80 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 80 Pułku Piechoty w II RP. Zobacz też: 80 Pułk Piechoty - inne pułki piechoty z numerem 80.
80 Pułk Strzelców Nowogródzkich
Nowogródzki Pułk Strzelców
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 11 lipca 1919
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 11 lipca
Nadanie sztandaru 15 lipca 1923
Dowódcy
Pierwszy ppłk Antoni Ostankowicz
Ostatni płk Stanisław Fedorczyk
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Słonim[1]
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechoty
Podległość 1 Dywizja Litewsko-Białoruska
2 Brygada Jazdy
XXVIII Brygada Piechoty
20 Dywizja Piechoty
Bitwa o granice 1920.png
Warszawa obrona 1939.png

80 Pułk Strzelców Nowogródzkich (80 pp) - oddział piechoty Samoobrony Litwy i Białorusi oraz Wojska Polskiego II RP.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj]

10 lipca 1919 roku ówczesny dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego, generał porucznik Stanisław Szeptycki wydał rozkaz Nr 200/I w sprawie sformowania Nowogródzkiego Pułku Strzelców i Batalionu Uzupełnień Nowogródzkiego Pułku Strzelców. Obie jednostki zostały zorganizowane w Lidzie, na bazie Batalionu Uzupełnień Dywizji Litewsko-Białoruskiej stacjonującego w Wołkowysku. Na stanowisko dowódcy pułku i jednocześnie dowódcy I batalionu został wyznaczony podpułkownik Antoni Ostankowicz, dotychczasowy dowódca baonu uzupełnień w Wołkowysku[2].

Podpułkownik Ostankowicz otrzymał wspomniany rozkaz 11 lipca 1919 roku. Tego samego dnia baon uzupełnień został przetransportowany koleją z Wołkowyska do Lidy. Dzień ten od roku 1921 obchodzony był, jako dzień święta pułkowego[3].

26 lipca 1919 roku pułk został przetransportowany koleją do Baranowicz, gdzie wszedł w skład grupy generała Stefana Mokrzeckiego[4].

W Lidzie pozostał podporucznik Antoni Małyszko i 14 instruktorów z zadaniem zorganizowania Batalionu Uzupełnień Nowogródzkiego Pułku Strzelców. Następnie batalion został przeniesiony do Nieświeża, a później do Słonimia[5].

2 sierpnia 1919 roku dowództwo pułku objął pułkownik Stanisław Józef Kowalski. Podpułkownik Ostankowicz pozostał na stanowisku dowódcy I batalionu do 21 sierpnia, kiedy to został przeniesiony na stanowisko dowódcy Powiatu Etapowego Baranowicze. Nowym dowódcą I batalionu został kapitan Leon Hejbowicz[6].

Pułk w walkach o granice[edytuj]

25 września 1919 roku pod wsią Filipowicze pułk przeszedł swój chrzest bojowy. Patronem pułku został Ładysław z Gielniowa, którego wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim w Polsce obchodzone jest 25 września[7]

18 grudnia 1919 roku pułk przybył do Bobrujska, gdzie następnego dnia dowódca frontu, generał Szeptycki wręczył dowódcy pułku chorągiew będącą darem Związku Kobiet Kresowych „Pogoń” w Wilnie[8].

25 grudnia 1919 roku w miasteczku Kublicze pułk dołączył do II Brygady Litewsko-Białoruskiej pułkownika Czesława Mączyńskiego. 7 stycznia 1920 roku w czasie udanego wypadu na Czereświaty poległ pierwszy żołnierz pułku, szeregowiec Safran Ilukowicz. 2 kwietnia 1920 roku dowództwo pułku objął major Wincenty Rutkiewicz, przybyły z Mińskiego Pułku Strzelców. Pułkownik Kowalski został oddany do dyspozycji Naczelnego Dowództwa. W drugiej połowie kwietnia 1920 roku do pułku dołączył II batalion kapitana Tarasiewicza, zorganizowany w Batalionie Zapasowym w Nieświeżu[9]. 21 maja 1920 roku dowództwo pułku przejął podpułkownik Kazimierz Rybicki, dotychczasowy dowódca Grodzieńskiego Pułku Strzelców i czasowo pełniący obowiązki dowódcy I Brygady Litewsko-Białoruskiej.

Zimę 1919-1920 spędził na froncie. 20 czerwca 1920 roku broniąc odcinka nad rzeką Czernic pułk wytrzymał uderzenie przeważających sił Armii Czerwonej.

