73 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
73 pułk piechoty
155 pułk piechoty wielkopolskiej
Ilustracja
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1918

Rozformowanie

1939

Tradycje
Święto

23 lipca[1]

Nadanie sztandaru

1922

Rodowód

1 pułk rezerwowy
155 pułk piechoty wielkopolskiej

Dowódcy
Pierwszy

kpt. Kazimierz Zenkteller

Ostatni

Piotr Sosialuk

Działania zbrojne
powstanie wielkopolskie
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Rybczanami (2 czerwca 1920)
bitwa pod Łużkami (6–7 czerwca 1920)
kampania wrześniowa
bitwa pod Tomaszowem (17–20 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

garnizon Katowice (II bp w Oświęcimiu)[2] (Okręg Korpusu Nr V)

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

VII Brygada Rezerwowa
8 Dywizja Piechoty
23 Dywizja Piechoty[2]

Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Żołnierze 73 pp na tle kopca na Sowińcu trzymają urnę z ziemią z bitwy pod Indurą; Kraków 1935
Urna z ziemią z bitwy pod Indurą przyniesiona przez żołnierzy 73 pp na Sowiniec
Uroczystości 3 Maja w Katowicach w 1935 r. – kompania honorowa 73 pp i organizacje szkolne podczas nabożeństwa
Ochody Święta Niepodległości w Katowicach – 73 Pułk Piechoty podczas defilady

73 Pułk Piechoty (73 pp) – oddział piechoty Wojsk Wielkopolskich i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Zorganizowany 2 października 1919 roku jako 1 pułk rezerwowy Wojsk Wielkopolskich z samorzutnie sformowanych kompanii strzeleckich: bukowskiej, szamotulskiej, wolsztyńskiej i kościańskiej. Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim. 26 stycznia 1920 roku przemianowany na 155 pułk piechoty wielkopolskiej. Brał udział w wojnie z bolszewikami. Toczył boje nad Autą, Dzisną oraz pod Grodnem. Najcięższą bitwę stoczył 23 lipca 1920 roku pod Indurą.

W marcu 1921 roku, po reorganizacji Wojska Polskiego, 155 pułk piechoty przemianowany został na 73 pułk piechoty, a 20 czerwca 1922 roku przeniesiony na Górny Śląsk. W okresie pokoju stacjonował w Katowicach. W kampanii wrześniowej walczył w składzie 23 Dywizji Piechoty.

Formowanie pułku i działania w Wielkopolsce[edytuj | edytuj kod]

26 grudnia 1918 roku do Poznania przybył Ignacy Jan Paderewski. Następnego dnia Polacy rozbroili Niemców i opanowali całe miasto. Na wieść o „poznańskim powstaniu”, na prowincji samorzutnie formowały się polskie oddziały powstańcze[3]. Z inicjatywy ppor. Kazimierza Zenktelera powstała „kompania bukowska”[4]. Kompania uczestniczyła w walkach pod Zbąszyniem, Kargową, Kopanicą, Wielkim i Małym Grójcem oraz Wolsztynem. Wspólnie z kompaniami „szamotulską”, „wolsztyńską” i „kościańską” tworzyły zachodni front wielkopolski. W lutym 1919 roku zostało podpisane zawieszenie broni z Niemcami[5]. W lipcu powstał 1 batalion garnizonowy Okręgu Wojskowego nr II. W jego skład weszły kompanie garnizonowe z powiatów: grodziskiego, kościańskiego, międzyrzeckiego i śmigielskiego[6]. 1 sierpnia 1 batalion garnizonowy zajął pozycje obronne od Zbąszynia po Kopanicę. Kilka dni później sformowano 2 batalion, który we wrześniu przedłużył odcinek obrony Wojsk Wielkopolskich do Kaszczoru[6]. We wrześniu, na bazie kompanii garnizonowych powiatów: obornickiego, leszczyńskiego, międzychodzkiego i skwierzyńskiego, zorganizowany został 3 batalion. Rozkazem dziennym nr 23 Dowództwa Głównego Wojska Polskiego byłego Zaboru Pruskiego z 2 października 1919 roku powołany został 1 pułk rezerwowy. Na jego dowódcę wyznaczono kpt. Kazimierza Zenktelera, a w jego skład weszły wymienione wyżej trzy bataliony[6]. 13 listopada sformowano IV batalion[7]. Pod koniec miesiąca obsadził on odcinek pomiędzy Kwilczem a Włoszakowicami. Dowództwo pułku, pluton łączności, pluton pionierów i pułkowa kompania karabinów maszynowych stacjonowała w Grodzisku[6]. W styczniu 1920 roku pułk uczestniczył w rewindykacji Zbąszynia, Międzychodu i Leszna[8].

Rozkazem nr 3 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z 26 stycznia, 1 pułk rezerwowy przemianowany został na 155 pułk piechoty wielkopolskiej[8][6].

