22 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 22 Siedleckiego Pułku Piechoty. Zobacz też: 22 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 22.
22 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 12 czerwca, 16 sierpnia
Nadanie sztandaru 1919 i 3 listopada 1922
Rodowód 22 Pułk Piechoty
Dowódcy
Pierwszy płk Kazimierz Chromiński
Ostatni płk Feliks Jędrychowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Siedlce
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 9 Dywizja Piechoty
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg

22 Pułk Piechoty (22 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonie Siedlce. Wchodził w skład 9 Dywizji Piechoty[1]

W okresie 1918-1922 pułk używał nazwy 22 Siedlecki pułk piechoty. W 1922 r. dowódca pułku ppłk Henryk Krok-Paszkowski w myśl uchwały korpusu oficerskiego 22 pp zabiegał w MSWojsk. o nadanie tej nazwy jednostce, co jednak nie zostało uskutecznione. Latem 1922 r. ten sam dowódca zwrócił się także do przeprowadzającego inspekcję Szefa Sztabu Generalnego gen. Władysława Sikorskiego z prośbą o przyjęcie szefostwa pułku. Gen. Władysław Sikorski przyjął prośbę, uzależniając definitywną zgodę od zezwolenia MSWojsk., co również nie zostało uskutecznione.

Formowanie pułku[edytuj | edytuj kod]

22 pułk piechoty powstał jako Siedlecki Okręgowy Pułk Piechoty 25 listopada 1918 roku w Siedlcach z Polaków z byłej armii rosyjskiej, nowozwerbowanych, batalionu Polskiej Siły Zbrojnej oraz członków Okręgu III Polskiej Organizacji Wojskowej obejmującego obwody: Siedlce, Łuków, Garwolin, Mińsk Mazowiecki, Jadów, Węgrów, Sokołów, jak również pewien obszar za Bugiem. Obwód siedlecki wystawił trzy kompanie (1 kp -pchor. Antoni Głuchowski, 2 kp -pchor. Henryk Picheta, 3 kp- pchor. Władysław Kamiński), obwód łukowski wystawił dwie kompanie (pchor. Stefan Zdanowski sformował dwie kompanie, z których jedna jako 4 kp weszła w skład I batalionu 22 pp zaś druga pod komendą pchor. Stanisława Zdanowskiego, późniejszego wiceprezydenta i burmistrza Siedlec została wcielona do utworzonego później batalionu zapasowego). Z obwodu garwolińskiego ppor. Bolesław Studziński pokierował do Siedlec 6 kp. Obwód węgrowski dał 7 kp z plut. z Sokołowa, a obwody Mińsk Mazowiecki i Jadów stworzyły 8 kp pchor. Wiktor Drymmer zza Bugu przyprowadził silną kompanię, stacjonującą dotychczas w Siemiatyczach pod dowództwem por. Lucjana Janiszewskiego, tocząc drobne potyczki z patrolami 12 Armii niemieckiej. Kompania ta została ściągnięta do pułku dopiero w lutym 1919 roku do Brześcia n. Bugiem i została włączona do I batalionu. Na początku nosiła nr 8., lecz przemianowano ją na 1. Po przeprowadzonej mobilizacji mniejsze oddziały pozostały w miastach powiatowych, zaś reszta odeszła do Siedlec. Dowódca III Okręgu POW w Siedlcach – ppor. Władysław Horyd „Przerwic” rozpoczął formowanie batalionów z luźnych kompanii. Na terenie miasta rozpoczął również formowanie jednego batalionu piechoty. Urząd Zaciągowy Polskiej Siły Zbrojnej, którego kadrę stanowił plut. ppor. Albina Nowotnego. Pluton ten stawił się w Siedlcach w przeddzień rozbrojenia. Oddziały POW i PSZ odczuwały ogromny brak oficerów. W tym celu Ministerstwo Spraw Wojskowych przydzieliło do Siedlec kilku oficerów oraz kilkunastu podchorążych, absolwentów ze szkoły podchorążych w Warszawie i Ostrowi Mazowieckiej. W dniu 25 listopada 1918 r. przybył do Siedlec płk Wacław Pażuś, mianowany dowódcą Siedleckiego Okr. Wojsk. Płk Wacław Pażuś brał czynny udział w pracach powstawania pułku. 6 grudnia nastąpiła likwidacja III Okręgu POW i jej oddziały zostały podporządkowane dowódcy Siedleckiego Okręgu Wojskowego. W ten sposób powstały dwa 4-komp. bataliony – I batalion pod dowództwem ppor. Włodzimierza Kwiatkowskiego i II batalion pod dowództwem por. Stanisława Kobylińskiego oraz dwie kompanie stanowiące zalążek III batalionu. W połowie grudnia poszczególne kompanie połączyły się tworząc bardzo silny 4/I bp. II batalion pod dowództwem kpt. Fryderyka Stanka stanowiły dwie kompanie (5. i 6.) w Siedlcach oraz dwie kompanie (7. – pozostała na obszarze pow. węgrowskiego i sokołowskiego i 8. – na odcinku siemiatyckim). III batalion pod dowództwem por. Stanisława Kobylińskiego posiadał dawną 1. kompanię, która została przemianowana na szkołę podoficerską oraz kompanię pozostawioną w charakterze garnizonu Łukowa. Organizację 22 pp w zasadniczy sposób oparto na wzorach pułków PSZ. Pod koniec grudnia MSWojsk. oddzieliło funkcję dowódcy Okr. Siedl. od dowódcy Siedleckiego Okręgowego Pułku Piechoty i dowództwo nad pułkiem otrzymał płk Kazimierz Chromiński (faktyczny pierwszy dca 22 pp). 4 stycznia 1919 r. do pułku przybył z 5 pp Legionów mjr Henryk Krok-Paszkowski i objął dowództwo nad I batalionem. W tym samym miesiącu w Białej Podlaskiej pułk uzupełniono częścią rozwiązanej „Grupy płk. Eugeniusza Pogorzelskiego”, której żołnierze utworzyli 3 kompanię II batalionu. W tym czasie stan 22 pp wynosił już 11 oficerów, 18 podchorążych i ok. 700 szeregowych. Ekwipunek i uzbrojenie początkowo przedstawiało się fatalnie. Brakowało mundurów, płaszczy i chlebaków, więc z tego powodu wielu żołnierzy posiadało nadal cywilne ubrania, podarte buty oraz różnego rodzaju walizki i tobołki. Uzbrojenie stanowiły wysłużone poniemieckie karabiny Mauser (przeważnie wz. 88 i wz. 98, w większości bez bagnetów). Na stanach kompanii brakowało kuchni polowych.