W czerwcu 1920 roku pułk otrzymał uzupełnienia z Batalionu Zapasowego 4 Pułku Piechoty Legionów w Kielcach i Batalionu Zapasowego 17 Pułku Piechoty w Rzeszowie. Uzupełnienia przybyłe z Kielc wcielono do I i II batalionu, natomiast z batalionu marszowego przybyłego z Rzeszowa utworzono III batalion pod tymczasowym dowództwem porucznika Karola Mancewicza, a następnie kapitana Dubińskiego. Ponadto z wybranych z całego pułku rzemieślników (cieśli, kowali itd.) zorganizowana została kompania techniczna[10].

5 lipca 1920 roku w Zarzecku III batalion został otoczony przez bolszewicką kawalerię i „niemal w pień wycięty”. Resztki ocalałych żołnierzy zostały wcielone do I i II batalionu. Kapitan Dubiński pozostał ranny na polu walki. Tak samo dowódca II batalionu, kapitan Tarasiewicz. Nowym dowódcą II batalionu został major Władysław Oziewicz[11]. 17 lipca 1920 roku poległ dowódca I batalionu, kapitan Leon Hejbowicz i dowódca 4 kompanii, porucznik Franciszek Mielnicki. Dowództwo I batalionu przejął porucznik Roman Bełkowski[12].

W ostatniej dekadzie lipca 1920 roku w skład pułku, jako III batalion, został włączony batalion marszowy ze Słonimia pod dowództwem kapitana Józefa Kostko. 31 lipca podpułkownik Rybicki objął dowództwo II Brygady Litewsko-Białoruskiej. Dowódcą pułku został major Oziewicz[13].

3 sierpnia 1920 roku w Małkini porucznik Roman Bełkowski popełnił samobójstwo. Wymieniony oficer został ranny w nogę 1 sierpnia w obronie przedmościa Brańsk. Motywem zamachu samobójczego był zarzut „jakiegoś osobnika, że z taką raną mógłby się jeszcze bić![14][15]. Dowództwo I batalionu przejął porucznik Aleksander Walczak[16].

Po zakończeniu Bitwy Warszawskiej pułk otrzymał chorągiew z napisem „Obrońcom Warszawy”[17].

17 sierpnia 1920 roku dowództwo pułku objął podpułkownik Bolesław Waśkiewicz. Do połowy września 1920 roku II batalionem dowodził pułkownik Stanisław Józef Kowalski[a], który będąc w podeszłym wieku zrezygnował ze służby etapowej i w sierpniu zgłosił się ochotniczo na front. W nocy z 8 na 9 września 1920 roku, w walkach we wsi Kruszyniany, do niewoli dostał się ranny dowódca I batalionu, porucznik Walczak. Przed bitwą nad Niemnem dokonano zmian na stanowiskach dowódców batalionów. Batalion I objął major Władysław Oziewicz, batalion II - kapitan Eugeniusz Zabawski, a batalion III - kapitan Jerzy Dąbrowski z Grodzieńskiego Pułku Strzelców[18][b].

Pułk wziął udział 8 października w wyprawie generała Lucjana Żeligowskiego na Wilno. Wiosną 1921 otrzymał nazwę 80 Pułku Piechoty.

1 listopada 1920 roku w wypadzie na wieś Wiciuny poległ dowódca 1 kompanii, podporucznik Henryk Kawecki, który 24 października został udekorowany przez dowódcę pułku Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari[19][c]. 17 listopada dowództwo I batalionu objął kapitan Lewandowski.

Pułk w okresie pokoju[edytuj]

12 kwietnia 1921 roku Nowogródzki Pułk Strzelców przybył do Słonimia. Stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr IX[20]. W październiku tego roku został przemianowany na 80 Pułk Strzelców Nowogródzkich i włączony w skład 20 Dywizji Piechoty.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 80 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy[21].

Pułk w kampanii wrześniowej[edytuj]

W 1939 pułk w składzie swej dywizji miał przydział mobilizacyjny do Armii "Modlin"[22]. Mobilizacja alarmo­wa nastąpiła 22-23 marca i przerzucenie transportem kolejowym w okolice Płońska i Nasielska a na początku lipca przemarsz w rejon Mławy i Rzęgnowa, gdzie wykonywał umocnienia polowe. Pułk rozpoczął zacięte walki 1 września na odcinku Mławka Windyki.