Struktura i obsada personalna 1 pułku rezerwowego w 1919[6][9]
Dowództwo i pododdziały sztabowe
dowódca pułku kpt. Kazimierz Zenkteler
dowódca plutonu łączności ppor. Franciszek Prządka
dowódca plutonu pionierów sierż. Stanisław Sobkowiak
I batalion[a]
dowódca batalionu por. Walerian Andersen
dowódca kompanii ppor. Witold Wegner
dowódca kompanii ppor. Janusz Milewski
dowódca kompanii ppor. Franciszek Szulc
dowódca kompanii ppor. Stanisław Kuzdowicz
dowódca kompanii ppor. Stefan Sobera
II batalion
dowódca batalionu por. Dionizy Vogel
III batalion
dowódca batalionu por. Jan Marcinkowski
dowódca kompanii ppor. Leon Nowaczkiewicz
dowódca kompanii Maksymilian Blew
dowódca kompanii ppor. Jan Paprocki
dowódca kompanii ppor. Mieczysław Marian Kowalski
dowódca kompanii sierż. Andrzej Laskowski
IV batalion
dowódca batalionu por. Józef Hager
dowódca kompanii ppor. Stanisław Brych
dowódca kompanii ppor. Franciszek Kwiatkowski
dowódca kompanii sierż. Bronisław Kulupa
dowódca kompanii ppor. Jan Wagner
dowódca kompanii ppor. Stefan Balcer
batalion zapasowy
dowódca batalionu por. Zygmunt Maśny

Pułk w walce o granicę wschodnią[edytuj | edytuj kod]

Działania na froncie litewsko-białoruskim[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1920 roku pułk przeszedł do obozu ćwiczebnego w Biedrusku i tu wszedł w skład VII Brygady Rezerwowej[10]. W tym czasie ofensywa sowieckiej 15 Armii Korka na północnym odcinku frontu zmusiła oddziały polskie do cofnięcia się. W zaistniałej sytuacji zorganizowana została Armia Rezerwowa pod dowództwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W jej skład weszła VII Brygada Rezerwowa[11]. 19 maja 155 pułk piechoty wielkopolskiej załadowany został na eszelony i wyruszył na front wojny polsko-bolszewickiej. 21 maja przybył do Święcian[12], a 29 maja dwoma batalionami obsadził linię dawnych okopów niemieckich. 31 maja III batalion rozpoczął marsz w kierunku Barwaniszek i po krótkiej walce zajął je. Atakował dalej i w godzinach popołudniowych zajął Rokity i Moskaliszki i zorganizował obronę na linii rzeki Miadziołki[13]. W tym czasie II batalion toczył ciężkie boje na północ od Rybczan i Rusałków. Wprowadzenie do walki na tym kierunku I batalionu również nie dało spodziewanego rezultatu. Dopiero wspólne uderzenie świtem 1 czerwca zakończyło się sukcesem, okupionym jednak dużymi stratami[13].

2 czerwca II i IV batalion wszedł w skład grupy płk. Stanisława Małachowskiego i rozpoczął pościg za cofającym się nieprzyjacielem. 8 czerwca batalion osiągnął Łużki[14]. II batalion zorganizował obronę na linii KrzywkiKozaczkiZalesinki, a IV batalion pozostał w Dubówce, w odwodzie. 8 czerwca nieprzyjaciel kontratakował i wyparł z dotychczasowych pozycji 5. i 6 kompanię. Zagrożony był też sztab pułku stacjonujący w Dubówce. Sytuację uratował dowódca 4 kompanii karabinów maszynowych ppor. Stefan Balcer, którego kompania celnym ogniem skutecznie powstrzymała Sowietów i zmusiła ich do wycofania się. Wykorzystując powodzenie 4 kompanii ckm, IV batalion wsparty 5. i 6 kompanią odzyskał utracone wcześniej pozycje w rejonie Krzywki i Kozaczki. Kilka dni później cała Armia Rezerwowa wykonała swoje zadanie i dotarła do Auty[13].

15 czerwca pułk (bez batalionu) wszedł w podporządkowanie dowódcy 10 Dywizji Piechoty z 1 Armii, a jego I batalion zasilił 30 pułk strzelców kaniowskich[15]. Nad Autą pułk pozostał do 25 czerwca. W tym dniu podporządkowano go dowódcy 8 Dywizji Piechoty. W tym czasie I batalion walczył w rejonie SzadziewszczyznaOkuniowo, a potem nacierał w kierunku na Aleksandrowo[16].