Walki o granice 1919-1920[edytuj | edytuj kod]

Tereny działań pułku w latach 1919-1920
1 kompania 22 pułku piechoty (archiwum B. Targańskiej).

4 stycznia 1919 r. pułk został wcielony do Grupy Operacyjnej „Podlasie” gen. mjr. Antoniego Listowskiego (w skład Grupy Podlaskiej wchodziły: 22 pp, 34 pp, szwadron 2 p.uł. oraz bateria 6 pal). W tym czasie Grupa Podlaska liczyła: 102 oficerów, 205 podoficerów, 2164 szeregowych, 4 działa, 19 cekaemów oraz pociąg pancerny „Kaniów” (później także „Generał Antoni Listowski”). Grupa ta obsadzała fragment odcinka linii demarkacyjnej z wojskiem niemieckim, okupującym teren tzw. „Ober-Ostu” (tereny za Bugiem). Pod dowództwem płk. Kazimierza Chromińskiego pułk w sile I batalionu oraz dwóch komp. II batalionu przyjechał z Siedlec do Białej Podlaskiej. W dniach 9–19 stycznia I batalion 22 pp obsadził linię demarkacyjną polsko-niemiecką na odcinku Janów PodlaskiSławatycze, po czym powrócił na postój do Białej Podlaskiej. Ten okres pułk wykorzystał na szkolenie i dalszą organizację. Po zdobyciu ciężkich karabinów maszynowych (były, to poniemieckie cekaemy Maxim MG 08 7,92 mm oraz zdobyczne rosyjskie Maximy wz. 10 kal. 7,62 mm) zorganizowano i przeszkolono 1. i 2. komp. karabinów maszynowych.

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

Miesiąc później oddziały 22 pułku brały udział w zajęciu Brześcia n. Bugiem (9 lutego żołnierze 22 pp zajęli forty Terespola i Brześcia tłumiąc pożary wzniecane przez uciekających Niemców; wcześniej w nocy z 5 na 6 lutego brali udział w nieudanym ataku (dowodził dca 34 pp mjr Aleksander Narbutt-Łuczyński) na forty Terespola, gdzie dostali się razem z 34 pp pod krzyżowy ogień niemieckich karabinów maszynowych – płk Kazimierz Chromiński miał pokierować odwrotem oddziałów polskich spod Kobylan). 17 lutego 1919 r. komendantem garnizonu w Brześciu został płk Kazimierz Chromiński. W swoim pierwszym boju przeciw Rosjanom opanowali (3. komp. w składzie kolumny mjr. Władysława Dąbrowskiego) w dniu 24 lutego 1919 r. stację kolejową w Pińsku (zdobyto 1 parowóz i 200 wagonów). 9 marca 1919 r. II batalion (uzupełniony do stanu czterech komp. przez 1. komp. I batalionu) został przerzucony z rozkazu Naczelnego Dowództwa do walk w Małopolsce Wschodniej. 11 marca II batalion walczył jako odwód 12 pp z Ukraińcami pod Przemyślem (okolice fortów Jaksmanice i Mogiłki) – stracił 6 zabitych (w tym pchor. Teodora Wierzbickiego) i 3 wziętych do niewoli. Następnie batalion od 24 marca w grupie płk. Józefa Beckera bronił Dołhomościsk i walczył w Grupie płk. Władysława Sikorskiego pod Dębową Doliną i folwarkiem Karolówką. 22 kwietnia, na skutek zatargu pomiędzy płk. Kazimierzem Chromińskim, a gen. Antonim Listowskim (ten drugi wystawił kłamliwą i krzywdzącą opinię o dcy 22 pp w meldunku do Naczelnego Dowództwa; płk Kazimierz Chromiński wyrokiem Sądu Wojskowego z 5 sierpnia 1919 r. z postawionych zarzutów został oczyszczony) dowództwo pułku objął ppłk Władysław Grabowski. II batalion w dniach 31 maja - 1 czerwca 1919 r. zwyciężył pod Horodyszczem i pod Poczapińcami (zagarnął, wtedy 4 działa i 18 karabinów maszynowych). Po walce z piechotą i kawalerią przeciwnika zajął Tarnopol, gdzie zdobył wielkie składy materiałów i sprzętu wojennego. Po uderzeniu Ukraińców II batalion wycofał się do Gołogór. Wziął udział w pierwszej fazie polskiej kontrofensywy czerwcowej. Po tym wydarzeniu II batalion został przetransportowany na Wołyń, gdzie 20 lipca opanował Strzelsk, odparł nieprzyjacielskie przeciwuderzenie i zajął Sarny. W tym okresie I batalion 22 pp wyruszył na front poleski. W maju 1919 r. batalion wyróżnił się w działaniach obronnych nad Jasiołdą oraz w walkach na południe od Prypeci. W dniach 2 - 11 lipca 1919 r. współdziałał z innymi oddziałami piechoty, kawalerii oraz z Flotyllą Pińską w ataku na Łuniniec. Batalion odniósł szczególne sukcesy pod Płotnicą, Łachwą i Turowem. W czasie obrony Łunińca I batalion bronił się nieustępliwie przed trzykrotną przewagą bolszewików. 2 sierpnia na linii Olszany – Remel – Moczule odparł aż 8 ataków przeciwnika. W drugiej połowie sierpnia na Polesiu doszło do połączenia dowództwa oraz wszystkich trzech btalionów 22 pp – pułk wszedł w skład XVIII Bryg. 9 DP. 22 pp stoczył szereg walecznych bojów jesienią i zimą 1919 r., zwłaszcza nad Ptyczą i Uborcią. Oddziały pułku okryły się chwałą bijąc się w styczniu i lutym 1920 r. w śmiałych wypadach pod Pawłówką, Remiesami, Łuczenkami i Kazimierówką. W okresie 4-6 marca oddziały 22 pp brały udział w operacji na Mozyrz. Opór nieprzyjaciela został złamany, Mozyrz, Barbarów i Jelsk zostały opanowane – w ręce Polaków wpadły 22 statki rzeczne. W walkach o Kalenkowicze 22 pp uczestniczył poszczególnymi batalionami – I batalion bił się pod Jełaniem (razem z II batalionem) i Strakowiczami, a III batalion w rejonie Sławeczna. Wskutek wysiłków oddziałów polskich bolszewikom nie udała się próba odbicia Kalenkowicz. Pod koniec kwietnia 1920 r. Naczelny Wódz – Marszałek Józef Piłsudski zainicjował operacje zaczepne na Ukrainie. Głównym zadaniem 9 DP było osiągnięcie Dniepru pomiędzy Berezyną, a Prypecią. 22 pp działając w tej akcji w dwóch grupach złamał z łatwością opór wroga i doszedł w rejon Rzeczycy.

