10 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 10 Pułku Piechoty w Łowiczu. Zobacz też: 10 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 10.
10 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 13 czerwca
27 czerwca
Nadanie sztandaru 1921 i 1925
Rodowód 31 Pułk Strzelców
Pułk Piechoty Ziemi Cieszyńskiej
Kontynuacja 10 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy por. Ludwik Skrzypek
Ostatni płk dypl. Marian Krudowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Cieszyn (kosz. Kościuszki)
Będzin
Łowicz (III batalion w Skierniewicach)[1]
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość VII Brygada Piechoty
26 Dywizji Piechoty

10 Pułk Piechoty (10 pp) — oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

W okresie walk o niepodległość i granice pułk walczył z Czechami o Śląsk Cieszyński, z Ukraińcami w Małopolsce Wschodniej, z bolszewikami na Wołyniu, Polesiu, Białorusi i nad Wisłą oraz nad Niemnem z Litwinami. W okresie międzywojennym stacjonował w Łowiczu[2]. Od czerwca do sierpnia 1921 pułk podjął działania na granicy górnośląskiej w rejonie Myszkowa, Siewierza, Kamienicy Polskiej i Zawiercia. W okresie przewrotu majowego opowiedział się po stronie rządowej. W 1939 przebywał na poligonie w okolicy Panigrodza[3], skąd po wybuchu II wojny światowej w składzie skierniewickiej 26 Dywizji Piechoty wziął udział między innymi w walkach nad Bzurą.

Formowanie pułku i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

31 października 1918 roku w Cieszynie Polacy służący w austriackim 31 pułku strzelców na czele z porucznikiem Matysiakiem przejęli dowództwo nad jednostką oraz opanowali miasto. Żołnierze narodowości czeskiej i niemieckiej opuścili pułk, a na ich miejsce poczęli licznie zgłaszać się Polacy z innych pułków austriackich oraz ochotnicy wezwani pod broń przez Radę Narodową Śląska Cieszyńskiego. Pułk zachował swoją dotychczasową nazwę „31 pułk strzelców”. Do pułku przyłączono załogę Skoczowa złożoną z kompanii karabinów maszynowych austriackiego 31 pułku strzelców i batalion zapasowy 31 pułku Pospolitego Ruszenia[4]. 5 listopada pułk został zaprzysiężony przez dowódcę Okręgu Wojskowego w Cieszynie generała Franciszka Aleksandrowicza. Przysięgę składano na wierność Radzie Regencyjnej[5]. W pierwszych dniach listopada pułk liczył ponad 1500 żołnierzy.

6 grudnia dokonano reorganizacji pułku. Sformowano trzy bataliony, każdy złożony z czterech kompanii piechoty i kompanii karabinów maszynowych. W Cieszynie powstał II i III baon, we Frysztacie I batalion. Z istniejących 5 kompanii w Cieszynie i 1 kompanii granicznej w Jabłonkowie zorganizowano dwa baony w następujący sposób: pierwsze trzy kompanie przemianowano na 5, 6, 7 kompanię II baonu, czwarte plutony powyższych kompanii utworzyły nową 8 kompanię II baonu. Kompanie 4 i 3 w Cieszynie przemianowano na 9 i 10 kompanię III baonu, a kompanię graniczną w Jabłonkowie na 12 kompanię. Czwarte plutony tych kompanii utworzyły 11 kompanię III baonu. We Frysztacie zorganizowano I baon z oddziałów wojsk w Frysztacie, Orłowej i Boguminie. W Cieszynie sformowano też 2 i 3 kompanię karabinów maszynowych[6]. Oddział został przemianowany na pułk piechoty Ziemi Cieszyńskiej[7]. Jego pododdziały rozmieszczone zostały następująco: dowództwo pułku z 12 kompanią w Jabłonkowie, I batalion w Frysztacie, a II i III batalion w Cieszynie[8][9]. 15 grudnia zakończono formowanie pododdziałów bojowych i ponownie zaprzysiężono żołnierzy, tym razem na wierność Rzeczypospolitej[10]. W tym czasie organizowano też szkołę instruktorów, a w styczniu 1919 pluton łączności i kompanię pomocniczą. W tym samym czasie oddział jazdy przy kompanii karabinów maszynowych odkomenderowany został do pułku kawalerii w Bielsku[7]. 8 stycznia odłączył od pułku batalion mjr. Strońskiego i został wysłany pod Lwów na front ukraiński[11].

1 lutego 1919 roku po raz kolejny zmieniono numer i nazwę na 7 pułk piechoty Ziemi Cieszyńskiej[9]. 8 lutego tego roku oddział został przemianowany po raz ostatni. Tym razem na 10 pułk piechoty[12] 13 lutego pułk opuścił Cieszyn i przeniósł się do Będzina. Tam wydzielono zalążki dla baonu zapasowego i wysłano je do Brzeźnicy. W Brzeźnicy sformowano baon zapasowy ze sztabem, trzema kompaniami zapasowymi (rekrutów, marszowa i ozdrowieńców) i kompanią karabinów maszynowych[a]. W marcu batalion zapasowy przeniesiono z Brzeźnicy do Lubaczowa, by 14 sierpnia wyznaczyć mu stałe miejsce postoju w Łowiczu[13]. 15 grudnia 1919 przy batalionie zapasowym utworzono szkołę podoficerską[14].

W styczniu 1921 zlikwidowano czwarte kompanie strzeleckie i karabinów maszynowych, w kompanii specjalistów utworzono pluton telefonistów, zredukowano tabor. Zorganizowano też batalion sztabowy w składzie: oddział sztabowy i kompania techniczna. W 1922 utworzony został przy kompanii specjalnej półpluton miotaczy min. W 1924 zreorganizowano sztab pułku; zlikwidowane zostało dowództwo batalionu sztabowego, a przy każdym baonie utworzono kompanię karabinów maszynowych[15].

Pułk w walce o niepodległość i granice[edytuj | edytuj kod]

Tereny działań bojowych pułku w latach 1919-1920

Działania na Śląsku[edytuj | edytuj kod]

17 grudnia 1918 pułk obsadził granicę czeską od Mostów, przez Toszonowice, Cierlicko, Suchę, Karwinę, Dąbrowę do Bogumina[16]. Drugi baon pozostał w Cieszynie w odwodzie. Pułk liczył wtedy 196 oficerów, 2397 podoficerów i żołnierzy, 76 koni, 22 wozów, 7 kuchni polowych[17]. 23 stycznia 1919 wojska czeskie zaatakowały z powodzeniem Bogumin, Karwinę i Jabłonków. W walkach z pułku poległo dwóch oficerów i trzech szeregowych[18]. Pułk wycofany został do Skoczowa. Dwubatalionowy pułk liczył zaledwie 600 żołnierzy. Pododdziały były zdziesiątkowane. Tak olbrzymie straty to przede wszystkim „zaginieni”. Pułkownik Latnik negatywnie ocenił działania pułku. Szczególną winę za taki stan rzeczy przypisał kadrze oficerskiej[19].

1 lutego nastąpiło zawieszenie broni. Pułk przeniesiony został Będzina[9]. Tam uzupełnił stany i rozpoczął służbę na odcinku granicy z Niemcami. W Będzinie przebywał do połowy marca. W czasie pełnienia służby granicznej zginęło w pułku 6 żołnierzy[20]. Następnie pułk został skierowany na front ukraiński. Tam dołączył do niego oddelegowany III batalion[21].

Walki na froncie ukraińskim[edytuj | edytuj kod]

Ofensywa Wiosenna

Po przybyciu na front ukraiński, pułk został przydzielony do grupy płk. Jarosza i zajął obronę w okolicy Gródka Jagiellońskiego[22]. 15 maja 1919 rozpoczęła się ofensywa wojsk polskich. 10 pułk piechoty bez III batalionu podporządkowany został dowódcy oddziałów wielkopolskich gen. Konarzewskiemu. Trzeci batalion wszedł w skład kombinowanej dywizji płk. Sikorskiego[23]. Pułk walczył pod Dolinianami i Porzeczem – Zadwórzem, zdobył Mikołajów, Dobrowlany i Zagóreczko pod Lwowem. III baon sforsował Złotą Lipę pod Rytnikami i nocnym wypadem zajął ukraińskie pozycje pod Litiatynem biorąc ponad 400 jeńców oraz 9 karabinów maszynowych i dużo innego materiału wojennego. Pod koniec maja pułk doszedł do Tarnopola, gdzie na przedpolach zorganizował obronę w ramach grupy Bojnara. Na pozycjach przebywał do połowy czerwca[23]. W czerwcu pod Czortkowem ruszyła kontrofensywa ukraińska. Oddziały polskie zaczęły wycofywać się. III baon 10 czerwca odszedł do Trembowli i pobliskich Podhajczyk. 12 i 13 czerwca odpierał ataki pułku ukraińskiego. Wieczorem 13 września batalion wycofał się z przedmościa. 10 kompania torowała sobie drogę bagnetami. 12 kompania znajdowała się w Brzeżanach. I i II baon broniły Trembowli i walczyły o Darachów, Olendry, Ostrowczyk i Semenów. Pod naporem sił ukraińskich cofały się bijąc się pod Tarnopolem, Zborowem, Krasnosielcami i w Gołogórach[23].

Bój w Gołogórach

Pułk obsadził pozycje na wzgórzach. II batalion bronił się na Łysej Górze, I batalion w Majdanie Gołogórskim, III batalion jako odwód dywizji stacjonował w Olszanicy, a od 23 czerwca w Ściankach jako odwód pułkowy[24]. Ukraińcy uderzyli na Łysą Górę. II batalion odparł atak. Kolejny atak na Gołogóry sprawił, iż II batalionowi groziło oskrzydlenie. 24 czerwca Ukraińcy przełamali obronę I batalionu i grupy płk. Bejnara. Baon wycofał się na zachód od Majdanu Gołogórskiego. Odwodowy III batalion zabezpieczał luki między II baonem a grupą płk. Bejnara[25]. Dowódca III baonu próbował wesprzeć obronę na kierunku I batalionu. Początkowo nie odniósł powodzenia. Jednak późniejsze kontrataki z rejonu Majdan Gołogórski–Dworniki–Ścianki skierowane na skrzydło atakujących Ukraińców pozwoliły utrzymać pozycje u podnóża Gołogór i pod Ściankami. 10 pułk skutecznie osłonił Lwów na swoim kierunku. 27 czerwca, jako dzień wytężonych walk całego 10 pp, stał się później dniem święta pułkowego[26][27].