Pułk w działaniach opóźniających[edytuj | edytuj kod]

4 lipca wojska Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego przeszły ofensywy. W ciągu kilkunastu godzin przełamały obronę polskiej 1 Armii i ruszyły do pościgu. O 10.00 po przygotowaniu artyleryjskim, sowiecka 18 Dywizja Strzelców uderzyła na ugrupowanie obronne 155 pułku piechoty w Szadziewszczyźnie[17]. Pułk wytrwał na pozycjach do godzin wieczornych, po czym na rozkaz dowódcy XX Brygady Piechoty opuścił ten rejon i udał się w okolice Krasnej Góry. Tam dołączył do niego II batalion. Straty pułku po walce były wysokie. Następnego dnia pułk wycofał się do Szarkowszczyzny, gdzie następowała koncentracja 10 Dywizja Piechoty[18]. 7 lipca zajął pozycje pomiędzy jeziorami Miadzioł i Narocz i bronił się przed Sowietami. W kolejnych dniach kontynuował odwrót w kierunku Grodna. Jednak 3 Korpus Kawalerii Gaja wyprzedził oddziały polskie i 19 lipca zajął Grodno. W tej sytuacji gen. Lucjan Żeligowski zdecydował się odbić miasto. Tego dnia o 7.00 polskie pododdziały rozpoczęły marsz na Grodno. Maszerowały wzdłuż prawego brzegu Niemna. Pod Obuchowiczami doszło do pierwszego starcia w trakcie którego został rozbity sowiecki 57 pułk kawalerii, a oddziały 10 Dywizji Kawalerii opuściły miasto. Wieczorem bataliony I i II 155 pułku znajdowały się około 3 kilometry od rogatek miasta. Tu jednak rozkaz dowódcy XIX Brygady zatrzymał natarcie[19][18]. W tym czasie pod Jeziorami na prawe skrzydło 8 Dywizji Piechoty uderzyła sowiecka 4 Armia. 21 pułk piechoty został zmuszony do odwrotu, a prawe skrzydło 155 pp zostało odsłonięte[18]. Jednak, gdyby nie rozkaz zatrzymania natarcia, 155 pułk piechoty wielkopolskiej prawdopodobnie zdobyłby miasto słabo bronione przez spieszonych kawalerzystów[20].

W nocy pułk opuścił swoje pozycje i nad ranem osiągnął Komarów. Od 21 lipca odpierał próby sforsowania przez bolszewików Niemna[21].

Bój pod Indurą

23 lipca pułk zatrzymał się na odpoczynek pod Indurą. Dowódca pułku zamierzał tu uzupełnić amunicję i ściągnąć w swoje szeregi III batalion. We wczesnych godzinach popołudniowych, na południe od miejsca postoju pułku, wycofywały się pod naporem bolszewików oddziały 11 Dywizji Piechoty. Tym samym odsłaniało się skrzydło 8 Dywizji Piechoty. Dowódca pułku podjął decyzję o rozwinięciu swoich batalionów do działań. Napór nieprzyjaciela został chwilowo powstrzymany. Kolejne ataki bolszewików przyniosły im jednak powodzenie, a 155 pułk nie miał wystarczającej ilości amunicji by je powstrzymać. Polskie bataliony przeszły zatem do ataku „na bagnety”[22]. Czterokrotnie powtarzane ataki przyniosły chwilowo pożądany skutek, ale straty były wysokie. Równie wysokie straty odnotował nieprzyjaciel. Nie ścigani przez nikogo, polscy piechurzy stopniowo wycofali się spod Indury[23].

Udział pułku w Bitwie Warszawskiej[edytuj | edytuj kod]

Z początkiem sierpnia pułk przeszedł reorganizację przyjmując strukturę trzybatalionową. W tym czasie powrócił też w skład VII Brygady Rezerwowej. 13 sierpnia organizował obronę na linii Wola Kiełpińska – ujście Rządzy do Narwi[21]. Po południu sowieckie 21. i 27 Dywizja Strzelców zdobyły Radzymin i tym samym zagroziły Warszawie. Przez cały następny dzień pułk toczył ciężkie walki o Zegrze, Dembe i Orzechowo[21].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Radzyminem (1920).

16 sierpnia ruszyła polska kontrofensywa znad Wieprza. W nocy 17 sierpnia 155 pułk piechoty wielkopolskiej rozpoczął atak wypierając Sowietów z ich pozycji obronnych i nacierał dalej w kierunku na Serock. W godzinach rannych III batalion zdobył miasto[24]. I i II batalion zajęły pozycje na linii PokrzywnicaObrąbDzbanice. 18 sierpnia II batalion forsował Narew pod Wierzbnicą. Współdziałając ze 159 pułkiem piechoty, odrzucił nieprzyjaciela od rzeki i wyszedł na linię Gąsiorowo – Łacha. 20 sierpnia cały 155 pułk piechoty wielkopolskiej rozpoczął pościg za nieprzyjacielem w kierunku granicy z Prusami[21].

25 sierpnia pułk zakończył działania i został skierowany do Komorowa na koncentrację oddziałów VII Brygady Rezerwowej[25].

