazie ataku poległ dowódca batalionu mjr Stanisław Knapik, batalion poniósł ciężkie straty i przeszedł do obrony. Na rozkaz dowódcy pułku około godz. 17 batalion wycofał się w rejon miejscowości Krajewo Korytki.

Walki o miasto wygasły z nastaniem ciemności.

Wysokie straty batalionów 71 pp świadczyły o zaciekłości walk, podczas których często dochodziło do walki na bagnety i z użyciem granatów. Oficerowie z reguły nacierali w przedniej linii, dlatego zachodziła konieczność dokonywania zmian na stanowiskach dowódczych podczas bitwy. Dowódca pułku płk A. Zbijewski obliczał, że straty osobowe pułku do czasu bitwy o Zambrów wynosiły 10-15%, a w dniu 11 września osiągnęły 30-40%, w tym w kadrze zawodowej do 60% stanu. W Wojskowym przeglądzie historycznym nr 3 z 1974 roku szef Sztabu 18 DP ppłk Kazimierz Pluta-Czachowski ocenił wielkość strat 18 DP w tej bitwie na ponad 400 poległych i co najmniej 1200 rannych – głównie z 71 pp i częściowo z 33 pp, 18 pal i 18 dac.

Po bitwie o Zambrów podjęto próbę przebicia się pozostałych oddziałów 18 DP przez rejon Andrzejewa, jednak ogromna przewaga wroga w sile 4 dywizji doprowadziła do likwidacji naszej Dywizji w czasie ostatniego boju w nocy z 12 na 13 września pod Andrzejewem.

Mogiła Zbiorowa poległych na cmentarzu w Zambrowie jest ostatnim śladem, jaki pozostał po żołnierzach, którzy mimo porażającej przewagi wroga, braków w zaopatrzeniu i nieludzkiego zmęczenia okazali hart ducha i znaleźli siły, by stanąć znowu do walki o swoje miasto, wypełniając żołnierski obowiązek do końca. Po wielu latach w tym roku, w 67 rocznicę bitwy o Zambrów, możliwe stało się umieszczenie na mogile tablic z aktualnie udokumentowanym wykazem nazwisk poległych wraz z emblematami w postaci orła Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej i odznaki 71 pp.

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Pomnik ku czci żołnierzy 71 pp poległych we wrześniu 1939 r.[a]
Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku - I zastępca dowódcy)
Kwatermistrzowie
Oficerowie pułku

Obsada personalna w marcu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne[13]
  • dowódca pułku – płk dypl. Orest Teodor Dżulyński
  • z-ca dowódcy – ppłk Stefan Karol Komędera
  • adiutant – kpt. Marian Jan Liskowiak
  • starszy lekarz – kpt. dr Tadeusz Gisges
  • młodszy lekarz – vacat
  • II z-ca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Jan Foryś
  • oficer mobilizacyjny – kpt. Jan Łatkowski
  • z-ca oficera mobilizacyjnego – por. Teodor Julian Laskowski
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. Józef Wroniecki
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Stefan Biała
  • oficer żywnościowy – kpt. adm. (piech.) Eugeniusz Andrzej Wasilewicz
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Eugeniusz Wityk
  • oficer placu Zambrów – vacat
  • kapelmistrz – por. adm. (kapelm.) Władysław Martyna
  • dowódca plutonu łączności – por. Kazimierz Kronglej
  • dowódca plutonu pionierów – por. Bronisław Piotrowicz
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. art. Stanisław Brykalski
  • dowódca plutonu ppanc. – ppor. Józef Piotr Mioduszewski
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Franciszek Plackowski
I batalion
  • dowódca batalionu – vacat
  • dowódca 1 kompanii – kpt. Mieczysław II Wierzbicki
  • dowódca plutonu – ppor. Aureliusz Stefan Smodliboski
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Tadeusz Ludwik Eugeniusz Dworak
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Feliks Dąbecki
  • dowódca plutonu – ppor. Marian Jerzy Malinowski
  • dowódca 1 kompanii km – kpt. Władysław II Dąbrowski
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Stefan Puchała
II batalion
  • dowódca batalionu – mjr Stanisław I Knapik
  • dowódca 4 kompanii – por. Lucjan Mirowski
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Maleszyk
  • dowódca 5 kompanii – por. Wacław Kryszak
  • dowódca plutonu – por. Stefan Stawecki
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Mieczysław Michalewski
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Marek Ignacy Winter
  • dowódca plutonu – por. Adam Wiśniewski
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Alfons Gdaniec
  • dowódca 2 kompanii km – kpt. Józef Eugeniusz Goetzen
  • dowódca plutonu – por. Konstanty Jan Badura
  • dowódca plutonu – por. Seweryn Ignacy Kwiatkowski
  • dowódca plutonu – por. Czesław Wincenty Wiśniewski
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Jakub Fober
  • dowódca 7 kompanii – por. Waldemar Wsiewołod Insarew-Roszczyn
  • dowódca plutonu – por. Stanisław Jan Świstek
  • dowódca plutonu – ppor. Czesław Zając
  • dowódca 8 kompanii – kpt. Jan Kazimierz Wołyniak
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Kopczyński
  • dowódca 9 kompanii – kpt. Romuald Kudukis
  • dowódca plutonu – ppor. Zbigniew Tadeusz Pająk
  • dowódca 3 kompanii km – por. Bronisław Kotecki
  • dowódca plutonu – ppor. Rudolf Nowak
  • na kursie – por. Witalis Attinger
  • na kursie – por. Eugeniusz Naparliński
  • na kursie – por. Włodzimierz Kazimierz Kruszewski
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 18 DP
  • dowódca – mjr Zygmunt Wroczyński
  • dowódca plutonu strzeleckiego – por. Tadeusz Adam Kara
  • dowódca plutonu strzeleckiego – por. Aleksander Zapaśnik
  • dowódca plutonu strzeleckiego – ppor. Zenobiusz Seweryn Krzyczmonik
  • dowódca plutonu km – por. Edgar Antoni Wellenger
Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 18 DP
  • dowódca – kpt. Klemens Janitz
  • dowódca plutonu – chor. Mieczysław Krystyniak