Ofensywa letnia

28 czerwca rozpoczęła się druga ofensywa polska. 10 pułk piechoty nacierał z rejonu Łysej Góry w kierunku Żacki Wielkie i dalej przez Wozoniaki, Płuchów, Meceniów, rzekę Strypę, Podhajczyki, Jeziemę, Cebrów, Hłuboczek Wielki, Roznoszyce, Łubianki Niżne i Zbaraż. Pod Zbarażem pułk zakończył działania bojowe na tym kierunku[26]. W czasie walk 10 pp wchodził zazwyczaj w skład grupy płk. Lindego. W rozkazie pożegnalnym z 28 lipca 1919 płk Sikorski napisał[28]:

Quote-alpha.png
Żegnając się z oficerami i żołnierzami [...] pragnę podkreślić zasługi dla sprawy tych pułków, które do obecnej jeszcze chwili wchodzą w skład mej grupy. Na pierwszy plan wybija się wśród nich 10 pułk piechoty, którego bataliony broniły jeszcze w zimowych miesiącach r.b.: Lubienia i Gródka, które przełamały pierwszy front podczas wiosennej ofensywy na Porzecze Lubieńskie, trzymając w swoim ręku przez dłuższy okres czasu Lubień Mały. Podczas pochodu naprzód 10 pułk piechoty zdobył sobie opinię jednego z najlepszych pułków ofensywnych, odznaczając się pod Boryniczami, Chodorowem, Litiatynem. W odwrocie również oficer i żołnierz wytrzymał niejednokrotnie w najtrudniejszej sytuacji napór wroga, ratując przez to całość dywizji. Tak było pod Za- borowem, Płuchowem, a później na Łysej Górze, którą 10 pułk piechoty utrzymał w swym ręku pomimo przerwania frontu na sąsiednim odcinku, umożliwiając przez to wojskom Hallera skuteczną ofensywę na linii Gołogóry.

Po zakończeniu walk pułk przydzielono do VII Brygady Piechoty gen. Franciszka Krajowskiego[29].

Walki na froncie polsko-bolszewickim[edytuj | edytuj kod]

Pułk na froncie wołyńskim

10 sierpnia 1919 nastąpiła reorganizacja pułku. Odtworzono między innymi rozwiązaną w czerwcu 2 kompanię strzelecką i kompanię techniczną. Działając w składzie VII BP pułk uczestniczył w akcji na Ostróg nad rzeką Horyń zakończonej zajęciem miasta. W pierwszej dekadzie września pułk pozostawał w rejonie Ostroga. Potem bataliony zajęły pozycje obronne: I baon – na północ od Olewska w kierunku Suszczan, Pergi i Juzowej, II baon – nad rzeką Słucz – na południe od Sarn pod Znosicze i Lizianę, III baon – na północ od Sam w kierunku Strzelskiej i Dąbrowicy[30]. W październiku 10 pp przegrupował się nad rzekę Uborć. Bataliony I i II rozmieściły się na południe od Olewska, III baon w Olewsku. Z nadwyżek stanów etatowych utworzono kompanię karabinów maszynowych przy dowództwie pułku[31]. Miejscem postoju dowództwa pułku było Równe[32]

W listopadzie pułk opuściło 24 oficerów i 508 szeregowych wywodzących się ze Śląska Cieszyńskiego. Stan pułku zmniejszył się o połowę[b]. Pułk pozostawał faktycznie w odwodzie. III batalion zajął pozycję na południe od Sam, II batalion stacjonował w Równem jako odwód armii. 5 grudnia odtworzony został I batalion i jako odwód pułku stacjonował w Samach[32].

Wypad na Owrucz

Na początku 1920 bolszewicy rozpoczęli przygotowania do ofensywy. Dowódca 4 DP otrzymał zadanie przeprowadzenia szeregu wypadów, by rozpoznać siły nieprzyjaciela i zdezorganizować jego wysunięte oddziały. 5 marca 1920 zorganizowana została grupa wypadowa kpt. Rudolfa Matuszka w składzie: II i III batalion 10 pp, pół batalionu 14 pp, kompania 4 pułku saperów, pluton konnych strzelców i 4 bateria 4 pap. Jej zadaniem było opanowania ważnego węzła kolejowego – Owrucza[33]. Grupa wyruszyła dwiema kolumnami. Wieczorem główne siły wypadu dotarły do linii Bieguń – Horodec, a grupa wspierająca doszła do Salizówki i Łoknickiej Rudni. Następnego dnia konny zwiad grupy wypadowej stwierdził, iż w Wielednikach przebywa pododdział 200 Rosjan. Kpt. Matuszek zdecydował zniszczyć go uderzeniem dośrodkowym. Przeciwnik zdołał jednak wcześniej wycofać się w kierunku Noryńska. O świcie następnego dnia zdecydowano się nacierać na Owrucz, broniony przez bolszewicką brygadę. II/ 10 pp z plutonem saperów miał atakować od południa przez Szwaby, zniszczyć most kolejowy przez Noryń i zamknąć przeciwnikowi możliwość odwrotu na Ignatopol, III/10 pp i pluton saperów miały zająć dworzec kolejowy i zniszczyć mosty kolejowe na północ od dworca. Kompania 14 pp atakowała od zachodu. W odwodzie pozostawała 2 kompania 14 pp. Natarcie przebiegało według planu. Jednak II/10 pp nie zdołał zamknąć drogi odwrotu bolszewikom[34]. Pościg aż do Narodycza kontynuował oddział kawalerii ppor. Łubieńskiego. Oddział spowodował paniczną ucieczkę przedstawicieli bolszewickiej administracji i wojska. Pododdział zwiadu opanował punkt łączności telefonicznej. Kpt. Matuszek, korzystając ze zdobytych łączy, nakazał batalionowi z Noryńska marsz do Owrucza celem „wsparcia” załogi przed spodziewanym atakiem polskim. Bolszewicy nie przeczuwając podstępu postąpili zgodnie z „rozkazem”[34]. Rano 8 marca grupa wypadowa wycofała się z Owrucza. Zdobyto wiele wozów z materiałem wojennym. Opuszczając miejscowość podpalono składy z amunicją i zniszczono działa. Podczas odwrotu w trakcie postoju w Sławecznie kpt. Rudolf Matuszek otrzymał z dowództwa rozkaz czasowego zatrzymania w tej miejscowości i utrzymania jej aż do momentu zakończenia przegrupowania 9 DP – zgodnie z otrzymanymi rozkazami - na nowe pozycje w rejonie Mozyrza. Przez kolejne cztery dni grupa kpt. Matuszka pozostawała w Sławecznie i osłaniała przegrupowanie 9 DP[34].

Sukces wypadu na Owrucz był znaczny, a jego skutki psychologiczne nie mniejsze niż zdobycze materialne. To wszystko sprawiało, iż 10 pułk piechoty bywał nazywany owruckim[34].

Walki o Sławeczno

Po powrocie grupy wypadowej nastąpiło przegrupowanie pułku. I batalion „usamodzielnił” swoje kompanie. 1 kompania zajęła obronę w okolicach Pergi, 2. ześrodkowała się w Olewsku jako odwód VII Brygady, a 3. w Zurzewiczach jako odwód pułku. W trzeciej dekadzie marca 10 pp częścią sił rozpoczął działania bojowe w kierunku Sławeczna i Wieledników i 24 marca zajął Tchoryn, Biehuń i Sławeczno. Przez prawie miesiąc pozostawał w rejonie Sławeczna, odpierając ataki bolszewików na wysuniętą pozycję obronną wojsk polskich[35]. Kilkakrotnie dochodziło do walk na bagnety. Dowódca 2 Armii gen. ppor. Listowski w swoim rozkazie nr 5 napisał[36]:

Quote-alpha.png
Długo przygotowana ofensywa bolszewicka mimo silnych uderzeń na linią naszego Frontu nie zdołała nawet przejściowo nim zachwiać. W odparciu ataków nieprzyjacielskich odznaczyły się szczególnie pułki: 14 pp, 18 pp, 26 pp, 44 pułk strzelców kresowych, w brawurowych kontratakach 10 pp, 43 p. strz. kresowych i 25 pp. (...) kpt. Matuszce składam podziękowania w Imieniu Ojczyzny i Służby dla Ich bohaterskich Oddziałów za wytrwanie w najcięższych chwilach, jak i za zachowanie ofensywnego ducha, który się objawił w szeregu naszych brawurowych przeciwuderzeń, paraliżujących nieprzyjacielskie zamiary.
Wyprawa kijowska

Uprzedzając uderzenie Rosji bolszewickiej Józef Piłsudski zdecydował się rozpocząć działania ofensywne na froncie ukraińskim. 24 kwietnia 10 pułk rozpoczął swój udział w wyprawie kijowskiej. I i II batalion nacierały wzdłuż linii kolejowej Olewsk – Korosteń. II batalion otrzymał zadanie obejścia Korostenia i ataku od strony wschodniej. W czasie ataku jego 11 kompania zdobyła sztandar bolszewickiego 55 pułku strzeleckiego. W Korosteniu pułk pozostawał do połowy maja 1920. 7 maja bolszewicy rozpoczęli działania odciążające pod Berezyną. Będący w składzie 4 DP 10 pp otrzymał rozkaz przejazdu na Front Białoruski[37].

Walki pułku nad Berezyną

19 maja 10 pp trzema eszelonami odjechał z Korostenia do Mińska. I batalion skierowany został do dyspozycji 2 Dywizji Piechoty Legionów pod Borysów, zaś pozostałe pododdziały włączono do grupy gen. Leonarda Skierskiego[38]. III batalion odpierał ataki w rejonie Huby – Kozyry[39]. Po zatrzymaniu bolszewików pułk w składzie grupy mjr. Topolińskiego kontratakował z powodzeniem na Pleszczenice[40]. Tam przeszedł do obrony[41]. 27 maja miała miejsce jedynie wymiana ognia między patrolami[42]. Kolejny dzień przyniósł frontalny atak bolszewików od południa i wschodu. Nawet kosztem wielu ofiar nie udało się Polakom utrzymać miasta[43]. W boju o Pleszczenice poległo 4 żołnierzy, 8 zmarło w wyniku odniesionych ran, 3 żołnierzy dostało się do niewoli[44]. 1 czerwca 1920 rozpoczęła się kontrofensywa Wojska Polskiego. W czasie jej trwania 10 pp walczył z powodzeniem pod Komarówką, Stanowiszczami, Klinikami, Karoliną, Ulesiem i Lipskiem. Wojso Polskie obsadziło linię Berezyny[44]. Przez kolejne dwa tygodnie 10 pp obsadzał pozycje w Karolinie i Berezyniówce[45]. I batalion mjr. Janusza Mościckiego prowadził działania aktywne w okolicy Borysowa pod Ossowem. 23 czerwca 1920 10 pp przeszedł do Żodzina , gdzie wraz z 2 pp Leg. stanowił odwód armii[46].

Działania odwrotowe z linii Berezyny nad Wisłę

4 lipca 1920 rozpoczęła się wielka ofensywa bolszewicka[47]. Jednostki polskie cofały się na całej linii. 10 pułk piechoty prowadził działania opóźniające. 8 lipca walczył w Żodzinie, 9 lipca bronił Smolewicz. Bronił Mińska i dalej cofał się przez Lachowicze, Świerzeń Nowy i Mir aż pod Cyryn. W rejonie Baranowicz przez dwa dni pułk powstrzymywał ataki nieprzyjaciela i dopiero na rozkaz wycofywał się przez Poruczyn, Łotwicze by 22 lipca zająć pozycje pod Hołynką. Następnie pułk toczył ciężkie walki pod Wołkowyskiem. 26 lipca pod Świsłoczą pułk stracił w walce ponad 100 żołnierzy. W rejonie wsi Bujaki pułk przebijał się przez okrążenie do Bugu. Przez Bug przeprawił się pod Drohiczynem na lewy brzeg i tam walcząc pod Tokarami zwarł się z nieprzyjacielem. Dalej walczył w okolicach Mord, pod Krzymoszami i pod Stokiem Lackim[48]. 13 sierpnia pod Czerskiem przeprawił się przez Wisłę[49].