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[26]
por. Ignacy Alejski por. Stefan Balcer sierż. Franciszek Białkowski
por. Janusz Hager szer. Józef Hylewicz sierż. Andrzej Jackowiak
chor. Antoni Karczmarek kpr. Aleksander Kłosowski szer. Wawrzyniec Koralczyk
por. Mieczysław Kowalski por. Franciszek Kwiatkowski mjr Jan Namysł
por. Stefan Sobera chor. Stanisław Sobkowiak st. szer. Ludwik Szczepański
plut. Piotr Szmatuła por. Franciszek Szulc sierż. Stanisław Tasiemkowski
kpt. Dionizy Vogel chor. Franciszek Zając ppłk Kazimierz Zenkteller

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

23 DP w 1938
Powitanie w Katowicach 23 DP powracającej z manewrów – 73 pp defiluje na ulicy marszałka Józefa Piłsudskiego
X-lecie Związku Strzeleckiego w Katowicach. Ppłk Piotr Sosialuk wręcza żołnierzowi 73 pp karabin Mauser 7,92 mm wz. 98

73 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr V[27] w garnizonie Katowice[28] (II batalion w Oświęcimiu, batalion zapasowy w Szczakowej).

Jednostka zajmowała budynki przy ulicy Koszarowej nieopodal centrum Katowic. Swoje święto pułkowe obchodziła corocznie w dniu 23 lipca – w rocznicę bitwy pod Indurą z okresu wojny polsko-bolszewickiej. W tych dniach odbywały się zwyczajowe defilady ulicami Katowic oraz uroczystości na dziedzińcu koszarowym połączone z wręczaniem odznaki pułkowej i innych żołnierskich wyróżnień[29].

W 1929 roku został opublikowany „Zarys historji wojennej” pułku autorstwa kapitana Tadeusza Zygmunta Józefa Przyjemskiego (1896–1944), powstańca wielkopolskiego i śląskiego, kawalera Krzyża Walecznych[30].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 73 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy[31].

W latach 1931–1932 na terenie koszar powstał okazały 4-piętrowy gmach, który pozostał głównym budynkiem I i III batalionu aż do wybuchu wojny. II batalion 73 pp zajmował budynki po byłym austriackim pułku artylerii na peryferiach Oświęcimia. W okresie okupacji teren byłych koszar II batalionu w Oświęcimiu Niemcy przeznaczyli pod rozbudowę obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.

W dniach 21 IX – 2 X 1938 wchodząc w skład 23 Dywizji Piechoty pułk uczestniczył w aneksji czeskiego Zaolzia.

1 stycznia 1939 dotychczasowa kadra baonu zapasowego 73 pp została przemianowana na Kadrę Zapasową Piechoty Oświęcim I. Kadra nadal podlegała dowódcy 73 pp. Zadania mob. z małymi wyjątkami pozostały bez zmian[32].

