73 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 73 Pułku Piechoty II RP. Zobacz też: 73 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 73.
73 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 23 lipca[1]
Nadanie sztandaru 1922
Rodowód 1 Pułk Rezerwowy
155 Pułk Piechoty Wielkopolskiej
Dowódcy
Pierwszy kpt. Kazimierz Zenkteller
Ostatni Piotr Sosialuk
Działania zbrojne
powstanie wielkopolskie
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja garnizon Katowice ( II bp w Oświęcimiu)[2] (Okręg Korpusu Nr V)
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 23 Dywizja Piechoty[2]
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Sztandar 73 Pułku Piechoty (rewers przed konserwacją)
Pułk walczył w składzie 23 Górnośląskiej DP
Bitwa tomaszow lub 1.png

73 Pułk Piechoty (73 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Pułk sformowany został w strukturach Wojsk Wielkopolskich w 1919 roku. W okresie pokoju stacjonował w Katowicach. W kampanii wrześniowej walczył w składzie 23 Dywizji Piechoty.

Formowanie pułku[edytuj | edytuj kod]

Sformowany 2 października 1919 roku jako 1 pułk rezerwowy Wojsk Wielkopolskich[3] z samorzutnych kompanii strzeleckich: bukowskiej, szamotulskiej, wolsztyńskiej i kościańskiej. Pod dowództwem kapitana Kazimierza Zenktellera (późniejszego podpułkownika) uczestniczył w powstaniu wielkopolskim. 26 stycznia 1920 roku został przemianowany na 155 pułk piechoty Wielkopolskiej. Obowiązki dowódcy objął kapitan Jan Namysł[4].

Jako 155 pp brał udział w wojnie z bolszewikami 1920. Toczył boje nad Autą (rzeka), Dzisną oraz pod Grodnem. Najcięższą bitwę stoczył 23 lipca 1920 roku pod Indurą.

Po reorganizacji Wojska Polskiego, 155 pp został w marcu 1921 roku przemianowany na 73 pułk piechoty. Dowódcą został podpułkownik Erwin Kossowski. 20 czerwca 1922 roku nastąpiło przeniesienie pułku na Górny Śląsk[5].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

73 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr V[6] w garnizonie Katowice[7] (II batalion w Oświęcimiu, batalion zapasowy w Szczakowej).

Jednostka zajmowała budynki przy ulicy Koszarowej nieopodal centrum Katowic. Swoje święto pułkowe obchodziła corocznie w dniu 23 lipca – w rocznicę bitwy pod Indurą z okresu wojny polsko-bolszewickiej. W tych dniach odbywały się zwyczajowe defilady ulicami Katowic oraz uroczystości na dziedzińcu koszarowym połączone z wręczaniem odznaki pułkowej i innych żołnierskich wyróżnień[8].

W 1929 roku został opublikowany „Zarys historii wojennej” pułku autorstwa kapitana Tadeusza Zygmunta Józefa Przyjemskiego (1896–1944), powstańca wielkopolskiego i śląskiego, kawalera Krzyża Walecznych[9].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 73 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy[10].

W latach 1931-32 na terenie koszar powstał okazały 4-piętrowy gmach, który pozostał głównym budynkiem I i III batalionu aż do wybuchu wojny. II batalion 73 pp zajmował budynki po byłym austriackim pułku artylerii na peryferiach Oświęcimia. W okresie okupacji teren byłych koszar II batalionu w Oświęcimiu Niemcy przeznaczyli pod rozbudowę obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.

W dniach 21 IX – 2 X 1938 wchodząc w skład 23 Dywizji Piechoty pułk uczestniczył w aneksji czeskiego Zaolzia. Od wiosny 1939 w pułku prowadzono przygotowania do działań wojennych.

Walki w kampanii wrześniowej 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

W czasie kampanii wrześniowej wchodził w skład 23 Dywizji Piechoty, walczącej w ramach Armii „Kraków”. Pułkiem dowodził ppłk Piotr Sosialuk. W dniach 1-3 IX brał udział w bitwie granicznej. Do najcięższych walk doszło 2 IX pod Wyrami z oddziałami niemieckiej 8 i 28 Dywizji Piechoty. Od 4 IX uczestniczył w odwrocie Armii „Kraków”. Kolejne większe bitwy: w Pacanowie (9 IX), pod Osiekiem (11 IX), pod Banachami, Biłgorajem i Solą (województwo lubelskie) (16 IX). Ostatnią, ok. 22-godzinną walkę, 73 pp stoczył w dniach 19-20 IX pod Tomaszowem Lubelskim w ramach Grupy Operacyjnej „Jagmin” (dowódca: gen. Jan Jagmin-Sadowski).