Walki na przedmościu warszawskim

Na zachodnim brzegu Wisły 10 pułk piechoty obsadził pozycje na północ od ujścia Pilicy, a następnie w rejonie Góry Kalwarii. Na tym kierunku bolszewicy przygotowywali natarcie flankowe. Planowali uderzenie od południowego wschodu, a na kierunku 10 pp nacierać miała dywizja piechoty. Plan ten został przekreślony przez ofensywę znad Wieprza[50].

Po zakończeniu walk na przedpolach Warszawy pułk pozostawał w Zakroczymiu. Tam zreorganizowano pododdziały. Pułk składał się z dwóch batalionów po dwie kompanie i kompania karabinów maszynowych. W miarę napływu uzupełnień starano się odtworzyć stany etatowe poszczególnych pododdziałów[50].

W Małopolsce Wschodniej

30 sierpnia 1920 4 DP otrzymała zadanie przejścia na front w Galicji Wschodniej. 10 pułk piechoty został przewieziony transportem kolejowym z Zakroczymia w okolice Bełżca. Pierwsze starcia miały miejsce podczas zajmowania Bełżca i Krystynopola. Potem pułk ruszył na Lwów i Przemyślany. W kolejnych dniach zajął Dunajów i Pomorzany[51].

Na froncie przeciwlitewskim

Z końcem września pułk został dyslokowany na front przeciwlitewski i zajął rejon w okolicach Druskiennik. Tam zastał pułk koniec walk[52]. W połowie października 10 pułk piechoty przegrupował się w rejon: Wierchopole, Sobolany, Rybnica, Podrybnica, Budniki, Kamienista, Czernucha Zielona, Boguszówka, Kazimierówka, Gumbacze, Gajki, Żydowice i Podjeziorki, a 5 listopada w rejon Ozierki, Podłybnica Zielona, Szałachy, Żydowice[53].

Służba na granicy górnośląskiej[edytuj | edytuj kod]

20 czerwca 1921 pułk otrzymał zadanie: Celem wzmocnienia granicy należy natychmiast zaalarmować i wysłać 10 pp w całości do Częstochowy do dyspozycji DOG Kielce, skąd dowódca pułku otrzyma dalsze rozkazy. (...) Skład pułku etatowy, wyekwipowanie i uzbrojenie kompletne. Na karabin po 120 naboi, na karabin maszynowy po 4000 naboi (...) Tabor kompletny. Na miejscu pozostaje tylko Kadra z minimalną ilością ludzi koniecznie potrzebnych do strzeżenia koszar i majątku wojskowego (...) Transport uważać za bardzo pilny[54]. Pułk obsadził granicę górnośląską w rejonie Myszkowa, Siewierza, Kamienicy Polskiej i Zawiercia. Do jego zadań należało przyjmowania i rozmieszczania powstańców śląskich w przygotowanych rejonach za linią demarkacyjną, zapewnienie powstańcom bezpieczeństwo i przeciwdziałanie militarnym akcjom lokalnych sił niemieckich lub przewidywanym działaniom inwazyjnym ze strony Niemiec. W tym celu I batalion obsadził odcinek od Korzonek po Gniazdów. III baon zajął odcinek od Gniazdowa, wyłączając tę miejscowość, po Niezdarę włącznie. II batalion jedną kompanią miał ochraniać linię kolejową Częstochowa – Zawiercie, reszta baonu stanowiła odwód pułku i stacjonowała w Myszkowie przy dowództwie pułku[55]. W pierwszych dniach lipca na dworcu w Częstochowie zorganizowana została stacja zborna pod kierownictwem dowódcy 5 kompanii por. Friedela. W sierpniu pułk powrócił do Łowicza[55].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Koszary 10 pułk piechoty (stan w 2012)
Most Kierbedzia obsadzany podczas zamachu majowego przez 10 pp
Cmentarz Wojskowy w Warszawie - groby żołnierzy 10 pp
Pomnik żołnierzy 10 pp poległych w zamachu majowym
Powązki wojskowe -pomnik żołnierzy 10 pp - nazwiska.jpg
Powązki wojskowe - pomnik żołnierzy 10 pp - tablica.jpg
Grób Władysława Michalskiego z 10 pp
Grób Franciszka Kochana z 10 pp
Grób Ludwika Abwela z 59 pp i Stefana Gałeckiego z 10 pp
Powązki wojskowe - pomnik żołnierzy 10 pp.jpg
Święto 10 Pułku Piechoty w Łowiczu. Gen. Rydz-Śmigły przed kompanią honorową; 1936 r.
26 DP w 1938
Pierwsze lata pokoju

Po zakończeniu działań wojennych, do połowy listopada 1920, pułk stacjonował w Druskiennikach. Następnie skierowany został przez Grodno do Zambrowa, gdzie stacjonował do połowy marca 1921. Wtedy to został przeniesiony do Warszawy, stamtąd zaś skierowany został do Łowicza. Uroczystość powitania pułku w Łowiczu miała miejsce 2 maja 1921 roku[56][57].

W Łowiczu stacjonował w koszarach im. Józefa Piłsudskiego przy ulicy Podrzecznej (dowództwo i I batalion), i koszarach im. Generała Szeptyckiego przy ulicy Piotrkowskiej, przemianowanych w grudniu 1937 na koszary im. Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza (II batalion i pododdziały specjalne). Do października 1935 III batalion stacjonował w garnizonie Skierniewice, w koszarach im. Generała Sowińskiego przy ulicy Piotrkowskiej[c]. Pułk wchodził w skład 26 Dywizji Piechoty[59].

23 marca 1923 roku w kasynie oficerskim odbyło się zebranie organizacyjne Koła Towarzystwa Wiedzy Wojskowej, w którym wzięli udział również członkowie Koła Związku Oficerów Rezerwy RP powiatu łowickiego na czele z prezesem por. rez. Stanisławem Podulko. Prezesem Zarządu Koła TWW wybrany został pułkownik Topoliński. Członkiem komisji rewizyjnej został ppłk rez. Aleksander Garwacki, prezes miejscowego Koła Związku Inwalidów Wojennych RP[60].

Święto pułkowe
 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

13 czerwca 1922 roku pułk obchodził woje święto w 3. rocznicę bitwy pod Trembowlą[61][62]. 13 czerwca następnego roku w obchodach święta pułkowego wzięli udział rezerwiści powołani na sześciotygodniowe ćwiczenia. Wśród zaproszonych gości był ówczesny dowódca Okręgu Korpusu Nr IV generał dywizji Stefan Majewski, przed którym defilowali żołnierze 10 pp[63].

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 27 czerwca, jako datę święta pułkowego[64]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę obrony Gołogór w 1919 roku[24].

Działania pułku w czasie przewrotu majowego
 Osobny artykuł: Przewrót majowy.

12 maja 1926 minister spraw wojskowych, gen. Juliusz Tadeusz Tarnawa-Malczewski, zarządził telefonicznie dla pułku stan pogotowia[65]. Dowódca pułku zdecydował na bazie I i II batalionu stworzyć jeden oddział asystencyjny w składzie trzech kompanii strzeleckich i kompanii ckm[66]. Dowodzenie nad oddziałem przejął etatowy dowódca I batalionu mjr szt. gen. Franciszek Jachieć. Drugi oddział stworzono na bazie skierniewickiego III batalionu mjr. Ottona Urbana, stacjonującego w Skierniewicach. Bataliony do stolicy przybyły osobnymi transportami kolejowymi. Działały też oddzielnie[13]. Z pierwszym batalionem przybył dowódca pułku ppłk Wecki. Po konsultacjach, opowiedział się on po stronie rządowej i skierował swych żołnierzy w rejon Belwederu. I batalion miał ubezpieczać Belweder od ulic Agrykola i 29 Listopada. Dwie kompanie obsadziły Łazienki od strony Ogrodu Botanicznego, 3 kompania stanowiła odwód[67].

Od świtu do południa 13 maja trwała chaotyczna wymiana ognia pomiędzy żołnierzami chroniącymi Belweder, a żołnierzami z koszar szwoleżerów. W południe gen. Marian Kukiel zarządził atak na koszary kawaleryjskie[68]. Do bezpośredniego ataku na koszary jednakże nie doszło. Zostały one opuszczone przez pododdziały bojowe, a przebywali w nich jedynie ordynansi, luzacy i kanceliści[69]. Wieczorem 10 pp otrzymał rozkaz objęcia odcinka między ulicą Rozbrat a Szpitalem Ujazdowskim. Jedna z kompanii miała przejść do Łazienek i stanowić odwód grupy operacyjnej gen. Kukiela. W nocy i nad ranem kolejnego dnia przychodziły jeszcze kolejne, często sprzeczne ze sobą rozkazy[70]. Przed świtem dowódca placówki por. Tarnawski zameldował dowódcy batalionu o wyparciu go z placówki w Ogrodzie Sejmowym. Uznano, że porucznik zszedł samowolnie z pozycji. Został zatem pod eskortą odesłany do Belwederu, a na jego miejsce wyznaczony elew Wyższej Szkoły Wojennej[71][70].

Od rana 14 maja trwała silna wymiana ognia na odcinku ul. Rozbrat – Szpital Ujazdowski[72]. Do południa zginęło trzech żołnierzy 10 pp. Żołnierze łowiccy wycofywali się stopniowo na tyły Szpitala Ujazdowskiego i parku Sobieskiego, a następnie na pozycje wzdłuż ulicy Agrykola do koszar szwoleżerów w Łazienkach[72]. W tym czasie do Wilanowa dotarł „skierniewicki” III batalion 10 pp. Dowódcą pododdziałów 10 pp znajdujących się w Wilanowie mianowany został słuchacz Wyższej Szkoły Wojennej mjr Komaus. Dwie kompanie pułku, które pod osłoną nocy miały odskoczyć do Wilanowa, nadal znajdowały się w Łazienkach[73].

O północy do zajętego przez stronę przeciwną Belwederu wyruszył patrol oficerski po zdeponowany tam sztandar pułkowy. Sztandar bez przeszkód został oddany prawowitym właścicielom[74]. Tam też dowódca I batalionu dowiedział się o ustąpieniu prezydenta Wojciechowskiego i dymisji rządu Witosa. Wkrótce też otrzymał rozkaz maszerowania nie do Wilanowa, ale na kwatery na Cytadeli. 19 maja przed północą 10 pułk piechoty odjechał do Łowicza i Skierniewic[75]. Według ustaleń z 1926 roku, w wyniku bratobójczych walk zginęło 14 żołnierzy (w tym jeden oficer) 10 pułku piechoty[d].