Od wiosny 1939 w pułku prowadzono przygotowania do działań wojennych.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[33][b]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
dowódca pułku ppłk Piotr Sosialuk
I zastępca dowódcy ppłk Władysław II Adamczyk
p.o. adiutanta por. Alfred Bogusław Jelonkiewicz[c]
starszy lekarz mjr lek. dr Jan Chudzicki
młodszy lekarz por. lek. Zygmunt Kwieciński
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) ppłk Henryk Kowalówka
oficer mobilizacyjny kpt. Maksymilian Jan Blew[d]
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. Juliusz Ignacy Sulkowski
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Jan Janusz Horzemski
oficer gospodarczy kpt. int. Marian Józef Michał Antosiowicz
praktyka u oficera gospodarczego por. adm. (piech.) Jan Ciupka
oficer żywnościowy chor. Jan Krehl
oficer taborowy[e] kpt. Eugeniusz Franciszek Losert
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm.) Kazimierz Kanaś
dowódca plutonu łączności por. Alojzy Piotr Babiński
dowódca plutonu pionierów por. Feliks Kisiel
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. art. Eligiusz Starza-Majewski
dowódca plutonu ppanc. por. Władysław Antoni Jankowski
dowódca oddziału zwiadu por. Alfred Bogusław Jelonkiewicz
I batalion
dowódca batalionu mjr Stanisław Radomir Woźniakowski
dowódca 1 kompanii kpt. Zygmunt Wincenty Krasnopolski
dowódca plutonu por. Stanisław Zdzisław Strzałkowski
dowódca plutonu ppor. Jerzy Ostaniewicz
dowódca plutonu ppor. Karol Grzegorz Rudziński
dowódca 2 kompanii kpt. Franciszek Radtke
dowódca plutonu ppor. Józef Góra
dowódca plutonu ppor. Leon Zalisz
dowódca 3 kompanii kpt. Stefan Tłustochowicz
dowódca plutonu ppor. Marian Członkowski
dowódca 1 kompanii km kpt. Bonifacy Marian Roman Waligórski
dowódca plutonu por. Stefan Jan Klimas
dowódca plutonu ppor. Eugeniusz Józef Liszkowski
II batalion
dowódca batalionu ppłk piech. Władysław Kiełbasa
adiutant dowódcy batalionu por. Aleksander Piotr Zając
pomocnik dowódcy baonu ds. gosp. kpt. Antoni Roman Nowosadowski
Lekarz batalionu por. lek. Bolesław Apolinary Kosterski
dowódca 4 kompanii kpt. Bolesław Zygmunt Zarębski
dowódca plutonu ppor. Ireneusz Woźniak
dowódca plutonu chor. Ludwik Dykert
dowódca 5 kompanii kpt. Alfons Kotowski
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Fugeniusz Drewicz
dowódca plutonu ppor. Józef Kurek
dowódca 6 kompanii kpt. Teodozjusz Kowalski
dowódca plutonu por. Tadeusz Kozłowski
dowódca plutonu ppor. Zygmunt Mieczysław Adam Sobotowski
dowódca 2 kompanii km kpt. Roman Bielawski
dowódca plutonu ppor. Stanisław Poliwacz
dowódca plutonu chor. Jan Dawdziński
III batalion
dowódca batalionu vacat
dowódca 7 kompanii kpt. Marian Zawarczyński
dowódca plutonu por. Stefan Jan Malanek
dowódca plutonu ppor. Aleksander Jan Jędrzejowski
dowódca plutonu ppor. Antoni Franciszek Staszewski
dowódca 8 kompanii kpt. Franciszek Wiatr
dowódca plutonu ppor. Jan Teodor Domogała
dowódca 9 kompanii por. Kazimierz Matyjaszewski
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Franciszek Wróblewicz
dowódca 3 kompanii km p.o. por Konstanty Józef Jabłoński
dowódca plutonu por. Zenobiusz Marian Kubik
dowódca plutonu por. Jan Wawrzyczek
IV batalion
dowódca batalionu mjr Jan Stefan Witkowski
adiutant IV batalionu kpt. Antoni Kurdziel
dowódca 4 kompanii km kpt. Stanisław Jan Siemiatycki
dowódca plutonu por. Mieczysław Leon Stanisław Jan Tabor
dowódca plutonu por. Antoni Zbigniew Mendefik
dowódca plutonu por. Jan Obierek
dowódca 5 kompanii km kpt. Jan Szczęsny Lebiedziewicz
dowódca plutonu por. Jan Oleksy
dowódca plutonu por. Antoni Kurys
dowódca 6 kompanii kpt. Bohdan Gabriel Pudykiewicz
dowódca plutonu por. Mikołaj Meinhardt
na kursie por. Alfred Stefan Jüttner
na kursie ppor. Stanisław Skowronek
odkomenderowany kpt. Zygmunt Strękowski
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 23 DP
dowódca mjr Władysław Nowożeniuk
dowódca plutonu strzeleckiego por. Fugeniusz Jan Fiedler
dowódca plutonu strzeleckiego Kurański Stefan Franciszek
dowódca plutonu strzeleckiego Tabaka Franciszek
dowódca plutonu km Żurowski Seweryn Marian Kazimierz
Kadra Zapasowa Piechoty Oświęcim I[35]
komendant kpt. piech. Albin Edward Hrapkowicz
zastępca komendanta kpt. adm. (piech.) Wacław Foltyn
73 obwód przysposobienia wojskowego „Katowice”
komendant obwodowy PW kpt. adm. (piech.) Stanisław Jasiński[f]
komendant miejski PW „Katowice” kpt. piech. Mieczysław Olszewski[g]
komendant powiatowy PW „Katowice I” kpt. piech. Paweł Blew[h]

Walki pułku w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

W czasie kampanii wrześniowej wchodził w skład 23 Dywizji Piechoty, walczącej w ramach Armii „Kraków”. Pułkiem dowodził ppłk Piotr Sosialuk. W dniach 1–3 IX brał udział w bitwie granicznej. Do najcięższych walk doszło 2 IX pod Wyrami z oddziałami niemieckiej 8 i 28 Dywizji Piechoty. Od 4 IX uczestniczył w odwrocie Armii „Kraków”. Kolejne większe bitwy: w Pacanowie (9 IX), pod Osiekiem (11 IX), pod Banachami, Biłgorajem i Solą (województwo lubelskie) (16 IX). Ostatnią, ok. 22-godzinną walkę, 73 pp stoczył w dniach 19–20 IX pod Tomaszowem Lubelskim w ramach Grupy Operacyjnej „Jagmin” (dowódca: gen. Jan Jagmin-Sadowski). W trakcie walk polegli wszyscy trzej dowódcy batalionów – mjr Woźniakowski, ppłk Kiełbasa i mjr Nowożeniuk. Dowódca pułku, ppłk Sosialuk, został rozstrzelany 2 VII 1940 po haniebnym „wyroku” nazistowskiego „sądu specjalnego” – Sondergerichtu[36]. Wielu oficerów i żołnierzy katowickiego pułku, którzy uniknęli niewoli, kontynuowało walkę w organizacjach podziemnych oraz w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