Za udział w kampanii wrześniowej oficerom i żołnierzom 73 pp przyznano 61 Krzyży Orderu Virtuti Militari oraz 42 Krzyże Walecznych. W trakcie walk polegli wszyscy trzej dowódcy batalionów – mjr Woźniakowski, ppłk Kiełbasa i mjr Nowożeniuk. Dowódca pułku, ppłk Sosialuk, został rozstrzelany 2 VII 1940 po haniebnym „wyroku” nazistowskiego „sądu specjalnego” – Sondergerichtu[11]. Wielu oficerów i żołnierzy katowickiego pułku, którzy uniknęli niewoli, kontynuowało walkę w organizacjach podziemnych oraz w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

11 XI 1944 gen. Władysław Anders odznaczył 73 pp Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari[12].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku
Kwatermistrzowie
  • mjr piech. Rudolf Wojnar (I 1924[29])
  • mjr piech. Jan Warmuziński (do 31 X 1927 → dowódca I baonu[30])
  • mjr / ppłk piech. Antoni Kajetanowicz (31 X 1927 – 26 IV 1928 → zastępca dowódcy 63 pp)
  • mjr piech. Franciszek I Pytel[31] (od 26 IV 1928[32])
  • mjr / ppłk piech. Stanisław Undas (III 1931 – 1936 → zastępca dowódcy 43 pp)
Oficerowie pułku

Obsada personalna w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[33][a]:

Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
  • dowódca pułku – ppłk Piotr Sosialuk
  • I z-ca dowódcy – ppłk Władysław II Adamczyk
  • adiutant – p.o. por. Alfred Bogusław Jelonkiewicz (*)[b]
  • starszy lekarz – mjr dr Jan Chudzicki
  • młodszy lekarz – por. lek. Zygmunt Kwieciński
  • II z-ca dowódcy (kwatermistrz) – ppłk Henryk Kowalówka
  • oficer mobilizacyjny – kpt. Maksymilian Jan Blew
  • z-ca oficera mobilizacyjnego – kpt. Juliusz Ignacy Sulkowski
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. Jan Janusz Horzemski
  • oficer gospodarczy – kpt. int. Marian Józef Michał Antosiowicz
  • praktyka u oficera gospodarczego – por. adm. (piech.) Jan Ciupka
  • oficer żywnościowy – chor. Jan Krehl
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. Eugeniusz Franciszek Losert
  • kapelmistrz – kpt. adm. (kapelm.) Kazimierz Kanaś
  • dowódca plutonu łączności – por. Alojzy Piotr Babiński
  • dowódca plutonu pionierów – por. Feliks Kisiel
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Eligiusz Aleksander Starza-Majewski
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Władysław Antoni Jankowski
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Alfred Bogusław Jelonkiewicz (*)
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Stanisław Radomir Woźniakowski
  • dowódca 1 kompanii – kpt. Zygmunt Wincenty Krasnopolski
  • dowódca plutonu – por. Stanisław Zdzisław Strzałkowski
  • dowódca plutonu – ppor. Jerzy Ostaniewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Karol Grzegorz Rudziński
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Franciszek Radtke
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Góra
  • dowódca plutonu – ppor. Leon Zalisz
  • dowódca 3 kompanii – kpt. Stefan Tłustochowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Marian Członkowski
  • dowódca 1 kompanii km – kpt. Bonifacy Marian Roman Waligórski
  • dowódca plutonu – por. Stefan Jan Klimas
  • dowódca plutonu – ppor. Eugeniusz Józef Liszkowski
II batalion
  • dowódca batalionu – ppłk Władysław Kiełbasa
  • adiutant dowódcy batalionu – por. Aleksander Piotr Zając
  • pomocnik dowódcy baonu ds. gospodarczych – kpt. Antoni Roman Nowosadowski
  • Lekarz batalionu – por. lek. Bolesław Apolinary Kosterski
  • dowódca 4 kompanii – kpt. Bolesław Zygmunt Zarębski
  • dowódca plutonu – ppor. Ireneusz Woźniak
  • dowódca plutonu – chor. Ludwik Dykert
  • dowódca 5 kompanii – kpt. Alfons Kotowski
  • dowódca plutonu – ppor. Mieczysław Fugeniusz Drewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Kurek
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Teodozjusz Kowalski
  • dowódca plutonu – por. Tadeusz Kozłowski
  • dowódca plutonu – ppor. Zygmunt Mieczysław Adam Sobotowski
  • dowódca 2 kompanii km – kpt. Roman Ludwik Bielawski
  • dowódca plutonu – ppor. Stanisław Poliwacz
  • dowódca plutonu – chor. Jan Dawdziński
III batalion
  • dowódca batalionu – vacat
  • dowódca 7 kompanii – kpt. Marian Zawarczyński
  • dowódca plutonu – por. Stefan Jan Malanek
  • dowódca plutonu – ppor. Aleksander Jan Jędrzejowski
  • dowódca plutonu – ppor. Antoni Franciszek Staszewski
  • dowódca 8 kompanii – kpt. Franciszek Wiatr
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Teodor Domogała
  • dowódca 9 kompanii – por. Kazimierz Matyjaszewski
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Franciszek Wróblewicz
  • dowódca 3 kompanii km – p.o. por Konstanty Józef Jabłoński
  • dowódca plutonu – por. Zenobiusz Marian Kubik
  • dowódca plutonu – por. Jan Wawrzyczek
IV batalion
  • dowódca batalionu – mjr Jan Stefan Witkowski
  • adiutant dowódcy IV batalionu – kpt. Antoni Kurdziel
  • dowódca 4 kompanii km – kpt. Stanisław Jan Siemiatycki
  • dowódca plutonu – por. Mieczysław Leon Stanisław Jan Tabor
  • dowódca plutonu – por. Antoni Zbigniew Mendefik
  • dowódca plutonu – por. Jan Obierek
  • dowódca 5 kompanii km – kpt. Jan Szczęsny Lebiedziewicz
  • dowódca plutonu – por. Jan Oleksy
  • dowódca plutonu – por. Antoni Kuryś
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Bohdan Gabriel Pudykiewicz
  • dowódca plutonu – por. Mikołaj Meinhardt
  • na kursie – por. Alfred Stefan Jüttner
  • na kursie – ppor. Stanisław Skowronek
  • odkomenderowany – kpt. Zygmunt Strękowski
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 23 DP
  • dowódca – mjr Nowożeniuk Władysław
  • dowódca plutonu strzeleckiego – por. Fiedler Fugeniusz Jan
  • dowódca plutonu strzeleckiego – Kurański Stefan Franciszek
  • dowódca plutonu strzeleckiego – Tabaka Franciszek
  • dowódca plutonu km – Żurowski Seweryn Marian Kazimierz
73 obwód przysposobienia wojskowego „Katowice”
  • komendant obwodowy PW – kpt. adm. (piech.) Jasiński Stanisław Hilary (*)
  • komendant powiatowy PW „Katowice” – kpt. piech. Olszewski Mieczysław Karol (*)
  • komendant powiatowy PW „Katowice I” (m.p. w Mysłowicach) – kpt. piech, Blew Paweł Konrad (*)

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku

Dowództwo
  • dowódca pułku – ppłk piech. Piotr Sosialuk
  • I adiutant – kpt. Zygmunt Strękowski
  • II adiutant – por. Alfred Jüttner
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Stanisław Radomir Woźniakowski (poległ 20 IX)
  • adiutant – ppor. rez. Bolesław Malicki
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Zygmunt Krasnopolski
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Stanisław Strzałkowski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – kpt. Aleksander Kajetanowicz
  • dowódca 1 kompanii ckm – por. Stefan Klimas
II batalion
  • dowódca batalionu – ppłk Władysław Kiełbasa (poległ 2 IX)
  • adiutant – por. Witold Gawdzik
  • dowódca 4 kompanii – por. Stefan Dębski
  • dowódca 5 kompanii – por. Jan Drewicz
  • dowódca 6 kompanii – por. Tadeusz Kozłowski
  • dowódca 2 kompanii ckm – kpt. Roman Ludwik Bielawski
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Władysław Nowożeniuk (poległ 16 IX)
  • adiutant – ppor. rez. Stefan Cholewa
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – por. Aleksander Zając
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – kpt. Franciszek Wiatr
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. Zenobiusz Kubik
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Konstanty Jabłoński
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Józef Janowski
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. Eligiusz Starża-Majewski
  • zastępca dowódcy plutonu artylerii piechoty – ppor. rez. Jerzy Cott (poległ 20 IX)