Pomnik Józefa Piłsudskiego w Łowiczu
W garnizonie łowickim

We wrześniu 1928 roku orkiestra pułkowa pod komendą por. Jana Waltera zdobyła I miejsce w konkursie orkiestr Okręgu Korpusu Nr IV[77].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 10 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[78]. Po wprowadzeniu nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[79]. W 1936 II batalion oddawał do dyspozycji KOP 4. i 5 kompanię po 167 żołnierzy, 6 kompania i 2 kompania karabinów maszynowych pozostawały w garnizonie[80]. W marcu 1939 przekazano z pułku grupę ponad 250 strzelców do batalionów KOP Podświle, Berezwecz, Czortków i Osowiec[81].

W latach 30. XX w. wybudowano trzykondygnacyjny budynek koszarowy przy ulicy Podrzecznej na odcinku ulicy Koziej. Zbudowano też obiekt koszarowy przy ulicy Kiernoskiej. Budowę ukończono ostatecznie dopiero w 1938. Obiektowi nadano nazwę: Koszary im. marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza[82].

W lutym 1936 nastąpiła reorganizacja zakwaterowania pododdziałów pułku. I i III batalion rozmieszczono w koszarach im. gen. Szeptyckiego. II batalion kwaterował na Blichu. W koszarach im. Piłsudskiego przy ul. Podrzecznej stacjonował pluton zwiadowców pieszych i rowerzystów. Konni zwiadowcy zostali przydzieleni do kompanii administracyjnej[83].

Wiosną 1938 wcielono poborowych rocznika 1916. Nastąpiła kolejna reorganizacja zakwaterowania. W koszarach im. gen. Szeptyckiego pozostał I batalion. Kompanie 1,2 i 3 nie zmieniły kwater, 9 kompania zajęła pomieszczenia po 3 kompanii km., zaś 1 kompanię km umieszczono w dodatkowej sali żołnierskiej, urządzonej z pomieszczeń sanitarnych. W koszarach im. marszałka Śmigłego-Rydza na Blichu umieszczono II batalion. 4 kompanię uzupełniono „starym rocznikiem” 6., 5. kompanię strzelecką[e] skadrowano, 6 kompanię strzelecką ze zmniejszonym stanem osobowym do 50 żołnierzy przeniesiono do koszar im. Piłsudskiego przy ul. Podrzecznej[f] , 2 kompanię karabinów maszynowych uzupełniono żołnierzami z 3 kompanii km[g] i rozlokowano w dodatkowym pomieszczeniu. Kompanie 5. i 6. po wybudowaniu koszar na Blichu zajmowały uprzednio pierwsze piętro bloku koszarowego. W koszarach im. Śmigłego-Rydza zakwaterowany został też III batalion, który w tym okresie przekazywał uzupełnienia dla KOP-u. 7 kompania strzelecka zakwaterowana została w pomieszczeniach po 6 kompanii, a 8 kompania zajęła pomieszczenia po 5 kompanii. 3 kompania karabinów maszynowych, bez oddanego do KOP-u plutonu km, przydzielona została do 2 kompanii km[80].

Pułk w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Tereny działań bojowych pułku w 1939

Mobilizacja pułku i działania do czasu rozpoczęcia wojny[edytuj | edytuj kod]

Pułk otrzymał rozkaz mobilizacji alarmowej już 23 marca 1939. Poszczególne pododdziały osiągały gotowość do działań kwaterując w obiektach publicznych Łowicza. 1. i 2. kompania oraz 1 kompania karabinów maszynowych kwaterowały w Państwowym Liceum Pedagogicznym, park intendentury w Szkole Powszechnej nr 4, 7. i 8 kompania i 3 kompania km w Państwowym Liceum i Gimnazjum Męskim i Żeńskim, 9 kompania w Szkole Podstawowej nr 3 na Korabce, samodzielna kompania km i kolumna taborowa w Szkole Powszechnej im. Legionów Polskich, 5. i 6. kompania w Szkole Rolniczej na Blichu, kompania gospodarcza w kinie Eos[84]. Pełną gotowość pułk osiągnął o 18.00 24 marca[85].

25 i 26 marca pułk zajął rejony we wsiach powiatu łowickiego w pobliżu wyznaczonych stacji załadowczych. I batalion („Ryś”) stacjonował w Klewkowie, II batalion („Wrona”) - w Goleńsku, III batalion w Niedźwiadzie, park intendentury dywizyjnej w Popowie, samodzielna kompania km w Zielkowicach, kompania gospodarcza, plutony łączności, pionierów, przeciwgazowy, kompania zwiadowcza w Małszycach, kolumna taborowa w Jastrzębi. W rejonach tych pododdziały przebywały do 8 maja[84].

8 maja w ramach poprawy położenia przedyslokowano pododdziały w nowe rejony rozmieszczone wzdłuż linii kolejowej. Dowództwo pułku zajęło oficynę pałacu w Nieborowie. I batalion przeszedł do Bobrownik, II batalion i samodzielna kompania km do Nieborowa, III batalion do Dzierzgowa, kompania zwiadowcza do Mysłakowa; kompania gospodarcza, kompania ppanc., pluton artylerii, pluton pionierów, oficer żywnościowy pułku i naczelny lekarz pułkowy kwaterowali w Arkadii, pluton łączności i pluton artylerii w kolonii Małszyce; park intendentury w Popowie[84].

Dowódca Armii „Poznań” gen. Tadeusz Kutrzeba początkowo zamierzał wprowadzić 26 Dywizję Piechoty (w tym 10 pp) w tzw. korytarz czarnkowski i bronić nią kierunku na Wągrowiec – Żnin i dalej na Gniezno lub Inowrocław. Rozważał też koncepcję obsadzenia przez dywizję przedmościa „Koło”[86]. Ostatecznie jednak dowódca armii zdecydował się na pierwszy wariant. 10 pułk piechoty miał bronić odcinka „Głowicz” na przesmykach jezior wągrowieckich w rejonie Gołańcz – Panigródz – Dobieszewo – Smogulec – Czerlin. Następnie, prowadząc działania opóźniające, pułk miał przejść na pozycję pośrednią w rejon lasów na zachód od Łabiszyna, pozostawiając ubezpieczenia na północno-zachodnich skrajach lasu Nadleśnictwa Nakło, a ostatecznie główne stanowiska na rubieży odcinka „Gołańcz”. W czasie walk na głównej pozycji dowódcy 10 pp podporządkowany miał być batalion ON „Kcynia” i III/26 pułku artylerii lekkiej[87].

Ze swojego składu pułk wydzielił kompanię „Nakło” w składzie: kompania strzelców, plutonu ckm i patrol telefoniczny. Jej zadaniem była obrona przeprawy pod Nakłem w Paterku. W razie sforsowania przez nieprzyjaciela Noteci kompania „Nakło” miała się wycofać się przez Szubin na Smolniki i tam zaryglować wejście szosy do lasu i tam powrócić pod rozkazy dowódcy piechoty dywizyjnej 26 DP[87].

Między 4 a 11 lipca pułk został przewieziony transportem kolejowym w rejon odpowiedzialności bojowej. Zajął pozycje obronne na zachód od przewidywanego dlań odcinka GołańczDobieszewo, mając ona prawym skrzydle 18 pp, a na lewym 37 pp. Dowództwo 26 DP rozlokowało się w Wapnie Nowym[87]. W tym czasie Sztab Główny zezwalał już na rozpoczęcie budowy umocnień polowych nie zważając na straty w uprawach rolnych. Pododdziały przystąpiły do prac fortyfikacyjnych. Kopały rowy strzeleckie i przeciwpancerne, stawiały zasieki, budowały gniazda karabinów maszynowych i działek przeciwpancernych oraz przygotowywały obiekty komunikacyjne, zwłaszcza mosty na Noteci, do zniszczenia[88][89]. Rano 30 sierpnia pododdziały pułku obsadziły stanowiska bojowe i wysunęły elementy rozpoznawcze w pobliże granicy. Zadanie 10 pułku piechoty pozostało bez zmian[89].

Pułk w działaniach osłonowych Armii „Poznań”[edytuj | edytuj kod]

Udział pułku w Bitwie nad Bzurą sytuacja z 14 września 1939

Już o 2.00 1 września, w rejonie odpowiedzialności 26 DP, niemieckie oddziały wojskowe dokonały napadu na placówkę Straży Granicznej I linii „Kaczory”. Straż Graniczna nie dała się zaskoczyć i wykonała wszystkie przewidziane planem niszczenia[89]. O świcie 10 pułk piechoty, wzmocniony batalionem ON „Kcynia” i III/26 pal, zajmował odcinek „Gołańcz”[90]. I batalion i 7 bateria 26 pal zajęły stanowiska w centrum odcinka „Gołańcz”, II batalion z 8/26 pal – ośrodek obrony „Dobieszewko”, III batalion i 9/26 pal – ośrodek obrony „Grocholin”, batalion ON „Kcynia” – ośrodek obrony „Kcynia”[91]. Po stronie niemieckiej rozlokował się 12 pułk Grenzwachtu, 2 batalion zaporowy i Brygada „Netze”. Oddziały niemieckie otrzymały zadania osłony południowego skrzydła zgrupowania uderzeniowego. Tylko czaty II batalionu nawiązały kontakt ogniowy z nieprzyjacielem w rejonie Zamczyska[92]. O świcie pozycje 10 pp zostały zbombardowane przez lotnictwo w rejonie Gołańczy. Dwóch żołnierzy odniosło kontuzje. Nalot osłabił jednak mocno morale wojska[92]. 2 września, na przedpolu II batalionu, na odcinku „Dobieszewko”, kolumny niemieckie dotarły północnym brzegiem Noteci do Nakła, ale ostrzelane wycofały się pozostawiając silne ubezpieczenia[93]. Wieczorem dowódca 26 DP nakazał dowódcy III/10 pp wykonać wypad w okolicach Mieszkowa dwoma plutonami strzeleckimi z plutonem ckm[90]. Grupą wypadową dowodzić miał kpt. Rudolf Gajewski . Po wykonaniu wypadu pododdział miał pozostać na czatach na lewym brzegu Noteci naprzeciw Osieka[94]. Wobec poprawionej oceny sytuacji na froncie, dowódca dywizji odwołał jednak rozkaz[95]. W tym czasie sytuacja w rejonie Armii „Pomorze” komplikowała się. 3 września wieczorem gen. Kutrzeba nakazał 26 DP przerzucić gros sił w rejon Żnina i jednocześnie utrzymać pozycję Nakło – WągrowiecSkoki. W czasie wycofywania pozycje w okolicach lasów w rejonie Żarczyna miał obsadzić 10 pp wraz z samodzielną kompanią ckm, kompanią ON „Chodzież”, III/26 pal[95]. Zejście bez walki z przygotowanych pozycji obronnych wywołało psychozę zagrożenia okrążeniem. Wkradły się elementy paniki. Żołnierz 10 pp wspominał[95]:

Quote-alpha.png
...nagle przyszedł rozkaz wycofania się. Bowiem groziło nam okrążenie przez wojska niemieckie. (...) z miejsca zapanował ogólny chaos, nawet panika... Łączność przestała istnieć. Pluton mój wraz z mnóstwem oddziałów wszelkiej broni, specjalności i wielkości zaczął się chaotycznie i w pośpiechu wycofywać. Posuwaliśmy się, raczej uciekaliśmy dniem i nocą lasami i bocznymi drogami, z grubsza zygzagowaliśmy w kierunku na Inowrocław, ażeby umknąć zamykającym się kleszczom hord niemieckich...