11 listopada 1966 w Londynie gen. broni Władysław Anders nadał sztandarowi 73 pp Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari[37]. Sztandaru nie można było udekorować ponieważ leżał przysypany ziemią[38]. Uroczystość dekoracji sztandaru miała miejsce w dniach 8 i 9 października 1994 na terenie dawnych koszar pułku w Katowicach. Aktu dekoracji dokonał mjr dypl. Zbigniew Bachurzewski, któremu asystował ppor. w st. spocz. Edward Cebulski[39].

Za udział w kampanii wrześniowej oficerom i żołnierzom 73 pp przyznano 61 Krzyży Orderu Virtuti Militari oraz 42 Krzyże Walecznych.

W 1967 Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari odznaczony został plut. pchor. rez. Edward Cebulski[38].

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939
Stanowisko etatowe Stopień, imię i nazwisko Uwagi
Dowództwo, organa kwatermistrzowskie jednostek pozabatalionowych i kompania gospodarcza
dowódca pułku ppłk piech. Piotr Sosialuk SZP / ZWZ, †2 VII 1940
I adiutant kpt. piech. Zygmunt Strękowski niemiecka niewola (Oflag VII A Murnau)[40]
II adiutant por. piech. Alfred Stefan Jüttner[i]
oficer informacyjny ppor. rez. Stanisław Wnęk
oficer łączności por. piech. Alojzy Piotr Babiński †1940 Charków[44]
kwatermistrz kpt. piech. Jan Horzemski[j]
naczelny lekarz pułku por. lek. Zygmunt Kwieciński
kapelan kpl. ks. Karol Brzoza
płatnik kpt. int. Marian Józef Michał Antosiewicz
oficer żywnościowy
dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy por. Mikołaj Meinhardt-Tański
I batalion
dowódca batalionu mjr Stanisław Woźniakowski †20 IX 1939
adiutant ppor. rez. Bolesław Malicki
dowódca 1 kompanii strzeleckiej kpt. Zygmunt Krasnopolski
dowódca 2 kompanii strzeleckiej por. Stanisław Strzałkowski
dowódca 3 kompanii strzeleckiej kpt. Aleksander Kajetanowicz
dowódca 1 kompanii ckm por. Stefan Klimas
II batalion
dowódca batalionu ppłk Władysław Kiełbasa †2 IX 1939
adiutant por. Witold Gawdzik
dowódca 4 kompanii por. Stefan Dębski
dowódca 5 kompanii por. Jan Drewicz
dowódca 6 kompanii por. Tadeusz Kozłowski
dowódca 2 kompanii ckm kpt. Roman Bielawski
III batalion
dowódca batalionu mjr Władysław Nowożeniuk †16 IX 1939
adiutant ppor. rez. Stefan Cholewa
dowódca 7 kompanii strzeleckiej por. Aleksander Zając
dowódca 8 kompanii strzeleckiej kpt. Franciszek Wiatr
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Zenobiusz Kubik
dowódca 3 kompanii ckm por. Konstanty Jabłoński
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Józef Janowski
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Eligiusz Starża-Majewski
zastępca dowódcy plutonu artylerii piechoty ppor. rez. Jerzy Cott †20 IX 1939
dowódca plutonu pionierów por. Feliks Kisiel[45]
szef plutonu pionierów sierż. Feliks Niedbała[45]

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar 73 pp przed konserwacją
Sztandar

4 stycznia 1922 roku, w Kępnie, gen. Kazimierz Raszewski wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo Kępna i powiatu kępińskiego[2]. Na sztandarze wyhaftowany jest napis „powiat Kępiński” i herb Kępna. W dolnych rogach widnieją daty powstania pułku i wręczenia sztandaru[46].

Podczas kapitulacji sztandar został zakopany przez plut. pchor. rez. Edwarda Cebulskiego i sierż. Feliksa Niedbała na wzgórzu znajdującym się na skraju wsi Zielone, w pobliżu szkoły zamienionej na szpital polowy[47][2]. W 1993 pracownicy Muzeum w Biłgoraju, Tomasz Bordzeń i Grzegorz Skromak, odnależli sztandar pułku[38]. Oryginalny sztandar znajduje się w Muzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju, natomiast jego kopia w Muzeum Śląskim w Katowicach[48].