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[36]

Order Virtuti Militari
por. Ignacy Alejski
por. Stefan Balcer
sierż. Franciszek Białkowski
por. Janusz Hager
szer. Józef Hylewicz
sierż. Andrzej Jackowiak
chor. Antoni Karczmarek
kpr. Aleksander Kłosowski
szer. Wawrzyniec Koralczyk
por. Mieczysław Marian Kowalski
por. Franciszek Kwiatkowski
mjr Jan Namysł
por. Stefan Sobera
chor. Stanisław Sobkowiak
st. szer. Ludwik Szczepański
plut. Piotr Szmatuła
por. Franciszek Szulc
sierż. Stanisław Tasiemkowski
kpt. Dionizy Vogël
chor. Franciszek Zając
ppłk Kazimierz Zenkteller

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

4 stycznia 1922 roku, w Kępnie, gen. Kazimierz Raszewski wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo Kępna i powiatu kępińskiego[2]. Na sztandarze wyhaftowany jest napis „powiat Kępiński” i herb Kępna. W dolnych rogach widnieją daty powstania pułku i wręczenia sztandaru[3].

Podczas kapitulacji sztandar został ukryty w okolicach wsi Zielone[2]. Po wojnie został znaleziony przez pracownika muzeum w Biłgoraju, Tomasza Bordzania i znajduje się w tamtejszym muzeum. W Muzeum Śląskim w Katowicach znajduje się kopia sztandaru[37].

Odznaka pamiątkowa

27 października 1925 roku Minister Spraw Wojskowych, generał dywizji Władysław Sikorski zatwierdził wzór odznaki pamiątkowej 73 Pułku Piechoty[38]. Odznaka o wymiarach 47x33 mm ma kształt orła piastów śląskich z półksiężycem na piersi, trzymającego w szponach numer „73”, oparty w tle na skrzyżowanych młotkach, otoczony jest owalnym wieńcem laurowym. Nad orłem otwarta złota korona królewska, zamyka wieniec u góry. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[7].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[34].
  2. Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[35].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927 roku
  2. a b c d Satora 1990 ↓, s. 137.
  3. a b Prugar-Ketling 1992 ↓, metryka.
  4. Przyjemski 1929 ↓, s. 5-9.
  5. Przyjemski 1929 ↓, s. 27.
  6. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  7. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 119.
  8. Leszek Szostek, 73 pułk piechoty, Pruszków 2002, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”. s. 12
  9. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 87, 227.
  10. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  11. Jan Przemsza-Zieliński, Księga wrześniowej chwały pułków śląskich Tom I, Katowice 1989, KAW, s. 172
  12. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.
  13. Rozkaz Nr 15 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 11 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 13.
  14. Rozkaz Nr 13 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 4 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 19 i rozkaz Nr 21 Dowództwa Frontu Wielkopolskiego z dnia 29 lutego 1920 roku, Dział II Personalny, § 11.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 9 marca 1923 roku, s. 177.
  16. Pułkownik Anatol Laudański zmarł w styczniu 1936 roku w Katowicach. W ewidencji wojskowej figurował pod nazwiskiem „Laudański” bez przydomka „Stegwiłł”.
  17. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 106 z 15 października 1925 roku, s. 570.
  18. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 marca 1927 roku, s. 97.
  19. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 marca 1927 roku, s. 98.
  20. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 24 lipca 1928 roku, s. 218.
  21. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 130.
  22. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 1 czerwca 1935 roku, s. 51, 54.
  23. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 10 z 4 lipca 1935 roku, s. 95.
  24. Nowi dowódcy i zastępcy dowódców pułków. „Gazeta Lwowska”, s. 4, Nr 155 z 11 lipca 1935. 
  25. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 122.
  26. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 233.
  27. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 109.
  28. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 18 kwietnia 1935 roku, s. 43.
  29. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 24 stycznia 1924 roku, s. 34.
  30. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 326.
  31. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 87, 173. Franciszek I Pytel ur. 31 stycznia 1889 roku, odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych.
  32. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 136.
  33. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 634-635 i 681.
  34. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  35. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  36. Przyjemski 1929 ↓, s. 30.
  37. Historia GO Śląsk
  38. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 35 z 27.10.1925 r., poz. 352.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]