Strzelcy nowogródzcy[edytuj]

Stanisław Ślesicki, ostatni żyjący uczestnik bitwy pod Mławą. Był dowódcą III plutonu, 8 kompanii, 80 Pułku Piechoty Strzelców Nowogródzkich.

Dowódcy pułku:

  • ppłk piech. Antoni Ostankowicz (11 VII - 2 VIII 1919)
  • płk piech. Stanisław Józef Kowalski (3 VIII 1919 - 2 IV 1920)
  • mjr piech. Wincenty Rutkiewicz (3 IV - 21 V 1920)
  • ppłk piech. Kazimierz Jarosław Rybicki (22 V - 31 VII 1920 → dowódca II Brygady Litewsko-Białoruskiej)
  • mjr piech. Władysław Oziewicz (1 - 16 VIII 1920)
  • ppłk piech. Bolesław Waśkiewicz (17 VIII - 14 XI 1920 → dowódca Grodzieńskiego Pułku Strzelców)
  • ppłk piech. Władysław Oziewicz (od 15 XI 1920)
  • płk piech. Konstanty Oświeciński (1923 - 1924)
  • ppłk / płk piech. Romuald Kohutnicki (22 VII 1927 - 16 X 1935 → dowódca Brygady KOP „Nowogródek”)
  • płk piech. Stanisław Fedorczyk (do 1939)

Zastępcy dowódcy pułku:

Oficerowie pułku:

Odznaczeni Orderem Wojennym Virtuti Militarii:
Krzyżem Złotym:

Krzyżem Srebrnym:

  • szer. Józef Arasim,
  • kpr. Edward Balcerzak,
  • st. szer. Wincenty Boraczewski,
  • śp. kpt. Leon Hejbowicz,
  • sierż. Eryk Kolarz,
  • śp. ppor. Henryk Kawecki,
  • kpr. Kazimierz Kazior,
  • kpr. Wincenty Kazimierczak,
  • por. Stanisław Perkowicz,
  • ppor. Władysław Prażmowski,
  • ppłk Kazimierz Jarosław Rybicki,
  • ppor. Antoni Rutkowski,
  • sierż. Stefan Rodziewicz,
  • kpr. Józef Makarewicz,
  • st. szer. Julian Michalczyk,
  • śp. ppor. Stanisław Obrzud,
  • kpr. Józef Salomon,
  • szer. Józef Spychaj,
  • por. Józef Uhrynowicz,
  • st. szer. Jan Wojnarowski.

Ponadto 31 oficerów i 88 szeregowców zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych, w tym 27 dwukrotnie, 8 trzykrotnie i jeden czterokrotnie. Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej zostało odznaczonych 18 oficerów i 28 szeregowych[23].

Obsada pułku na dzień 1 IX 1939 roku[24]

Tablica upamiętniająca bohaterów 80 pułku z 1919 i 1920 w kościele Przemienienia Pańskiego w Nowogródku

Dowództwo pułku

  • dowódca – płk piech. Stanisław Fedorczyk (kontuzjowany i ranny pod Mławą)
  • I adiutant – kpt. Franciszek Doros, od 5 IX kpt. art. Juliusz Otto
  • II adiutant – ppor. rez. Rudolf Wierzbowski
  • oficer informacyjny – ppor. rez. Artur Władysław Otawski
  • oficer łączności – por. Jerzy Wejnert[25]
  • kwatermistrz – kpt. Janusz Dąbrowski lub kpt. Feliks Więcławski
  • dowódca kompanii gosp. – por. Edmund Furmański
  • oficer gosp. – ppor. rez. Franciszek Józef Grissbach
  • oficer żywn. – ppor. rez. Władysław Woda
  • naczelny lekarz – por. dr med. Leon Karol Monne

I batalion

  • dowódca batalionu – mjr Jan Bronisław Schlichtinger (ranny 3 IX)[26]
  • dowódca 1 kompanii – por. Stanisław Malkiewicz (poległ 3 IX)
  • dowódca 2 kompanii – por. rez. Stanisław Kapilewicz (ranny 3 IX)
  • dowódca 3 kompanii – por. Stanisław Wesołowski (ranny 4 IX)[27]

II batalion

  • dowódca batalionu – mjr Ludwik Stanisław Jędrzejczyk (ranny pod Mławą)
  • dowódca 4 kompanii – por. Leon Krajewski[28]
  • dowódca 5 kompanii – ppor. rez. Franciszek Mann
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Władysław Staszewski (ciężko ranny 3 IX)