Najwspanialszego czynu bojowego pułk dokonał 12 czerwca 1920 r. W tym dniu oddziały siedleckiego pułku broniły przedmieścia Rzeczycy na Dnieprze (pod Unożną i Ozierszczyzną) potężnymi i pełnymi poświęcenia przeciwuderzeniami. Nieprzyjaciel poniósł ciężkie straty w żołnierzach i sprzęcie – ogień Polaków zniszczył oddziały czterech pułków wroga. Dzień bitwy pod Rzeczycą był obchodzony uroczyście jako święto pułkowe. Podczas postoju w Rzeczycy nastąpiły zasadnicze zmiany w obsadzie oficerskiej stanowisk w 22 pp: ppłk Władysław Grabowski odszedł do 4 Armii (objął dowództwo w detaszowanym 59 Pułku Piechoty Wielkopolskiej), a nowym dowódcą pułku został odważny w boju mjr Henryk Krok-Paszkowski. Dowódcą I batalionu został ppor. Mieczysław Janowski, dcą II batalionu por. Stanisław Małek, a dowódcą III batalionu kpt. Aleksander Gembal. W tym samym okresie pozostałe jednostki 22 pp gromiły nieprzyjaciela, który wdarł się do stanowisk polskich pod Karpiłówką i Kopaczami nad Uszą. W czasie odwrotu armii polskich pułk cofając się przez Polesie wykazał w toczonych ciągle walkach wysokie morale i tężyznę fizyczną. Pomimo krwawych strat 22 i 23 lipca pułk szturmem wyparł bolszewików poza Styr. Następnie Siedlczanie odznaczyli się w obronie linii Bugu. Pułk dotarł do Łukowa

 Osobne artykuły: Bitwa o BorkowoBitwa o Nasielsk.

11 sierpnia pułk pomaszerował do stacji kolejowej Krzywda, z której odjechał w kierunku Modlina. Trzy dni później pułk przybył do Modlina, gdzie wszedł w skład 5 Armii[2]. Podczas Bitwy Warszawskiej 22. pp najchlubniej zapisał się udziałem w zdobyciu Nasielska, Pułtuska, Ciechanowa i Mławy.

Swój ostatni wielki bój pułk stoczył 5 września 1920 r. w rejonie Hrubieszowa z konnicą Siemiona Budionnego. 4 szarże kawalerii rosyjskiej rozbiły się o nieustępliwą zaporę pułku pod Teratynem, Mojsławicami i Jankami. Następnie po tym wydarzeniu 22 pp walczył z bolszewikami na Wileńszczyźnie, a na końcu z Litwinami (w wojsku Litwy Środkowej). Po przerwaniu działań wojennych z Litwą pułk wchodzący w skład 9 DP został przerzucony w rejon Mołodeczna. Zakwaterowany po wsiach w fatalnych warunkach mieszkaniowych i zaopatrzeniowych pełnił straż na kresach Rzeczypospolitej w tzw. „korytarzu łotewskim”. Pomimo tych ciężkich warunków pułk został zorganizowany na etat pokojowy, stworzono kadrę zawodową, przeszkoloną według nowych polskich regulaminów, a także wyszkolono kilka roczników żołnierzy rezerwy i rekrutów. We wrześniu 1922 r. nastąpił powrót 22 pp do Siedlec, z których, to przed czterema laty pułk wyruszył na wojnę.