Obsada personalna we wrześniu 1939 r.[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo
  • dowódca – ppłk dypl. Adam Zbijewski
  • I adiutant – kpt. Liskowiak Marian
  • oficer informacyjny – ppor. rez Mroczek Władysław
  • kwatermistrz – kpt. Wasilewicz Eugeniusz
  • dowódca kompanii gospodarczej – ppor. rez. Bojarski Eugeniusz
  • naczelny lekarz – kpt. lek dr Gisges Tadeusz
I batalion
  • dowódca – kpt. Tadeusz Ludwik Dworak[b]
  • adiutant – ppor. rez. Ruszczycki
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Kudukis Romuald
    • dowódca II plutonu – ppor. rez. Janicki Stefan
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Eugeniusz Łopato-Naparliński (ciężko ranny 3 IX Myszyniec)
    • dowódca I plutonu – ppor. rez. Malanowski († 3 IX Myszyniec)
    • dowódca II plutonu – ppor. rez. Lubieniecki
    • dowódca III plutonu – ppor. rez. Kasprzycki († 3 IX Myszyniec)
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – por. rez. Rządzki Józef
  • dowódca 1 kompanii ckm – kpt. Dąbrowski Władysław II († 11 IX Zambrów)
II batalion
  • dowódca – mjr Stanisław Knapik
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Stawecki Stefan
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – por. Attinger Witalis
  • dowódca 2 kompanii ckm – por. Kwiatkowski Seweryn
III batalion
  • dowódca – mjr Jakub Fober
  • adiutant – ppor. rez. Buczowski Edward
  • lekarz – ppor. rez. lek. Pręgowski Władysław
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – kpt. Janitz Klemens
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – por. Świstek Stanisław
    • dowódca I plutonu – ppor. Grużewski Jerzy
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. rez. Morawski Wacław Karol
    • dowódca I plutonu – ppor. Michalewski Kazimierz
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Kotecki Bronisław
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Wiśniewski Czesław Józef
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. art. Brykalski Stanisław
  • dowódca plutonu pionierów – por. Piotrowicz Bronisław

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[14]

Order Virtuti Militari
szer Stanisław Banach
sierż. Michał Czemerys
szer. Jan Fibich
ppor. Józef Gawlik
szer. Ferdynand Gołąb
ppor. Kazimierz Hodbod
ppor. Józef Kramczyński
st. szer. Stanisław Kaczorowski
kpr. Jan Lewandowski
mjr Marian Ocetkiewicz
szer. Michał Pająk
st. szer. Michał Paśko
ppor. Stanisław Pawlikowski
sierż. Józef Piechowiak
kpr. Walenty Środecki
kpr. Józef Stawny
pchor. Stanisław Strzelecki
st. szer. Antoni Szkutnik
ppor. Mieczysław Szymanowicz
por. Stanisław Trytek
st. szer. Szczepan Warguła
st. sierż. Bolesław Wójcicki
plut. Jan Zając
plut. Ludwik Zybala

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

18 grudnia 1923 roku kierownik Ministerstwa Spraw Wojskowych generał broni Stanisław Szeptycki „na mocy dekretów Pana Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 grudnia 1923 roku, L. 1254.23, L. 1255.23 zatwierdzam wzory chorągwi 5 p. strzelców podhalańskich i 71 pp”[15].