III batalion

  • dowódca batalionu – mjr Arnold Jaskowski (ranny pod Mławą)[29]
  • dowódca 7 kompanii – por. Józef Bender (poległ 1 IX)
  • dowódca 8 kompanii – por. Kazimierz Orzechowski
  • dowódca 9 kompanii – kpt. Zenon Wiktor Sawka (do 18 IX)[30]

pododdziały specjalne

  • dowódca kompanii zwiadu – por. Lucjan Nowakowski
  • dowódca komp. ppanc. – ppor. Jan Alojzy Sądej

Symbole pułkowe[edytuj]

Sztandar
16 czerwca 1923 roku Prezydent RP dekretem L. 743/1923 zatwierdził wzór lewej strony płachty chorągwi 80 Pułku Piechoty[31].

15 lipca 1923 roku w Słonimiu Minister Spraw Wojskowych, generał broni Stanisław Szeptycki wręczył, w imieniu Prezydenta RP, chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo ziemi nowogródzkiej[22].

W kampanii wrześniowej, podczas silnego nalotu niemieckiego pod Glinojeckiem, sztandar przejął kpt. Julian Otto. Płat, wraz z orłem i gwoździami pamiątkowymi, zapakował do torby od maski przeciwgazowej i nosił przy sobie do końca walk w Warszawie. Przed wkroczeniem Niemców do stolicy, postanowił wraz z kpt. Franciszkiem Dorosem i kpt. Czesławem Kraszewskim ukryć sztandar na terenie posesji swojego teścia (Chrostowski) przy ul. Janinówka w Warszawie[22].

Kpt. Otto odkopał sztandar w 1950 roku. Ponieważ okazało się, że płat całkowicie zbutwiał i rozpadał się pod dotknięciem, spalił wydobyte szczątki. Orła i gwoździe przekazał w 1959 roku do muzeum w Mławie[32].

Odznaka pamiątkowa
9 kwietnia 1921 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził odznakę Nowogródzkiego Pułku Strzelców, a 13 grudnia 1921 roku potwierdził nadanie odznaki [33]. Odznaka nazywana "Krzyżem 80 PP" o wymiarach 39 x 39 mm ma kształt krzyża maltańskiego. Pokryta jest przeźroczystą emalią barwy czerwonej, a obramowana emalią barwy białej. Na środku krzyża orzeł srebrny na czerwonej emalii, obramowany srebrną obwódką. Odznaka dla oficerów i szeregowych identycznego wzoru, ale ze względu na koszty mogła być wykonana z tańszego materiału dla szeregowych. Wykonanie: Adam Nagaiski - Warszawa[1].

Uwagi

  1. Stanisław Józef Kowalski urodzony 23 grudnia 1868 roku wywodził się z grupy oficerów byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej. 22 maja 1920 roku, kiedy został zatwierdzony w stopniu pułkownika piechoty, pełnił służbę w Ministerstwie Spraw Wojskowych. 1 czerwca 1921 roku pełnił służbę w Dowództwie Odcinka Kordonowego „Równe”, a jego oddziałem macierzystym był 50 Pułk Piechoty.
  2. Kapitan Jerzy Dąbrowski, ur. 23 grudnia 1888 roku.
  3. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 50 → tu błędnie podano datę śmierci podporucznika Henryka Kaweckiego.

Przypisy

  1. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 128.
  2. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 5-6.
  3. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 19 maja 1927 roku.
  4. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 7.
  5. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 8, 14, 18.
  6. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 10-11.
  7. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 13.
  8. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 14,15.
  9. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 17,18.
  10. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 26.
  11. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 31.
  12. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 34.
  13. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 37.
  14. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 37,39.
  15. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1934, s. 39.
  16. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 41.
  17. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 43.
  18. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 44-46.
  19. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1934, s. 347.
  20. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  21. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  22. a b c Satora 1990 ↓, s. 149.
  23. Jędrzejczyk 1930 ↓, s. 58-59.
  24. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 185.
  25. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 186.
  26. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 187.
  27. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 188.
  28. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 189.
  29. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 190.
  30. Juszkiewicz 1979 ↓, s. 191.
  31. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 27 z 24 lipca 1923 roku, poz. 359.
  32. Satora 1990 ↓, s. 150.
  33. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. z 13.12.1921 r. Nr 49, poz. 872.

Bibliografia[edytuj]