Za chlubne wykonywanie postawionych mu ciężkich zadań pułk uzyskał najwyższe uznanie wszystkich przełożonych, pod rozkazami, których działał. W komunikatach Sztabu Generalnego, ogłaszających światu chwałę oręża polskiego, 22 pp wymieniono aż 15 razy. Na imienne wyróżnienie zasłużyło trzech oficerów:

  • kpt. Robert Zawadzki
  • kpt. Piotr Sapiecha
  • ppor. Bolesław Studziński

22 pp wziął ok. 5000 jeńców, zdobył: 3 sztandary pułkowe,18 dział i ok. 300 karabinów maszynowych, 300 koni z siodłami, 7 statków wodnych, 10 lokomotyw, kilkaset wagonów z materiałami wojennymi, wiele wozów i kuchni polowych, kilkadziesiąt aparatów telegraficznych i telefonicznych, kilka kompletnych kancelarii wyższych dowództw, dużo broni ręcznej i amunicji. Stracił 24 oficerów i 235 szeregowych zabitych. Na piersiach żołnierzy pułku (3 września 1920 r. pod Chełmem Naczelny Wódz osobiście udekorował dowódcę oraz kilku żołnierzy 22 pp) zabłysło 56 srebrnych krzyży Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy (tym samym odznaczeniem 4 grudnia 1920 r. w Łazdunach k. Lidy Marszałek Józef Piłsudski udekorował sztandar Pułku) i 484 Krzyże Walecznych (w tym 68 zdobyli oficerowie).

Batalion zapasowy 22 pp oraz 222 Pułk Piechoty Ochotniczej[edytuj | edytuj kod]

Szkoła podoficerska batalionu zapasowego 22 pp wiosną 1920 roku. W środku siedzi kpt. Wacław Kostek-Biernacki, dowódca batalionu. Drugi na prawo od dowódcy siedzi plut. Wincenty Kobyliński, szef szkoły

W lutym 1919 roku rozkazem Dowództwa Siedleckiego Okręgu Wojskowego powstał w Siedlcach batalion zapasowy 22 pp. 6 lutego kpt. Wacław Kostek-Biernacki objął dowództwo batalionu i sprawował je do 8 października 1920 roku[3].

Zadaniem batalionu zapasowego oprócz pełnienia służby garnizonowej było szkolenie rekrutów i uzupełnianie nimi stanu 22 pp na froncie. W okresie najtrudniejszych walk z bolszewikami (lipiec-sierpień 1920 r.) batalion zapas. 22 pp wraz z siedleckim Komitetem Obrony Narodowej zorganizował w Siedlcach ochotniczy 222 pp, którego dowództwo objął kpt. Wacław Kostek-Biernacki. 222 pp nie osiągnął stanu większego niż 3 komp. Pod koniec lipca 1. kompania 222 pp pod dowództwem ppor. Wacława Hankiewicza wysłano nad Bug do obrony odcinka koło Niemirowa i została ona wcielona do 18 pp. 4 sierpnia pozostałe 2 komp. pułku (dowódcą 3 kompanii był ppor. Otton Pawłowicz) wraz z całym siedleckim garnizonem zostały ewakuowane w kierunku na Dęblin, gdzie przekroczyły Wisłę. Po dotarciu do Radomia żołnierze zostali załadowani do wagonów towarowych i wyruszyli na Śląsk Cieszyński w celu zabezpieczenia granicy z Czechosłowacją. 222 pp zakwaterowany został w budynku szkolnym w Skoczowie, po czym po miesiącu powrócił do garnizonu w Siedlcach. Od września do grudnia 1920 r. pułk pełnił służbę kordonową oczyszczając teren Podlasia z bolszewickich niedobitków oraz pełnił służbę wartowniczą w siedleckiej Stacji Koncentracyjnej dla jeńców i dezerterów. W grudniu 222 pp został rozwiązany, a jego żołnierze zostali wysłani jako uzupełnienie do 22 pp. Żołnierzem 222 pp był m. in. aktor Jacek Woszczerowicz i Zygmunt Michałowski. Pod komendą kpt. Biernackiego żołnierze batalionu zapas. 22 pp oraz 222 pp z polecenia „lotnych wojskowych sądów doraźnych” wykonywali na terenie Siedlec wyroki śmierci na dezerterach z Wojska Polskiego oraz ludności sprzyjającej bolszewikom. 23 października 1920 roku dowództwo batalionu objął kpt. Jerzy Oskierka-Kramarczyk i sprawował je do 13 stycznia 1922 roku[4]. W tym czasie batalion zapas. przygotowywał siedleckie koszary na powrót 22 pp ze wschodu oraz pełnił służbę garnizonową. 21 stycznia 1922 roku dowódcą batalionu został mjr Ludwik Eugeniusz Stankiewicz[5]. W kwietniu 1922 roku batalion został rozwiązany, a w jego miejsce została utworzona Kadra Batalionu Zapasowego i włączona w skład 22 pp[6].

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1922 r. powstał Wojskowy Klub Sportowy 22 pułku piechoty. Pod koniec 1922 pułk odszedł w głąb kraju. I i III bataliony liniowe oraz batalion sztabowy zostały rozlokowane w Siedlcach, a II batalion w Zambrowie. 22 pp brał czynny udział w utrzymywaniu porządku po zabójstwie pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej - Gabriela Narutowicza w warszawskiej Galerii Zachęta.

Jesienią 1923 r. II batalion powrócił do Siedlec na stałe. Kadra batalionu zapasowego stacjonowała w Siedlcach[7].

W trakcie pobytu marszałka Ferdynanda Focha w Polsce poczet sztandarowy pułku brał udział w defiladzie w Warszawie. Ten sam sztandar uczestniczył także w czasie ceremonii odsłonięcia Grobu Nieznanego Żołnierza.