Również dywersanci walnie przyczynili się do obniżenia morale żołnierzy. Tak jeden z nich wspomina po latach[96]:

Quote-alpha.png
W owych dniach, gdy pluton mój i inne różne oddziały dotarły do pewnej wsi–kolonii niemieckiej, których było mnóstwo w tej okolicy, nagle, zupełnie nieoczekiwanie, w biały dzień, z niemieckiej wieży kościelnej otworzono na nas silny i bezpośredni ogień z karabinów maszynowych i innej broni, po prostu plunęli nam w twarz morderczym ogniem. Nikt nie wiedział, czyja to była robota, czy miejscowych Niemców, dywersantów, czy też wojska niemieckiego?! (...) Wspomniany skoncentrowany i morderczy ogień był naszym chrztem bojowym i spowodował wielu zabitych i rannych. Powstała straszna panika, rozbici, zdezorientowani wszyscy uciekali w las. (...)

5 września wszystkie oddziały 26 DP znalazły się na pozycji żnińskiej[90]. Wieczorem tego samego dnia pułk, działając w składzie dywizji, rozpoczął dalszy marsz na linię InowrocławPakośćBarcin. Dowódcy 10 pp podporządkowano II dywizjon 26 pal, 67 dal bez 3 ba. Tak skonstruowane zgrupowanie otrzymało zadanie utrzymania wyjścia z Pakości na Inowrocław i zamknięcia przeprawy na Noteci od jeziora Mielno do jeziora Wolickiego. W tym też czasie 26 DP weszła w podporządkowanie Armii „Pomorze”, a dokładniej do nowo utworzonej GO gen. bryg. Zdzisława Przyjałkowskiego[96].

Działania pułku w składzie Armii „Pomorze”[edytuj | edytuj kod]

Udział pułku w Bitwie nad Bzurą sytuacja z 16 września 1939

Wieczorem 6 września Armia „Pomorze” otrzymała rozkaz wycofania się w kierunku Sochaczewa i Warszawy[97]. Nocą 7 na 8 września pułk cofał się przez lasy samszyckie, Dąbie Poduchowne. 8 września maszerował w kierunku Sochaczewa. Do świtu 9 września przeszedł w rejon: Wola Sosnowa – Sarnowo – Grójczyk, gdzie zajął pozycje obronne. Po południu maszerował dalej do rejonu PrzedeczDąbrowice – stacja kolejowa Cetty. Stanowisko dowodzenia pułku winno rozwinąć się w Zbijewku, a pułk miał być w gotowości wejścia do walki na kierunkach: Babiak – Brdów i Kłodawa[98].

Wycofywanie się i oddawanie terenu Niemcom bez walki miało negatywny wpływ na morale oficerów i żołnierzy. Skutkowało to drastycznym obniżeniem dyscypliny w pododdziałach. By ją przywrócić, 8 września dowódca dywizji wydał specjalny rozkaz w sprawie przywrócenia porządku i karności w podległych mu oddziałach[99]:

Quote-alpha.png
(...) dyscyplina w oddziałach przedstawiała obraz całkowitego rozprzężenia, za co winię w pierwszej linii oficerów i podoficerów, do których obowiązków utrzymanie dyscypliny należy (...). Stwierdzam, że oficerowie i podoficerowie nie panują nad swymi oddziałami, nie zwracają uwagi na żadne wykroczenia i nie starają się nawet utrzymać jakiejkolwiek dyscypliny(...)
W dniu wczorajszym byłem zmuszony z pistoletem w ręku wprowadzić porządek w kolumnie i tłumaczyć oficerom i podoficerom ciążące na nich obowiązki.
Wobec powyższego rozkazuję zawiadomić dziś jeszcze wszystkich oficerów i podoficerów, że za wszelką bezczynność i obojętność wobec wykroczeń i przestępstw popełnionych w ich obecności przez żołnierzy nawet nie będących ich podkomendnymi, za nieutrzymanie swego oddziału w karności i dyscyplinie, za dopuszczenie do tego, że większość oddziału rozłazi się i dowódca nie może ich nawet zebrać, za jazdę na pojazdach różnego rodzaju, zamiast maszerować w regulaminowym miejscu przy oddziale, będę winnych oficerów i podoficerów oddawać bez żadnych względów pod sąd polowy.

W kolejnych dniach żołnierze pułku nadal maszerowali, 11 września w dzień odpoczywali w rejonie Witoldowa, a 12 września byli już w okolicach Żychlina. Tu zajęli rejon wyjściowy do działań i w ramach 26 DP stanowili odwód Grupy Armii gen. Kutrzeby w planowanym natarciu nad Bzurą[100].

Natarcie na Skierniewice

Wieczorem 12 września 26 DP zaczęła marsz zbliżania w kierunku wschodnim[97]. Na lewym skrzydle dywizji miał nacierać 37 pułk piechoty, na prawym na kierunku lasów nieborowskich atakować miał 10 pp[101]. III/10 pp przemieszczono transportem samochodowym do Gągolina Północnego by bronił przepraw przez Bzurę[102]. Batalion obsadził przyczółek mostowy na południowym brzegu Bzury. Siły główne pułku po południu dotarły w okolice Rybna. Wieczorem rozkaz dowódcy dywizji nakazał pułkowi odmaszerować do odległej o 14 kilometrów Kompiny. Pododdziały osiągnęły rejony wyjściowe do działań dopiero rano 14 września[103]. W tym czasie II batalion zluzował stojący cały dzień nad Bzurą III batalion pułku. Ten ostatni przeszedł do odwodu, w rejon Sromowa. 10 pp miał atakować po osi Kompina – Nieborów, rozbić pododdziały niemieckiego 54 pp 18 DP i w zadaniu bliższym zająć Nieborów - Pasiecznik, a następnie nacierać w kierunku na lasy skierniewickie. Pułk wspierać miały II i III dywizjony 26 pal. Pas natarcia pułku wynosił około 6 kilometrów. I batalion po zajęciu Mysłakowa, Janowic i Bednar Starych utknął pod silnym ogniem, II batalion mjr. Kulczyckiego częściowo zajął wieś Nowe Bednary, Bednary Kolonię i Sierzchów i dotarł 5 kompanią do stacji kolejowej Bednary. Tu zaległ pod ogniem broni maszynowej i artylerii niemieckiej. Niemiecki 54 pp 18 DP kontratakował z powodzeniem w kierunku na II/10 pp. Polacy utracili stację kolejową Bednary. Zamierzano wprowadzić do walki odwód – III batalion. W tym czasie dowódca dywizji, obawiając się uderzenia niemieckich wojsk pancernych, wstrzymał natarcie. Paniczny strach przed czołgami niemieckimi pozbawił polskich dowódców inicjatywy i był dramatycznym punktem zwrotnym, który miał dalsze nieszczęśliwe następstwa[104].

Dowódca 26 DP płk Brzechwa-Ajdukiewicz wydał podległym oddziałom rozkaz natychmiastowego wycofania się na północny brzeg Bzury. O swojej decyzji nie powiadomił przełożonego, ani sąsiada – 16 Dywizji Piechoty, która znalazła się w sytuacji krytycznej[105]. W tym czasie II/10 pp walczył w pobliżu stacji kolejowej. I batalion był również w kontakcie ogniowym z przeciwnikiem. Bataliony oderwać się mogły od Niemców dopiero po południu. Odbywało się to pod silnym ogniem artylerii niemieckiej. Wieczorem z linii ubezpieczeń odeszły pododdziały osłonowe. Niemcy, zaskoczeni nagłym odwrotem wojsk polskich, ograniczyli się początkowo do pościgu ogniowego[106].

Prawie dwutygodniowe wycofywanie się pułku bez walki i tragiczny odwrót z południowego brzegu Bzury, spowodowało rozgoryczenie, rozprzężenie i dezorganizację. Hugon Zieliński w swojej kronice tak opisywał ówczesne położenie[107]:

Quote-alpha.png
10 pułk piechoty (...) wycofał do wieczora swoje oddziały na północny brzeg Bzury. Straty pułku były również ciężkie, podobnie jak i upadek ducha, który miał doprowadzić pułk do samowolnego rozchodzenia się żołnierzy, szczególniej starszych rezerwistów do domów, gdyż działania pułku toczyły się w rejonie garnizonu pokojowego, jakim był Łowicz i rejonu mobilizacyjnego, z którego pochodziła przewaga rezerwistów.

Późnym popołudniem dowódca 10 pułku piechoty zaczął organizować obronę. I/10 pp zajął stanowiska w Kompinie, III batalion dopiero nocą zorganizował obronę na wschód od Gągolina Południowego, a w odwodzie pozostał II batalion. W nocy z 14 na 15 września, w rejonie Kozłowa Szlacheckiego, Niemcy przekroczyli rzekę. II batalion, okupując to znacznymi stratami, zdołał odrzucić nieprzyjaciela. Po walce zluzował go I batalion, a II bp wrócił do odwodu. 10 pułk piechoty przedstawiał sobą wciąż znaczącą wartość bojową. Niestety, nie powiodły się kolejne natarcia wielkich jednostek na Skierniewice, a plan generała Kutrzeby należało dostosować do nowej sytuacji[108].

Walki pułku w rejonie Gągolina

15 września III batalion 10 pp zorganizował obronę na wschodnim skraju Gągolina Południowego, I batalion obsadzał przeprawę w Kompinie, a II batalion pozostawał w odwodzie. Od 15 września 26 DP miała działać w składzie GO gen. Knolla-Kownackiego i stanowić osłonę prawego skrzydła grupy operacyjnej. Dywizja miała przekroczyć Bzurę między Nidą a Rawką[107]. Grupę uderzeniową miał stanowić 18 pp i III batalion 10 pp. Grupa wspierana miała być artylerią i trzema kompaniami czołgów TKS. I i II batalion 10 pp miały osłaniać natarcie i bronić odcinka Bzury[109].

Natarcie ruszyło rano 16 września. Działająca w osamotnieniu 26 DP atakowała trzema batalionami. W tym czasie 14 Dywizja Piechoty dopiero dochodziła na pozycje wyjściowe. Nacierający III/10 pp mjr. Zygmunta Roszkowskiego atakował zgodnie z wcześniej ustaloną trasą wzdłuż linii: wschodni skraj Gągolina Południowego – Kozłów Szlachecki Nowy – Kozłów Szlachecki Stary, zaś dowódca 18 pp zdecydował się ominąć silnie broniony przez Niemców las[110]. Kierunki działania batalionów stały się rozbieżne. Zanotowano jednak pewne sukcesy. 9 kompania 10 pp zdobyła Kozłów Szlachecki Nowy. Bojąc się jednak odcięcia przez czołgi, por. Jan Domański po pewnym czasie wycofał kompanię aż od Gągolina Południowego. Udany manewr przeprowadzili też czołgiści kpt. Szczepankowskiego i tym samym wprowadzili w szeregach niemieckich spore zamieszanie. W południe III/ 10 pp wznowił natarcie na Kozłów Szlachecki Nowy. Przed Kozłowem utknął jednak pod ogniem artylerii. Zginął dowódca batalionu mjr Zygmunt Roszkowski i większość oficerów. Resztki batalionu wycofały się do Gągolina Południowego. Do końca dnia batalion odpierał ataki piechoty niemieckiej wsparte czołgami. Wehrmacht także poniósł w tych bojach znaczne straty. Walka była nierozstrzygnięta[111].