Żołnierz 73 pp z widoczną odznaką pułku oraz oznaczeniem na pagonie (1939r.)
Odznaka pamiątkowa

27 października 1925 roku Minister Spraw Wojskowych, generał dywizji Władysław Sikorski zatwierdził wzór odznaki pamiątkowej 73 Pułku Piechoty[49]. Odznaka o wymiarach 47x33 mm ma kształt orła piastów śląskich z półksiężycem na piersi, trzymającego w szponach numer „73”, oparty w tle na skrzyżowanych młotkach, otoczony jest owalnym wieńcem laurowym. Nad orłem otwarta złota korona królewska, zamyka wieniec u góry. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[28].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 73 Pułku Piechoty (II RP).
Dowódcy pułku[46]
Zastępcy dowódcy pułku
II zastępca (kwatermistrz)

Żołnierze 73 pułku piechoty - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[65] oraz Muzeum Katyńskie[66][l][m].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Blacha Wilhelm ppor. rez. nauczyciel szkoła w Szopienicach Katyń
Brachaczek Rudolf kpt. rez. handlowiec Bank GK w Katowicach Katyń
Brzozowski Zbigniew ppor. rez. prawnik Okr. Dyrekcja PKP w Katowicach Katyń
Chlebny Wincenty ppor. rez. Katyń
Dyjas Augustyn ppor. rez. urzędnik Urząd Skarbowy w Mysłowicach? Katyń
Garstka Henryk ppor. rez. nauczyciel szkoła powszechna w Sosnowcu Katyń
Juszkiewicz Karol ppor. rez. nauczyciel Szkoła Powszechna w Kleszczowie Katyń
Kosterski Bolesław[69] por. lekarz żołnierz zawodowy Katyń
Kuc Stanisław ppor. rez. Kier. Robót Fortyf. nr 13 w Kostopolu Katyń
Łach Antoni Stanisław ppor. rez. urzędnik Urząd Gminy w Mogile Katyń
Machil Ryszard ppor. rez. urzędnik PZU w Katowicach Katyń
Majchrzak Tadeusz ppor. rez. spedytor kopalnia „Piast”-Lędziny Katyń
Podkowa Jerzy ppor. rez. Katyń
Roguszczak Józef ppor. rez. prawnik, dr Katyń
Spychalski Henryk ppor. rez. prawnik Rybnickie Gwarectwo Węglowe Katyń
Stępel Jan por. rez. nauczyciel kier. szkoły w Łagiewnikach Katyń
Szczerczak Zbigniew ppor. rez. nauczyciel szkoła w Michałkowicach Katyń
Śmiałek Stanisław ppor. rez. Katyń
Tabaka Franciszek[70] por. żołnierz zawodowy Katyń
Wilczyński Henryk ppor. rez. nauczyciel, mgr Wojewódzkie Zw. Zaw. w Katowicach Katyń
Wojciechowski Józef ppor. rez. prawnik red. nacz. „Polski Zachodniej” Katyń
Wretowski Jan ppor. rez. absolwent SGH Katyń
Babiński Alojzy porucznik żołnierz zawodowy Charków
Fleischer Jan podporucznik rezerwy nauczyciel Charków
Gorywoda Józef podporucznik rezerwy nauczyciel Charków
Molin Jan podporucznik rezerwy nauczyciel Charków
Nowak Wiktor porucznik rezerwy Charków
Pietrzyk Stanisław podporucznik rezerwy sztygar kopalnia Charków
Pindur Paweł podporucznik rezerwy nauczyciel szkoła powszechna w Chorzowie Charków
Piwowar Lech Józef porucznik rezerwy publicysta Charków
Płoski Stefan podporucznik rezerwy ziemianin wł. majątku Stociuny Charków
Siemiatycki Stanisław kapitan żołnierz zawodowy (e) Charków
Sobik Nikodem kapitan rezerwy przedsiębiorca pracował w Rybniku Charków
Spolski Kazimierz porucznik rezerwy prawnik, dr praw Charków
Zehngut Henryk podporucznik rezerwy technik włókiennictwa Charków
Kowalski Teodozjusz kapitan żołnierz zawodowy dowódca 6/73 pp ULK
Nowak Piotr strażnik więzienny więzienie w Krakowie Kalinin