12 maja 1926 r. 22 pp jako jeden z pierwszych oddziałów stawił się w sile dwóch batalionów (I i III) w Warszawie (Rembertów) by wesprzeć Józefa Piłsudskiego podczas Przewrotu majowego. W walkach poległo pięciu żołnierzy pułku, w tym jeden oficer:[8]

  • kpt. Lucjan Nadrowski
  • st. szer. Klemens Daniluk
  • szer. Mieczysław Donksza
  • szer. Bolesław Kawałek
  • szer. Nikifor Panasiuk

4 czerwca 1926 roku na Zamku Królewskim w Warszawie kompania honorowa 22 pp wraz ze szwadronem 1 Pułku Szwoleżerów wzięła udział w uroczystości zaprzysiężenia prof. Ignacego Mościckiego na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (22 pp „obstawiał” w tym dniu cały zamek). Prezydent oraz towarzyszący mu marszałek Józef Piłsudski odebrał raport od dcy 1 kp – kpt. Jerzego Albina de Tramecourt. Bataliony 22 pp przebywały w stolicy w charakterze wzmocnienia warszawskiego garnizonu do 1 lipca 1926 roku.

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 16 sierpnia, jako datę święta pułkowego[9]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę bitwy pod Borkowem, stoczonej w 1920 roku.

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 22 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[10].

Działania bojowe w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

Pułk walczył w składzie 9 DP

W 1939 Pułk wziął udział w kampanii wrześniowej w składzie 9 Dywizji Piechoty w Armii „Pomorze”. Wsparty przez batalion Obrony Narodowej „Koronowo” i II dywizjon 9 pal obsadzał odcinek obrony na linii Jezior Koronowskich. Oddział wydzielony 22 pp dowodzony przez mjr. Jana Poborowskiego w składzie I batalionu tego pułku wsparty przez batalion 9 pal obsadzał odcinek obrony w rejonie Więcborka.

1 września na odcinek obrony 22 pp uderzył niemiecki II Korpus Armijny (3 i 32 DP) z 4 Armii i po walkach w dniu 1 i 2 września 1939 r. 22 pp ponosząc ciężkie straty (rozbity III batalion i batalion ON „Koronowo”) został odrzucony w rejon Bydgoszczy, gdzie został podporządkowany 15 Dywizji Piechoty i obsadził odcinek przedmościa Bydgoszczy. Następnie w dniach od 4 - 6 września prowadził walki obronne w rejonie Solca Kujawskiego, a następnie w dniu 7 września bronił rejonu Aleksandrowa Kujawskiego.

Od 8 września był podporządkowany 27 Dywizji Piechoty, w składzie której toczył walki obronne w rejonie Włocławka w okolicy miejscowości Wieniec z niemiecką brygadą „Netze”. W walkach wyróżnił się II batalion 22 pp dowodzony przez mjr. Stanisława Allingera. W dniach 14 - 15 września 22 pp znajdujący się w rejonie Gąbina osłaniał tyły polskiego zgrupowania biorącego udział w walkach o likwidację niemieckiego przyczółka na południe od Płocka. W rejonie Gąbina planowano odtworzyć 9 DP złożoną z 22 i 35 pp, jej dowództwo. miał objąć płk Feliks Jędrychowski, dowódca 22 pp. W dniu 17 września 1939 r. znajdujące się w odwrocie za Bzurę bataliony 22 pp zostały zdziesiątkowane i rozproszone przez lotnictwo niemieckie w rejonie Iłowa; w tym dniu pułk przestał istnieć jako zwarta formacja. W walkach wrześniowych dwukrotnie ranny został dowódca 7 kp ppor. Roman Paszkowski.

Zorganizowane grupy żołnierzy, w tym dowódca pułku wraz z adiutantem, kwatermistrzostwo pułku, dwa działka przeciwpancerne oraz 1 kp dowodzona przez por. Tadeusza Hazlera po walkach w Puszczy Kampinoskiej przedostały się do Warszawy. W walkach pod Babicami został rozbity III batalion pułku i poległ mjr Władysław Mizikowski, dca batalionu. W Wytwórni Papierów Wartościowych płk Feliks Jędrychowski przystąpił do odtwarzania komp. 22 pp. Wzmocniona 1. komp. por. Tadeusza Hazlera i nowo sformowana komp. dowodzona przez por. rez. Kazimierza Różyckiego zostały przydzielone do wsparcia 61 pp z 15 DP. Obie komp. 22 pp wzięły udział w walkach na Wawrzyszewie. Kasa pułkowa 22 pp (kwota ok. 20 tys. zł) zasiliła kasę dowództwa obrony Warszawy.

Po kapitulacji Warszawy kilkunastu żołnierzy 22 pp dostało Krzyże Walecznych. Płk Feliks Jędrychowski po kapitulacji Warszawy wstąpił do powstającej Służby Zwycięstwa Polsce i był organizatorem struktur tej organizacji w rejonie Siedlec, inspektorem rejonowym na odcinek Częstochowy a także na krótko komendantem okręgu Kielce w AK. Ostatni dowódca 22 pp zmarł w czasie okupacji niemieckiej w wyniku choroby.

Żołnierze 22 pułku piechoty[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku
Kwatermistrzowie
  • mjr piech. Eugeniusz Zuger (10 VII 1922 – 1923 → dowódca II baonu)
  • kpt. piech. Aleksander Gembal (p.o. 1924 – 18 IV 1925 → kierownik referatu w DOK IX)
  • mjr piech. Adolf Skorwid (od 22 V 1925[17])
  • mjr piech. Mieczysław II Janowski (1928 – 23 X 1931 → dowódca baonu[18])
  • mjr piech. Franciszek Bolesław Sieracki[a] (od 23 X 1931[18])
  • kpt. Zdzisław Dragan (IX 1939)
Oficerowie pułku

Obsada personalna w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[20][b]:

Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne[22]
  • dowódca pułku – płk Feliks Franciszek Jędrychowski
  • I zastępca dowódcy – vacat
  • adiutant – kpt. Zdzisław Marian Dragan
  • starszy lekarz – mjr dr Leopold Chalawa
  • młodszy lekarz – vacat
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Mieczysław Bero
  • oficer mobilizacyjny – kpt. Romuald Nowicki
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – por Jan Jarnicki
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (piech.) Czesław Łagutka
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Juliusz Leon Tatkowski
  • oficer żywnościowy – chor. Bolesław Werstek
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – por. adm. (piech.) Marian Seweryn Strzyżowski
  • kapelmistrz – ppor. adm. (kapelm.) Jarosław Hrounda
  • dowódca plutonu łączności – kpt. Wiktor Gilewicz
  • dowódca plutonu pionierów – por. Tadeusz Bronisław Hazler
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Konstanty Bobbé
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Włodzimierz Krasuski
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Czesław Sulej
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr dypl. Władysław Harland
  • dowódca 1 kompanii – por. Antoni Molski
  • dowódca plutonu – ppor. Grzegorz Lwowicz-Kostrzyco
  • dowódca plutonu – ppor. Bolesław Złomański
  • dowódca 2 kompanii – p.o. por. Marian Grysiewicz[c]
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Kazimierz Wojciech Andruszkiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Lewczuk
  • dowódca 1 kompanii km – por. Tadeusz Michał Łukasik
II batalion
  • dowódca batalionu – mjr Stanisław Allinger
  • dowódca 4 kompanii – kpt. Stanisław Teodor Kulbicki
  • dowódca 5 kompanii – por. adm. (piech.) Czesław Lewandowski
  • dowódca plutonu – ppor. Paweł Malkiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Zenon Antoni Targowski
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Longin Galewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Alojzy Jan Dziura
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Teodor Wierzbicki
  • dowódca 2 kompanii km – por. Franciszek Rogulski
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Józef Podbielski
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Jan Karol Poborowski
  • dowódca 7 kompanii – p o. ppor. Anatoliusz Juliusz Stanisław Białowąs
  • dowódca 8 kompanii – por. Piotr Paweł Kubaj
  • dowódca plutonu – ppor. Antoni Woronowicz
  • dowódca 9 kompanii – por. Wacław Sawicki
  • dowódca plutonu – ppor. Roman Wincenty Paszkowski
  • dowódca 3 kompanii km – kpt. Jan II Leśniewski
  • dowódca plutonu – por. Władysław Horabik
  • na kursie – kpt. adm. (piech.) Józef Wyborski
  • na kursie – kpt. Wacław Wiśniewski
  • na kursie – por. kontr. Jerzy Krzyżanowski
  • na kursie – por. Zdzisław Jerzy Barbasiewicz
  • na kursie – ppor. Adam Robert Wojtaś
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 9 DP
  • dowódca -mjr Władysław Mizikowski
  • dowódca plutonu strzeleckiego – por. Marian Grysiewicz (*)
  • dowódca plutonu strzeleckiego – por. Bogumił Sikorski
  • dowódca plutonu strzeleckiego – ppor. Michał Panasik
  • dowódca plutonu km – por. Antoni Kazimierczak
22 obwód przysposobienia wojskowego „Siedlce”
  • kmdt obwodowy PW – kpt. piech. Tadeusz II Marek
  • kmdt powiatowy PW Siedlce – por. kontr. piech. Mieczysław Włodarski
  • kmdt powiatowy PW Łuków – kpt. piech. Marian Władysław Sobieszek
  • kmdt powiatowy PW Radzyń – vacat

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo
  • dowódca pułku – płk Feliks Jędrychowski
  • I adiutant – kpt. Kazimierz Andruszkiewicz
  • II adiutant – por. rez. Franciszek Przyjemski
  • III adiutant (nadetat.) – por. rez. Jan Knurzyński
  • oficer informacyjny – ppor. rez. Jan Skup (poległ we wrześniu)
  • oficer łącznikowy – kpt. Wiktor Gilewicz
  • kwatermistrz – kpt. Zdzisław Dragan
  • oficer płatnik – por. rez. Stefan Karczmarz
  • oficer żywnościowy – ppor. rez. Ryszard Garbaczewski
  • kapelan – kpl. ks. Józef Andrzejczuk
  • naczelny lekarz – kpt. lek. Roman Gosiewski
  • kapelmistrz – ppor. rez. Jarosław Hrouda
  • szef kancelarii – vacat
  • dowódca kompanii gospodarczej – kpt. Franciszek Kubala († 1940 Katyń)
  • zastępca dowódca kompanii gospodarczej – ppor. rez. Stefan Warszawa
  • dowódca I baonu – mjr Jan Poborowski
  • dowódca II baonu – mjr Stanisław Allinger (później kpt. Jan Leśniewski)
  • dowódca III baonu – mjr Władysław Mizikowski (poległ 19 września w Łowiczu)
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii zwiadu – por. Czesław Sulej
  • dowódca plutonu konnego – ppor. rez. kaw. Stanisław Tomala
  • dowódca plutonu kolarzy – ppor. rez. Kazimierz Mądry (poległ 1 września)
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Antoni Molski
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Konstanty Bobbé
  • dowódca plutonu pionierów – ppor. rez. N. Skórka
  • dowódca plutonu przeciwgazowego – por. Wacław Sawicki (później dca 3 k ckm)

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[24][25]