Dramatyczna sytuacja wojsk okrążonych nad Bzurą wymusiła dalsze reorganizacje. W nocy płk Brzechwa-Ajdukiewicz starał się uporządkować wyparte oddziały. III/10 pp rozkazem płk. Krudowskiego został wycofany do Osieka III. Tu zbierały się też resztki 10 pułku piechoty. Pułk liczył już mniej niż tysiąc żołnierzy. Wieczorem w rejon pułku wyszło natarcie piechoty niemieckiej wsparte czołgami. Atak Niemców został powstrzymany. Zieliński napisał[112]:

Quote-alpha.png
Działające dotychczas prawie bez przerwy lotnictwo niemieckie poczęło spływać z pola bitwy. Odezwała się natomiast ze zdwojoną siłą artyleria niemiecka oraz rozpoczęło się natarcie piechoty nieprzyjacielskiej wspieranej czołgami. Rzecz ciekawa, że pojawienie się piechoty niemieckiej, zamiast doprowadzić do ostatecznego rozsypania się polskich jednostek, odwrotnie – przyczyniło się właśnie do ich scementowania. Widok wroga uchwytnego, przeciw któremu polscy żołnierze mieli broń działającą skutecznie – ożywił szeregi i nieprzyjaciel został przywitany tak silnym ogniem, iż z miejsca zaległ, przy czym nie pomogły nawet czołgi do ponownego poderwania piechoty niemieckiej.

Nocą 16 na 17 września 10 pp rozpoczął wycofywał się przez miejscowości WejsceRybno – Aleksandrów- RuszkiMłodzieszynJustynówkiStare Budy. Rano w rejonie koncentracji stawił się tylko III batalion. Inne pododdziały zmyliły drogę i pomaszerowały z Młodzieszyna na Wyszogród. Tam uległy rozproszeniu. W Starych Budach z resztek Armii „Pomorze” została zorganizowana obrona. Do wieczora 18 września płk. Krudowskiemu udało się skupić pod swoim dowództwem głównie III baon i plutony specjalne. Zorganizowano z żołnierzy jeden batalion. 1 kompanią dowodził por. Jan Domański, 2. – por. Stanisław Socha, 3. – por. Zbigniew Czerwiński, kompanią ckm – por. Stanisław Witkowski. Pluton zwiadowców pozostawał pod komendą por. Szczepana Sadowskiego, pluton pionierów - por. Ludomira Kozłowskiego, pluton łączności - por. Adama Krzyżanowskiego. Sztab pułku przejął zadania sztabu nowo zorganizowanego batalionu[112].

Dowódca pułku skierował swój zaimprowizowany batalion przez Budy Iłowieckie – OlszynkiRadziwiłkę w rejon Januszewa. W czasie nocnego marszu batalion dostał się pod silny ostrzał artylerii niemieckiej i uległ rozproszeniu. Z pozostałych żołnierzy stworzono jedną kompanię strzelecką z jednym ckm. Z 18 września odbyła się odprawa u płk. Krudowskiego. Obecni na niej byli m.in. ppłk Otton Urban, kpt. Antoni Miszewski, por. Józef Kołacz, por. Ludomir Kozłowski, ppor. Henryk Godziszewski, ppor. Szczepan Sadowski, por. Adam Krzyżanowski, por. Jan Domański. 19 września rano została podjęta ostatnia większa akcja wyjścia z okrążenia. Kontratak czołgów niemieckich z południa zepchnął Polaków w kierunku Wisły, a grupa płk. Krudowskiego została rozbita w lesie pod Giżycami. Resztki 10 pp skapitulowały pod koniec dnia w Radziwiłce[113][114].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[h]
stopień imię i nazwisko okres pełnienia służby kolejne stanowisko
porucznik Ludwik Skrzypek 6 XI – 6 XII 1918[9]
płk Edward Reymann 6 XII 1918 – 26 I 1919[8]
płk Teodor Obraczay 27 I[116] – 23 VI 1919[8]
ppłk Wacław Banaszkiewicz 24 VI – 21 VII 1919)[8]
płk Adolf Jastrzębski 22 VII – 4 XII 1919[8]
mjr / płk piech. Kazimierz Topoliński 5 XII 1919 – 15 I 1925 dowódca piechoty dywizyjnej 2 Dywizji Górskiej)
ppłk szt. gen. Stanisław Wecki 15 I 1925[117] – 21 VIII 1926 Inspektorat Armii w Warszawie[118]
ppłk piech. Leon Gotkiewicz 21 VIII 1926 – 28 I 1928 praktyka poborowa w PKU Kielce
płk dypl. piech. Stefan Kossecki 20 II 1928 – 18 VI 1930 komendant SPRez. Piech.
ppłk / płk piech. Marian Krudowski 18 VI 1930 – IX 1939
ppłk piech. Otton Bruno Urban stanowiska nie przyjął[i]
Zastępcy dowódcy pułku[j]
ppłk piech. Antoni Własak od 10 VII 1922[120]
mjr piech. Józef Kozieradzki p.o. 25 I – 22 V 1925 kwatermistrz 34 pp[121]
ppłk piech. Jan Chodźko-Zajko od 22 V 1925[122]
ppłk piech. Jan Zientarski-Liziński od 5 V 1927[123] - IV 1928 zastępca dowódcy 25 pp
ppłk piech. Zygmunt Szafranowski 26 IV 1928 – 28 I 1931 zastępca dowódcy 25 pp
ppłk dypl. piech. Marian Morawski 28 I 1931 – 23 III 1932 kierownik 10 Okr. Urz. WFiPW
ppłk dypl. Witold Stefan Kirszenstein 23 III 1932 – 1935 zastępca dowódcy 65 pp
ppłk piech. Otton Urban II 1936 - VI 1939 dowódca 10 pp
Kwatermistrzowie pułku[k]
mjr piech. Władysław Cierpicki 10 VII 1922[125] – 1925[126]
mjr piech. Paweł Ortyński do 23 V 1927 dowódca III/10 pp[127]
mjr piech. Otton Urban 23 V[127] – 25 VI 1927 dowódca III/10 pp[128]
mjr piech. Franciszek Studziński 25 VI 1927[129] – 31 III 1930 dowódca 2 bs)
mjr piech. Franciszek Mucha 31 III 1930[130] – 31 XII 1932 stan spoczynku[131]
mjr piech. Teodor Błoch 9 XII 1932 – 31 VIII 1935 komendant PKU Sarny
mjr piech. Franciszek Piotrowiak 31 VIII 1935[132] – 1939
Oficerowie pułku
Obsada personalna w 1928

Obsada personalna w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna na dzień 23 marca 1939 roku[133][m]:
Stanowisko
Stopień, imię i nazwisko
Przydział we wrześniu 1939
Dowództwo i kwatermistrzostwo
dowódca pułku płk Marian Krudowski faktyczne dowódca 10 pp
I zastępca dowódcy ppłk Otto Bruno Urban dowódca 10 pp
adiutant kpt. Antoni Miszewski I adiutant 10 pp
starszy lekarz kpt. lek. Czesław Alojzy Kozłowski naczelny lekarz 10 pp
młodszy lekarz ppor. lek. Jerzy Teter
II zastępca dowódcy mjr Franciszek Piotrowiak
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Andrzej Drozd
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. Tadeusz Borawski
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Franciszek Szczepańczyk
oficer gospodarczy kpt. int. Władysław Przeździecki
oficer żywnościowy por. Jan II Zawadzki
dowódca kompanii gospodarczej[n] kpt. tab. Stanisław Piotrowicz
kapelmistrz por. adm. (kapelm.) Marian Kębłowski
Pododdziały pułku
dowódca plutonu łączności por. Klemens Zakrzewski
zastępca dowódcy plutonu łączności por. Roman Talarek
dowódca plutonu pionierów por. Alfred Czesław Subocz
dowódca plutonu artylerii piechoty por. art. Witold Rozenberger dowódca pl art piechoty 10 pp
dowódca plutonu ppanc. por. Stanisław Witowski (*)[o]
dowódca oddziału zwiadu por. Szczepan Sadoski dowódca kompanii zwiadu 10 pp
dowódca I batalionu mjr Marian Gabriel Iwaszkiewicz
dowódca 1 kompanii por. Bronisław Kalisiak kwatermistrz 10 pp
dowódca plutonu ppor. Józef Marczak
dowódca 2 kompanii por. Zdobysław Wawrzyniec Kulesza dowódca 2/10 pp
dowódca plutonu ppor. Aleksander Sikora
dowódca plutonu ppor. Józef Suplicki
dowódca 3 kompanii por. Tomasz Wojciech Staszewski
dowódca plutonu ppor. Jerzy Sieklucki
dowódca 1 kompanii km kpt. Bohdan Łuczaj
dowódca plutonu ppor. Leon Gignal
dowódca II batalionu mjr Józef III Kulczycki dowódca II/10 pp
dowódca 4 kompanii kpt. Czesław Müller dowódca 4/10 pp
dowódca plutonu ppor. Włodzimierz Jan Bystydzieński
dowódca 5 kompanii kpt. Jerzy Józef Dobrzański dowódca 5/10 pp
dowódca plutonu ppor. Leon Błażej Jóźwik
dowódca plutonu ppor. Stanisław Mika
dowódca plutonu ppor. Ryszard Ferdynand Ulewicz
dowódca 6 kompanii por. Stanisław Kotyński
dowódca plutonu ppor. Kazimierz Maria Rudolphi
dowódca 2 kompanii km por. Wojciech Grzechociński (*)[o] dowódca 2 k km/10 pp
dowódca III batalionu mjr Zygmunt Roszkowski dowódca III/10 pp
dowódca 7 kompanii kpt. Jerzy Leon Lewestam
dowódca 8 kompanii por. Stanisław Socha dowódca 6/10 pp
dowódca 9 kompanii por Adam Krzyżanowski
dowódca 3 kompanii km por. Stanisław Dmowski (*)[o]
dowódca plutonu chor. Anastazy Kamrowski
oficer na kursie por. Jan Piotr Domański
oficer na kursie ppor. Wiktor Wójtowicz
Dywizyjny Kurs dla Podoficerów Nadterminowych 4 DP
dowódca kursu kpt. Rudolf Stefan Gajewski
dowódca plutonu por. Stanisław Witowski (*)[o]
dowódca plutonu por. Stanisław Dmowski (*)[o]
dowódca plutonu por. Wojciech Grzechociński (*)[o]
10 obwód przysposobienia wojskowego „Łowicz”
kmdt obwodowy PW kpt. piech. Kazimierz Stefan Szul
kmdt powiatowy PW Łowicz kpt. piech. Tadeusz Stanisław Kura
kmdt powiatowy PW Brzeziny ppor. kontr. art. Tadeusz Rossowiecki