Chorągiew ofiarowała ludność powiatów: ostrowskiego, węgrowskiego i sokołowskiego. Wręczył go pułkowi 26 sierpnia 1923 w Komorowie generał Lucjan Żeligowski[16]. Po kapitulacji 13 września 1939 roku sztandar został zakopany w miejscowości Łętownica. Prowadzone w 1972 roku jego poszukiwania nie przyniosły rezultatu. W rękach prywatnych zachował się natomiast orzeł od sztandaru[17]. Posiada go Przemysław Wojciechowski z Poznania[18].

Odznaka pamiątkowa

23 sierpnia 1928 roku generał dywizji Daniel Konarzewski w zastępstwie Ministra Spraw Wojskowych zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 71 pułku piechoty[19]. Odznaka o wymiarach 42x42 mm ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach emaliowanych w kolorze białym ze złotymi krawędziami i zakończonymi kulkami. W centrum krzyża tarcza z numerem „71” otoczona granatowo emaliowanym pierścieniem. Na ramionach krzyża wpisano nazwy pól bitewnych z roku „1920 BRODY JASIODŁA MŁAWA SZŁAPAŃ”. Między ramionami krzyża tarcze z orłem wzór 1927, miniatura odznaki Armii Polskiej we Francji, herb Królestwa Włoskiego, herb Węgrowa. Od pierścienia między ramionami krzyża rozchodzi się po 7 promieni złotych do wysokości tarczy. Oficerska – jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym i złoconym, emaliowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Pomnik odsłonięto w Zambrowie w 1982 r., w 2005 r. pomnik odnowiono i przeniesiono na obecne miejsce – ul. kard. S. Wyszyńskiego.
  2. Zygmunt Kosztyła w pracy „Wrzesień 1939 roku na białostocczyźnie”, Białystok 1967 r., jako dowódcę I/71 pp wymienił mjr Władysława Wnorowskiego. Więcej w dyskusji artykułu.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927 roku
  2. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 117.
  3. Satora 1990 ↓, s. 133.
  4. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  5. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  6. The New York National Guardsman str. 11
  7. Tekst w sekcji „Bitwa o Zambrów, pochodzi z: Jerzy Dąbrowski, Bitwa o Zambrów 71 Pułku Piechoty w dniu 11 września 1939 r., Monitor Zambrowskim nr 6, 2006, ISSN 1730-3567. Zgoda na użycie tekstu na licencji GNU FDL 1.2 została udzielona przez autora.
  8. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 5 z 12 marca 1929.
  9. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 20 z 23 grudnia 1929 roku, s. 382.
  10. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 21 stycznia 1930 roku, s. 9.
  11. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 131.
  12. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 159.
  13. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 631-632.
  14. Mazaraki 1929 ↓, s. 26-27.
  15. Dz.Rozk. MSWojsk. ↓, Nr 48 z 18 grudnia 1923 roku, poz. 613.
  16. Mazaraki 1929 ↓, s. 23.
  17. Satora 1990 ↓, s. 133-134.
  18. Satora 1990 ↓, s. 25.
  19. Dz.Rozk. MSWojsk. ↓, Nr 23 z 23 sierpnia 1928 roku, poz. 260.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923.
  • Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.
  • A. Dobroński, K. Filipow, Strzelcy kresowi z Zambrowa. 71 Pułk Piechoty
  • Ferdynand Mazaraki: Zarys historii wojennej 71-go pułku piechoty. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
  • [red.]Bronisław Prugar-Ketling: Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992.
  • Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
  • Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
  • W.Kozłowski, Bitwa o Zambrów 11 IX 1939, Znak 9/1976
  • Kazimierz Pluta-Czachowski, Władysław Wujcik, Walki odwrotowe 18 Dywizji Piechoty w czasie wojny obronnej Polski w 1939 r., Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (70), Warszawa 1974, s. 225-277
  • Kazimierz Pluta-Czachowski, Władysław Wujcik, Walki 18 Dywizji Piechoty w wojnie obronnej 1939 r. (od 1.9. do 10.9.), Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (113), Warszawa 1985, s. 143-182
  • Kazimierz Pluta-Czachowski, Władysław Wujcik, Walki 18 Dywizji Piechoty w wojnie obronnej 1939 r. (od 1.9. do 10.9.), cz. II, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 3 (117), Warszawa 1986, s. 70-100