Order Virtuti Militari
  1. mjr Henryk Krok-Paszkowski
  2. kpt. Paweł Stefański
  3. por. Aleksander Gembal
  4. por. Stanisław Małek
  5. por. Tadeusz Wasilewski
  6. ppor. Stefan Dokalski
  7. ppor. Józef Domański
  8. ppor. Marian Drobik
  9. ppor. Wiktor Drymmer
  10. ppor. Aleksander Fiszer
  11. ppor. Zygmunt Horyd
  12. ppor. Mieczysław Janowski
  13. ppor. Władysław Kamiński
  14. ppor. Bronisław Kowalczewski
  15. ppor. Michał Magda
  16. ppor. Lucjan Nadrowski
  17. ppor. Henryk Picheta
  18. ppor. Stefan Radomski
  19. ppor. Edward Rożnowski
  20. ppor. Bolesław Studziński
  21. ppor. Jerzy Albin de Tramecourt
  22. ppor. Zygmunt Wojciechowski
  23. pchor. Wacław Ptaszyński
  24. sierż. Kazimierz Bancerowski
  25. sierż. Józef Chudzikiewicz
  26. sierż. Aleksander Daniluk
  27. ś. p. sierż. Tadeusz Dmowski
  28. sierż. Wiktor Janiszewski
  29. sierż. Wacław Kozłowski
  30. sierż. Bolesław Kucharek
  31. sierż. Stanisław Kulbicki
  32. sierż. Stanisław Łożawski
  33. sierż. Narcyz Plewko
  34. sierż. Ludwik Rusiecki
  35. sierż. Edward Zabielski
  36. sierż. Paweł Zborowski
  37. plut. Wojciech Barej
  38. plut. Józef Dąbrowski
  39. plut. Stanisław Doleżałek
  40. plut. Ludwik Jakimiak
  41. plut. Andrzej Luty
  42. plut. Stanisław Pianko
  43. kpr. Aleksander Fedoruk
  44. kpr. Julian Grochowiec
  45. kpr. Władysław Jeliński
  46. kpr. Franciszek Józko
  47. kpr. Władysław Kaczor
  48. kpr. Antoni Krauze
  49. kpr. Antoni Lenarczyk
  50. kpr. Wincenty Łukasiuk
  51. kpr. Aleksander Nowak
  52. kpr. Michał Putkowski
  53. st. szer. Jan Jasny
  54. st. szer. Stefan Maćkowski
  55. st. szer. Bolesław Pawlikowski
  56. szer. Józef Piłka

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę obronną 1939 roku

  • por. Tadeusz Hazler
  • ppor. Roman Paszkowski
  • mjr Wacław Sawicki
  • por. Czesław Somla
  • st. sierż. Franciszek Kuczera

Oficerowie pułku polegli w wojnie 1919-1920[edytuj | edytuj kod]

  1. kpt. Józef Mazerski †28 X 1919
  2. por. Marian Czerniewski †26 VI 1920 Bogutycze/Jelsk
  3. por. Zygmunt Domański †17 V 1920 Zołotucha
  4. por. Tadeusz Karol Górski „Szary” †16 XI 1918 Siedlce
  5. por. Zygmunt Opaliński
  6. por. Franciszek Koy „Zameczek” †5 IV 1919 Waliszcze
  7. ppor. dr Emil Bardach †1919
  8. st. sierż. Aleksander Daniluk †23 II 1920 Kazimierówka
  9. ppor. Bolesław Gliński †4 V 1920 Kukujewicze
  10. ppor. Stanisław Grabski †17 VI 1920 Rossocha
  11. ppor. Wacław Karpowicz †1920 Kalenkowicze
  12. ppor. Mieczysław Kobierzycki †26 VI 1920 Jelsk
  13. ppor. Wacław Miecznikowski †28 XII 1919 Kruszniki
  14. ppor. Michał Perzanowski †20 X 1919 Bujnowicze
  15. ppor. Jan Pławski †10 XI 1920 Siedlce
  16. ppor. Sylwester Wollenberg †4 VIII 1920 Oskrzenica
  17. ppor. Feliks Załęski †1 VII 1920 Nowosiółki
  18. ppor. Antoni Zaręba †7 IV 1919
  19. chor. Piotr Onyszkiewicz †1919 Brzeżany
  20. pchor. Henryk Bachrach †30 IX 1919 Bujnowicze
  21. pchor. Stefan Pietrzyk †21 VII 1920 Rzeczyca nad Styrem
  22. pchor. Teodor Wierzbicki †13 III 1919 Popowicze-Galicja

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

W marcu 1919 roku pułk otrzymał chorągiew ufundowaną przez obywateli Siedlec. Nie odpowiadał on jednak przepisom Ministerstwa Spraw Wojskowych, na skutek czego społeczeństwo Podlasia (sejmiki powiatów: siedleckiego, łukowskiego i janowskiego) ufundowało drugi, wykonany artystycznie z pięknego materiału, który przyniósł zaszczyt zarówno ofiarodawcom jak i jego wykonawcom[26]. Pierwszy sztandar przedstawiał wizerunek orła a na drugiej stronie obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Drugi sztandar, zgodny z regulaminem, pułk otrzymał w 1921 r.

4 grudnia 1920 roku na polach pod Łazdunami marszałek Polski Józef Piłsudski udekorował chorągiew pułku Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 2965[d][e] [f][g][h][i] [33].

3 listopada 1922 roku w Siedlcach marszałek Polski Józef Piłsudski wręczył pułkowi chorągiew. Podczas bankietu w kasynie oficerskim, po uroczystości poświęcenia sztandaru, Naczelny Wódz powiedział m.in. 22 Pułk Piechoty, który zaliczam do najwcześniejszych oddziałów Niepodległej Polski, rzucony został na mój rozkaz w poleskie błota, gdzie zasłynął, jako specjalista do walk błotnych. Pełniąc obowiązki wojenne z honorem, walczył z najniebezpieczniejszym wrogiem, przeto poniósł zasługi, w uznaniu których uwieńczyłem chorągiew 22. Pułku Piechoty orderem Virtuti Militari. Przy końcu wojny, kiedy wszystkie oddziały odpoczywały, to 9. Dywizję Piechoty, jako jedną z najpewniejszych, trzymałem jeszcze dwa lata na stopie wojennej na Kresach. Pamiętam, jak dowódca Dywizji skarżył się wówczas, że połowa oficerów żonatych rozwiedzie się, wskutek „takich” warunków egzystencji. Jestem wodzem, który nakłada obowiązki na tych, których kocha, a to dowód, że Was kocham. Wy Podlasiacy potraficie obowiązki na Was włożone wykonać, więc, niech żyje Ziemia Podlaska, a z nią jej dziecko – 22 Pułk Piechoty[34].