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obsada personalna 1 batalionu garnizonowego[6].
  2. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[34].
  3. Por. Alfred Bogusław Jelonkiewicz był jednocześnie dowódcą oddziału zwiadu.
  4. Był bratem Pawła.
  5. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  6. Kpt. adm. (piech.) Stanisław Hilary Jasiński był jednocześnie dowódcą Batalionu ON „Katowice”.
  7. Kpt. Mieczysław Karol Olszewski był jednocześnie dowódcą 1 kompanii ON „Katowice” Batalionu ON „Katowice”.
  8. Kpt. Paweł Blew (brat Maksymiliana) był jednocześnie dowódcą 2 kompanii ON „Mysłowice” batalionu ON „Katowice”.
  9. por. piech. Alfred Stefan Jüttner ur. 28 listopada 1907 w Oświęcimiu, w rodzinie Maksymiliana i Anny. 7 sierpnia 1932 Prezydent RP Ignacy Mościcki mianował go podporucznikiem ze starszeństwem z 15 sierpnia 1932 i 147. lokatą w korpusie oficerów piechoty, a minister spraw wojskowych wcielił do 73 pp[41]. 1 marca 1935 został mianowany porucznikiem ze starszeństwem z 1 stycznia 1935 i 146. lokatą w korpusie oficerów piechoty[42]. W marcu 1939 był odkomenderowany na kurs[43]. W 1947 został członkiem PPR, a 15 grudnia 1948 członkiem PZPR. W 1951 został wykluczony z szeregów partii. W 1957 był członkiem Egzekutywy Komitetu Powiatowego PZPR w Oświęcimiu. W latach 1947–1961 był poddany kontroli operacyjnej przez funkcjonariuszy Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie, jako były oficer Wojska Polskiego sprzed 1939 r. i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (sygn. IPN Kr 010/8449).
  10. Kpt. piech. Jan Janusz Horzemski (ur. 25 listopada 1898 we Lwowie) był odznaczony Krzyżem Walecznych.
  11. Pułkownik Anatol Laudański zmarł w styczniu 1936 roku w Katowicach. W ewidencji wojskowej figurował pod nazwiskiem „Laudański” bez przydomka „Stegwiłł”.
  12. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[67].
  13. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[68].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927 roku.
  2. a b c d Satora 1990 ↓, s. 137.
  3. Przyjemski 1929 ↓, s. 3–5.
  4. Przyjemski 1929 ↓, s. 5–6.
  5. Szostek 2002 ↓, s. 3.
  6. a b c d e f g Szostek 2002 ↓, s. 4.
  7. Przyjemski 1929 ↓, s. 8.
  8. a b Przyjemski 1929 ↓, s. 9.
  9. Przyjemski 1929 ↓, s. 5.
  10. Przyjemski 1929 ↓, s. 10.
  11. Przyjemski 1929 ↓, s. 10–11.
  12. Przyjemski 1929 ↓, s. 11.
  13. a b c Szostek 2002 ↓, s. 5.
  14. Przyjemski 1929 ↓, s. 12.
  15. Przyjemski 1929 ↓, s. 13.
  16. Szostek 2002 ↓, s. 5–6.
  17. Przyjemski 1929 ↓, s. 15.
  18. a b c Szostek 2002 ↓, s. 6.
  19. Przyjemski 1929 ↓, s. 19.
  20. Szostek 2002 ↓, s. 6–7.
  21. a b c d Szostek 2002 ↓, s. 7.
  22. Przyjemski 1929 ↓, s. 23.
  23. Przyjemski 1929 ↓, s. 24.
  24. Przyjemski 1929 ↓, s. 26.
  25. Szostek 2002 ↓, s. 8.
  26. Przyjemski 1929 ↓, s. 30.
  27. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  28. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 119.
  29. Leszek Szostek, 73 pułk piechoty, Pruszków 2002, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”. s. 12.
  30. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 87, 227.
  31. Jagiełło 2007 ↓, s. 63–65.
  32. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CVII-CVIII, CXI.
  33. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 634–635, 681.
  34. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. VI.
  35. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 662.
  36. Jan Przemsza-Zieliński, Księga wrześniowej chwały pułków śląskich Tom I, Katowice 1989, KAW, s. 172.
  37. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.
  38. a b c Cebulski 1996 ↓, s. 360.
  39. Cebulski 1996 ↓, s. 361.
  40. Straty ↓.
  41. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 15 sierpnia 1932, s. 344, 352, 358.
  42. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 4 marca 1935, s. 12.
  43. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 75, 635.
  44. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 10.
  45. a b Cebulski 1996 ↓, s. 357.
  46. a b Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  47. Cebulski 1996 ↓, s. 359.
  48. Historia GO Śląsk.
  49. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 35 z 27.10.1925 r., poz. 352.
  50. Rozkaz Nr 15 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 11 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 13.
  51. Rozkaz Nr 13 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 4 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 19 i rozkaz Nr 21 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 29 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 11.
  52. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 9 marca 1923 roku, s. 177.
  53. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 106 z 15 października 1925 roku, s. 570.
  54. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 marca 1927 roku, s. 97.
  55. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 marca 1927 roku, s. 98.
  56. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 24 lipca 1928 roku, s. 218.
  57. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 130.
  58. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 1 czerwca 1935 roku, s. 51, 54.
  59. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 10 z 4 lipca 1935 roku, s. 95.
  60. Nowi dowódcy i zastępcy dowódców pułków. „Gazeta Lwowska”, s. 4, nr 155 z 11 lipca 1935. 
  61. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 122.
  62. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 233.
  63. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 109.
  64. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 18 kwietnia 1935 roku, s. 43.
  65. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  66. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  67. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  68. Wyrwa 2015 ↓.
  69. Księgi Cmentarne – wpis 1711.
  70. Księgi Cmentarne – wpis 3792.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]