Obsada personalna we wrześniu 1939[137][138]

Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
stanowisko stopień, imię i nazwisko
dowódca pułku ppłk piech. Otton Bruno Urban
I adiutant kpt. Antoni Miszewski
II adiutant por. rez, Józef Kołacz
oficer informacyjny ppor. rez. Henryk Godziszewski
oficer łączności por. Adam Krzyżanowski
kwatermistrz por. Bronisław Kalisiak
oficer płatnik p.o. chor. Franciszek Buczma-Kozłowski
oficer żywnościowy ppor. rez. Stefan Wędzikowski
naczelny lekarz kpt. lek. Czesław Alojzy Kozłowski
kapelan kpi. rez. ks. Marian Stańczyk
I batalion II batalion III batalion
dowódca batalionu kpr. Ludwik Marian Ścigalski mjr Andrzej Bronisław (?) Kulczycki mjr Zygmunt Roszkowski
adiutant batalionu ppor. rez. Władysław Tokarski ppor. rez. Adolf Józef Tenus ppor. rez. Jan Pelesiak
dowódca kompanii 1. ppor. Ryszard Ferdynand Ulewicz 4. kpt. Czesław Muller 7. por. rez. Bronisław Sałuda
dowódca plutonu ppor. Włodzimierz Bystydziński
dowódca kompanii 2. por. Zdobysław Wawrzyniec Kulesza 5. kpt. Jerzy Józef Dobrzański 8. por. Lucjan Osimowicz
dowódca kompanii 3. por. Alfred Czesław Subocz 6. por. Stanisław Socha 9. por. Jan Piotr Domański
dowódca plutonu ppor. Wacław Suplicki
dowódca kompanii km 1. por. Stanisław Witowski 2. por. Wojciech Grzechociński 3. kpt. Rudolf Stefan Gajewski
dowódca plutonu ppor. Wacław Bidniuk
kompania gospodarcza kompania przeciwpancerna kompania zwiadowców
dowódca kompanii ppor. rez. Jan Buczek por. Tomasz Wojciech Staszewski por. Szczepan Sadoski
pluton artylerii piechoty pluton pionierów pluton przeciwgazowy
dowódca plutonu por. art. Witold Rozenberger por. rez. Ludomir Kozłowski ppor. rez. mgr Adam Lach
zastępca dowódcy plutonu ppor. Mirosław Olsienkiewicz

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[139]

Order Virtuti Militari
ppor. Ferdynand Buchta
st. szer. Józef Burdasz
ppor. Jan Cienciała
por. Eugeniusz Chortulański
ppor. Marcin Gawłowski
por. Bronisław Grobelny
kpr. Józef Gryń
kpr. Karol Harok
plut. Albin Iberla
ppor. Maciej Mieczysław Ludwik Korwin
st. szer. Andrzej Kuca
ppor. Franciszek Langer
kpt. Rudolf Matuszek
kpr. Wojciech Pak
kpr. Józef Pitala
plut. Andrzej Rojek
mjr Emil Stroński
ppłk Kazimierz Topoliński

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Chorągwie pułkowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

29 listopada 1920 roku w Łowiczu planowano poświęcić i wręczyć pułkowi chorągiew, jednakże tego dnia odbyła się jedynie ceremonia poświęcenia sztandaru. W niedzielę 23 stycznia 1921 roku na Rynku Kościuszki w Łowiczu odbyła się ceremonia wręczenia chorągwi ufundowanej przez Okręgowe Koło Ziemianek i Związek Ziemian. W ceremoni wzięła udział delegacja pułku w składzie 13 oficerów i 50 szeregowców, dowódca Okręgu Generalnego „Łódź” generał Kajetan Olszewski, jako przedstawiciel Naczelnego Wodza i Okręgowy Inspektor Piechoty płk Józef Lewszecki oraz przedstawiciele zrzeszeń społecznych i kulturalnych, a także cechów ze sztandarami. Ceremonię poprzedziła msza polowa odprawiona przez kapelana 10 pp ks. Smolika, któremu asystował ks. kanonik Bączek. Sztandar wręczyła przewodnicząca Okręgowego Koła Ziemianek Maria Kączkowska z Lubiankowa. Chorągiew z jej rąk odebrał generał Olszewski, po czy przekazał pułkownikowi Zielińskiemu, a ten z kolei pułkownikowi Topolińskiemu. Po zakończonej uroczystości delegacja pułku została podjęta obiadem w kinie „Eos”. Wieczorem korpus oficerski garnizonu łowickiego wydał raut[140][141][142][p].

Prezydent RP zarządzeniem L. 1277/25 z 28 czerwca 1925 roku zatwierdził wzór lewej strony płachty chorągwi 10 pp[143].

5 lipca 1925 roku społeczeństwo łowickie ofiarowało pułkowi nową chorągiew. Sztandar, na Rynku Starego Miasta w Łowiczu, wręczył Prezydent Rzeczypospolitej Stanisław Wojciechowski. Stara chorągiew została przekazana do Muzeum Wojska w Warszawie[114].

Uroczystość Bożego Ciała w Łowiczu - żołnierz przed sztandarem 10 pp, który brał udział w procesji; 15 czerwca 1933

Na prawej stronie chorągwi widniał czerwony krzyż kawalerski, pośrodku umieszczono haftowanego srebrną nicią orła wz. 1919 w wieńcu z gałązek wawrzynu, pomiędzy ramionami krzyża umieszczono mniejsze wieńce, w których znajduje się liczba „10”. Na lewej stronie płata krzyż kawalerski. Pośrodku, w wieńcu laurowym, umieszczono napis „HONOR I OJCZYZNA”. W rogach, w tarczach herbowych, umieszczono symbole: w prawym górnym rogu wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej; w lewy górnym orła białego w koronie, w prawym dolnym herb Łowicza; w lewym dolnym herb Cieszyna. Na górnym ramieniu krzyża umieszczono daty utworzenia 10 pułków piechoty, do których tradycji nawiązywał pułk: „1775-1806-1830-1917-1.XI.1918". Na pozostałych ramionach krzyża znajdują się napisy przypominające miejsca związane z walami pułku w okresie 1919-1920: na prawym: „TREMBOWLA 13.VI.1919" na lewym: „GOŁOGÓRY 27.VI.1919"; na dolnym: „SŁAWECZNO 23.III.1920"[144][145].

Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[146].

W czasie kampanii wrześniowej sztandarem opiekowali się: sierż. Stanisław Kowalczyk oraz st. sierż. Henryk Wałaszczyk. W warunkach okrążenia obaj podoficerowie zdecydowali się ukryć sztandar i zakopali go w lesie nieopodal wsi Leontynów. Sierż.Kowalczyk 21 września spotkał się z dowódcą pułku już w niewoli, w Żyrardowie i poinformował dowódce o miejscu zakopania sztandaru. Potem, skierowany do obozu jenieckiego na Śląsku, Kowalczyk uciekł z niego w lecie 1941 i wrócił do Łowicza. St. sierż. Wałaszczyk zginął, w obozie zagłady w Oświęcimiu w lecie 1941. Przed aresztowaniem zdążył wskazać jednak synowi na mapie miejsce ukrycia sztandaru. W końcu maja 1942 syn Ryszard odnalazł wskazane miejsce, lecz sztandaru tam nie było[147]. Po wojnie sztandaru szukali sierż. Kowalczyk i sierż. Malec. W Giżycach, dowiedzieli się, że sztandar 10 pp został przypadkowo odkopany i przechowywany jest przez jednego z mieszkańców. W końcu sierpnia 1959 syn dowódcy pułku Andrzej Krudowski przekazał do Muzeum WP miniaturę sztandaru 10 pp[q]. Po opublikowaniu notatki prasowej o tym zdarzeniu oficer 10 pp Jerzy Gołębiowski pojechał do Leontynowa i odnalazł sztandar w zagrodzie rolnika Bolesława Pakuły. Jak się okazało, odnalazł on sztandar wiosną 1940 i przechowywał go w swej zagrodzie. 8 grudnia 1959 symbol 10 pp został przekazany do Muzeum WP. Sztandar był częściowo zniszczony i bez drzewca[148].

Odznaka pamiątkowa[edytuj | edytuj kod]

Odznaka pułkowa emaliowana

14 grudnia 1928 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 10 pułku piechoty[149]. Odznaka o wymiarach 42x42 mm ma kształt krzyża pokrytego granatową emalią z żółtym obramowaniem. Na skrzyżowaniu ramion znajduje się okrągła tarcza otoczona srebrnym wieńcem laurowym z cyfrą pułkową „10”. Między ramionami stylizowana tarcza z nabojami karabinowymi, na której wpisane historyczne daty „1775”, „1806”, „1830” i „1918”. Jednoczęściowa - oficerska, srebro lub tombak srebrzony, emaliowana. Wykonawcami odznaki byli Wiktor Gontarczyk i Bronisław Szulecki, obaj z Warszawy[2].

Regulamin odznaki stanowił[150]:

(...) Do nadania i odebrania odznaki pamiątkowej 10 pp jest uprawniony każdorazowy dowódca pułku, który z tytułu stanowiska posiada prawo do noszenia odznaki pamiątkowej. Nadanie odznaki pamiątkowej zostaje ogłoszone w rozkazie dziennym pułku. Prawo do otrzymania odznaki pamiątkowej przysługuje:
a) oficerom i szeregowym 10 pp, którzy pozostawali w szeregach pułku w czasie działań wojennych (1XI1918 - 21 III 1921) nie mniej niż 3 miesiące na froncie, w kraju przez 1 rok,
b) po przesłużeniu faktycznie co najmniej 2 lat w czasie pokoju, jako oficer niezawodowy co najmniej 1 rok. Może też być przyznana za szczególne zasługi dla pułku lub wojska na podstawie uchwały zebrania oficerskiego zatwierdzonego przez dowódcą. (...) W 1931 honorową odznakę pułkową przyznano także Łowiczowi[151].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Batalionem zapasowym dowodzili kolejno: mjr Zómer, por. Mazur, ppor. Cichowski, ppor. Sodjanek, kpt Jamka, mjr Jóżner, kpt. Habowski, kpt. Piątkiewicz i ppłk Herforth.[13].
  2. Miało to związek z plebiscytem na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie. Ślązacy mieli wrócić w swoje rodzinne strony, by uczestniczyć w głosowaniu plebiscytowym[32].
  3. III batalion został detaszowany do Skierniewic, gdzie był zaopatrywany w ryczałty na konserwację i remont nieruchomości, opał, światło i na utrzymanie czystości przez stacjonujący tam 18 pułk piechoty[58].
  4. Tadeusz Gumiński w studium Z dziejów Łowicza podaje liczbę poległych – 15 osób; Franciszek Jachieć określa liczbę zabitych na 21 żołnierzy, w tym oficer oraz liczbę rannych: 4 oficerów, 6 podoficerów i 31 strzelców, pozostawiając nie wyjaśnioną liczbę 7 zaginionych szeregowych; Andrzej Garlicki w zestawieniu strat podczas walk majowych podaje, iż zginął oficer i 12 szeregowych, rannych zostało 4 oficerów i 36 szeregowych[76].
  5. Na bazie 5 kompanii strzeleckiej funkcjonowała szkoła podoficerska[80].
  6. 6 kompania strzelecka stacjonowała w sali obok wartowni, gdzie wcześniej znajdował się warsztat pułkowy[80].
  7. Wcześniej 3 kompania km stacjonowała w koszarach im. Szeptyckiego[80].
  8. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[115].
  9. Powołany na dowódcę w czerwcu 1939, do końca istnienia pułku służył pod dotychczasowym dowódcą płk. Krudowskim
  10. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[119]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  11. W latach 1921-1923 zastępcą dowódcy pułku i jego pomocnikiem w zakresie służby administracyjno-gospodarczej był dowódca batalionu sztabowego[115]. W 1924 roku, w nowej organizacji pokojowej pułku piechoty, utworzono stanowisko kwatermistrza, a zlikwidowano batalion sztabowy i stanowisko dowódcy tego pododdziału. 1 kwietnia 1938 roku stanowisko kwatermistrza zostało zamienione na stanowisko II zastępcy dowódcy (zastępcy dowódcy do spraw gospodarczych)[124]. W 1939 roku, w organizacji wojennej pułku było ponownie stanowiskiem kwatermistrza.
  12. Zdj. portretowe z 1928 r. w: "Muzyk Wojskowy", 15 X 1928, nr 20, s. 8; zdj. portretowe z 1938 w: "Łódź w Ilustracji", 1938, nr 9, s. 4; tu jako kapelmistrz 31 P.S.K. w Łodzi, ale równocześnie w tym czasie był kapelmistrzem orkiestry łódzkich tramwajarz podmiejskich.
  13. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[134].
  14. Dowódca kompanii gospodarcze był jednocześnie oficerem taborowym[135].
  15. a b c d e f Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[136].
  16. Kłosowski umiejscowił ceremonię wręczenia sztandaru w Zambrowie, podczas gdy w tej miejscowości mogła się odbyć uroczysta prezentacja stanowi osobowemu pułku chorągwi przywiezionej z Łowicza przez delegację pułkową[52].
  17. Miniatura sztandaru 10 pp została ona wręczona płk. Marianowi Krudowskiemu, długoletniemu dowódcy 10 pp, w 1936 lub 1937. Miniaturę przechowywała podczas okupacji żona płk. Krudowskiego, a po śmierci rodziców syn Andrzej[148].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Satora 1990 ↓, s. 40.
  2. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 40.
  3. Por. "karta Urlopowa" wydana kapralowi służby czynnej Zygmuntowi Kanieckiemu na okres od 30 lipca do 6 sierpnia 1939 w zbiorach Muzeum w Łowiczu, sygn. ....w oprac.....
  4. Kłosowski 1929 ↓, s. 3.
  5. Kłosowski 1929 ↓, s. 5.
  6. Szczurek 1930 ↓, s. 14.
  7. a b Wysocki 1997 ↓, s. 12.
  8. a b c d e Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, s. metryka 10 pp.
  9. a b c d Kłosowski 1929 ↓, s. 6.
  10. Szczurek 1930 ↓, s. 16.
  11. Wysocki 1997 ↓, s. 13-14.
  12. Kłosowski 1929 ↓, s. 5-6.
  13. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 15.
  14. Wysocki 1997 ↓, s. 14.
  15. Wysocki 1997 ↓, s. 46.
  16. Wysocki 1997 ↓, s. 13.
  17. Szczurek 1930 ↓, s. 17.
  18. Wysocki 1997 ↓, s. 16.
  19. Szczurek 1930 ↓, s. 18-19.
  20. Kłosowski 1929 ↓, s. 8.
  21. Wysocki 1997 ↓, s. 17.
  22. Kłosowski 1929 ↓, s. 9.
  23. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 18.
  24. a b Kłosowski 1929 ↓, s. 11.
  25. Wysocki 1997 ↓, s. 20.
  26. a b Kłosowski 1929 ↓, s. 12.
  27. Wysocki 1997 ↓, s. 21-22.
  28. Wysocki 1997 ↓, s. 22.
  29. Wysocki 1997 ↓, s. 23.
  30. Wysocki 1997 ↓, s. 24-25.
  31. Wysocki 1997 ↓, s. 25.
  32. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 26.
  33. Wysocki 1997 ↓, s. 28.
  34. a b c d Wysocki 1997 ↓, s. 29.
  35. Wysocki 1997 ↓, s. 30.
  36. Wysocki 1997 ↓, s. 31.
  37. Wysocki 1997 ↓, s. 31-32.
  38. Kłosowski 1929 ↓, s. 21.
  39. Wysocki 1997 ↓, s. 32-33.
  40. Wysocki 1997 ↓, s. 33.
  41. Kłosowski 1929 ↓, s. 22.
  42. Kłosowski 1929 ↓, s. 23.
  43. Wysocki 1997 ↓, s. 33-34.
  44. a b Wysocki 1997 ↓, s. 34.
  45. Kłosowski 1929 ↓, s. 24.
  46. Wysocki 1997 ↓, s. 35.
  47. Kłosowski 1929 ↓, s. 25.
  48. Wysocki 1997 ↓, s. 36.
  49. Kłosowski 1929 ↓, s. 26.
  50. a b Wysocki 1997 ↓, s. 38.
  51. Wysocki 1997 ↓, s. 39.
  52. a b Kłosowski 1929 ↓, s. 27.
  53. Wysocki 1997 ↓, s. 40.
  54. Wysocki 1997 ↓, s. 43.
  55. a b Wysocki 1997 ↓, s. 44.
  56. Nieśmy pomoc!. „Łowiczanin”. 20, s. 5, 1921-05-13. Łowicz. 
  57. Na pospieszne przyjęcie 10 pp. „Łowiczanin”. 19, s. 5, 1921-05-06. Łowicz. 
  58. Wysocki 1997 ↓, s. 45.
  59. Almanach 1923 ↓, s. 50.
  60. Z Koła T-wa Wiedzy Wojskowej. „Łowiczanin”. 14, s. 7, 1923-04-06. Łowicz. 
  61. Święto pułkowe. „Łowiczanin”. 23, s. 5, 1922-06-09. Łowicz. 
  62. Święto pułkowe 10 pp. „Łowiczanin”. 24, s. 5, 1922-06-16. Łowicz. 
  63. Święto pułkowe 10 pułku piechoty. „Łowiczanin”. 24, s. 5-6, 1923-06-15. Łowicz. 
  64. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  65. Jachieć 1960 ↓, s. 337.
  66. Wysocki 1997 ↓, s. 48.
  67. Wysocki 1997 ↓, s. 49-50.
  68. Władysław Pobóg-Malinowski - Najnowsza Historia Polityczna Polski 1914-1939 Tom II
  69. Jachieć 1960 ↓, s. 338.
  70. a b Wysocki 1997 ↓, s. 50.
  71. Jachieć 1960 ↓, s. 345.
  72. a b Jachieć 1960 ↓, s. 342.
  73. Wysocki 1997 ↓, s. 51.
  74. Jachieć 1960 ↓, s. 343.
  75. Wysocki 1997 ↓, s. 52.
  76. Wysocki 1997 ↓, s. 53.
  77. "Muzyk Wojskowy", 15 X 1928, nr 20, s. 8
  78. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  79. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  80. a b c d e Wysocki 1997 ↓, s. 63.
  81. Wysocki 1997 ↓, s. 64.
  82. Wysocki 1997 ↓, s. 55.
  83. Wysocki 1997 ↓, s. 62.
  84. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 94.
  85. Rezmer 1992 ↓, s. 43.
  86. Rezmer 1992 ↓, s. 31.
  87. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 95.
  88. Rezmer 1992 ↓, s. 66.
  89. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 97.
  90. a b c Paradowski i Wojewoda 2018 ↓, s. 26.
  91. Rezmer 1992 ↓, s. 75.
  92. a b Wysocki 1997 ↓, s. 98.
  93. Rezmer 1992 ↓, s. 101.
  94. Rezmer 1992 ↓, s. 102.
  95. a b c Wysocki 1997 ↓, s. 99.
  96. a b Wysocki 1997 ↓, s. 100.
  97. a b Paradowski i Wojewoda 2018 ↓, s. 27.
  98. Wysocki 1997 ↓, s. 101.
  99. Wysocki 1997 ↓, s. 101-102.
  100. Wysocki 1997 ↓, s. 102.
  101. Wysocki 1997 ↓, s. 104.
  102. Rezmer 1992 ↓, s. 312.
  103. Wysocki 1997 ↓, s. 103.
  104. Wysocki 1997 ↓, s. 104-105.
  105. Wysocki 1997 ↓, s. 106.
  106. Ciechanowski 1983 ↓, s. 329.
  107. a b Wysocki 1997 ↓, s. 107.
  108. Rezmer 1992 ↓, s. 338.
  109. Rezmer 1992 ↓, s. 356.
  110. Wysocki 1997 ↓, s. 109.
  111. Wysocki 1997 ↓, s. 110.
  112. a b Wysocki 1997 ↓, s. 112.
  113. Wysocki 1997 ↓, s. 114-115.
  114. a b Satora 1990 ↓, s. 41.
  115. a b Almanach 1923 ↓, s. 49.
  116. Kłosowski 1929 ↓, s. 6, dowództwo objął 1 lutego 1919 roku.
  117. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 18 stycznia 1925 roku, s. 26.
  118. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 272.
  119. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  120. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 543.
  121. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 23 stycznia 1925 roku, s. 34.
  122. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 263, 266.
  123. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 maja 1927 roku, s. 127.
  124. Kłoczewski 1987 ↓, s. 163, 168.
  125. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 545.
  126. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 266.
  127. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 maja 1927 roku, s. 154.
  128. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 17 z 25 czerwca 1927 roku, s. 190.
  129. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 17 z 25 czerwca 1927 roku, s. 192.
  130. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 104.
  131. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 21 kwietnia 1932 roku, s. 289.
  132. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 98.
  133. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 558–559 i 671.
  134. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  135. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 558.
  136. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  137. Paradowski i Wojewoda 2018 ↓, s. 30.
  138. Rezmer 1992 ↓, s. 504-505.
  139. Kłosowski 1929 ↓, s. 29-30.
  140. Wręczenie sztandaru. „Łowiczanin”. 48, s. 5, 1920-11-26. Łowicz. 
  141. Uroczystość wręczenia sztandaru delegacji 10 pp w Łowiczu. „Łowiczanin”. 5, s. 2, 1921-01-28. Łowicz. 
  142. Uroczystość wręczenia sztandaru delegacji 10 pp w Łowiczu. Dopełnienie. „Łowiczanin”. 7, s. 2-3, 1921-02-11. Łowicz. 
  143. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 16 lipca 1925 roku, poz. 249.
  144. Muzeum WP, sztandar 10 pp ↓.
  145. Wysocki 1997 ↓, s. 87.
  146. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  147. Satora 1990 ↓, s. 41-42.
  148. a b Satora 1990 ↓, s. 42.
  149. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 35 z 14 grudnia 1928 roku, poz. 379.
  150. Wysocki 1997 ↓, s. 91-92.
  151. Wysocki 1997 ↓, s. 92.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]