Odznaka pamiątkowa
Odznaka 22ppa.jpg

W końcu 1920 roku korpus oficerski postanowił stworzyć pułkową odznakę pamiątkową dla oficerów i szeregowych 22 pp. Odznaka ta została wykonana według projektu prof. Ferdynanda Ruszczyca i przedstawiała podłużny srebrny krzyż nałożony na wieniec z liści laurowych. Na środku krzyża znajdował się orzeł jagielloński a pod nim dwa (obnażone) złote skrzyżowane (ostrzami do góry) miecze. Na górnym ramieniu krzyża była umieszczona cyfra „22”, na prawym ramieniu pierwsza połowa roku w którym Pułk powstał – „19”, na lewym ramieniu druga część roku – „18” a na dolnym ramieniu litery „P.P.”. Surowy statut Pułku postanawiał iż odznaka pułkowa należy się tylko tym żołnierzom którzy spędzili co najmniej pół roku na froncie. Odznaka nie została zatwierdzona[35]

12 stycznia 1926 roku pułk przyjął nowy wzór odznaki pamiątkowej[36][29]. Przedstawiała ona krzyż (w barwach orderu Virtuti Militari niebiesko-granatowej w wersji oficerskiej) na który nałożony był złoty wieniec z liści laurowych. Na górze wieńca znajdowała się cyfra „22” a na jego dole litery „P.P.”. W środku wieńca znajdował się wizerunek sztandaru 22 pp na tle bagnetów. Zmieniono również zasady przyznawania pułkowej odznaki pamiątkowej. Występowały też odznaki jednoczęściowe - podoficerska i żołnierska[37]

„Pieśń 22 Pułku Piechoty”

Nie formowali nas w koszarach,
Nie był na nas żołnierski strój.
Nie spaliśmy na ciepłych nąrach,
Ale od razu poszli w bój.

My, dwudziesty drugi,
Krwi przeleli strugi,
Na Ojczyzny stos
Rzuciliśmy swój tycia los.

Znosiliśmy, ach!- krwawe boje
Pod Brześciem w ów pamiętny czas,
Gdy brakło chleba i naboi
l każdy był obdarty z nas.

My, dwudziesty drugi i t. d.

W każdej potrzebie, w każdej biedzie,
Wśród Pińskich błot, Warszawy bram,
Z nami nasz dzielny Krok*) na przedzie,
A teraz chcą go zabrać nam.

My, dwudziesty drugi i t. d.

Myśmy Warszawy wziąć nie dali
teraz nam na duszy lżej,
Bośmy sowiety dobrze sprali
chociaż trochę ich jest mniej.

My, dwudziesty drugi i t. d.

Pułk dwudziesty drugi
Choć krwi przelał strugi,
Ojczyzny będzie bronić wciąż,
Hej wciąż, hej wciąż

My, dwudziesty drugi i t. d.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Major Franciszek Bolesław Sieracki ur. 22 grudnia 1889 roku był odznaczony Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) i Złotym Krzyżem Zasługi[19].
  2. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[21].
  3. Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[23].
  4. Według Wroczyńskiego dekoracja chorągwi miała miejsce 10 listopada 1920 roku w czasie przeglądu 9 Dywizji Piechoty[27].
  5. Bronisław Szostak, naoczny świadek uroczystości wspominał, że odbyła się ona w listopadzie 1920 roku, a w ceremonii wzięła udział jedynie kompania honorowa 22 pp, a nie cały pułk[28].
  6. Według Kowalczewskiego chorągiew została udekorowana 6 grudnia[29].
  7. Według Satory ceremonia miała miejsce 4 grudnia[1].
  8. Autor „Zarysu historii wojennej 15-go pułku piechoty” stwierdził, że dekoracja chorągwi miała miejsce 4 grudnia[30].
  9. Według Brzychaczka i Nowaka dekoracja pułków 9 Dywizji Piechoty miała miejsce 4 grudnia[31][32].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Satora 1990 ↓, s. 62.
  2. Kowalczewski 1930 ↓, s. 53-54.
  3. Chromiński 2008 ↓, s. 6, 11.
  4. Chromiński 2008 ↓, s. 16.
  5. Chromiński 2008 ↓, s. 17.
  6. Chromiński 2008 ↓, s. 19.
  7. Almanach 1923 ↓, s. 52.
  8. Rafał Dmowski, Udział 22 pułku piechoty w przewrocie majowym https://repozytorium.uph.edu.pl/handle/11331/264
  9. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  10. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 31 z 9 sierpnia 1926 roku, s. 246.
  12. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 269.
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 10 z 16 sierpnia 1932 roku, s. 370.
  14. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 13 z 9 grudnia 1932 roku, s. 413.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 176.
  16. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 153.
  17. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 264, 268.
  18. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 343.
  19. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 34, 552.
  20. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 573–574 i 673.
  21. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  22. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 573–574.
  23. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  24. Kowalczewski 1930 ↓, s. 66.
  25. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 19 marca 1921 roku, s. 480-482.
  26. Kowalczewski 1930 ↓, s. 60.
  27. Wroczyński 1929 ↓, s. 50.
  28. Jednodniówka 1933 ↓, s. 17.
  29. a b Kowalczewski 1930 ↓, s. 61.
  30. Wiącek 1929 ↓, s. 32.
  31. Brzychaczek 1929 ↓, s. 50.
  32. Nowak 1929 ↓, s. 39.
  33. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 26 stycznia 1922 roku, s. 2, tu podano numer krzyża.
  34. Kowalczewski 1930 ↓, s. 60-61.
  35. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 51.
  36. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 51-52.
  37. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 52.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]