85 Pułk Strzelców Wileńskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
85 Pułk Strzelców Wileńskich
Wileński pułk strzelców
Ilustracja
odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1918

Rozformowanie

1939

Tradycje
Święto

15 sierpnia

Nadanie sztandaru

1928

Rodowód

Wileński Pułk Strzelców

Dowódcy
Pierwszy

płk Włodzimierz Skrzyszewski

Ostatni

ppłk dypl. Jan Kruk-Śmigla

Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
bitwa o przedmoście warsz. (13–16 VIII 1920)
bitwa pod Białowieżą (27 VIII 1920)
bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920)
kampania wrześniowa
bitwa pod Piotrkowem (4–6 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

Nowa Wilejka

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

Dywizja Litewsko-Białoruska
1 Dywizja Litewsko-Białoruska
19 Dywizja Piechoty

Odznaczenia
Order Virtuti Militari Krzyż Srebrny.svg
85pstrz.png
1 kompania Wileńskiego pułku strzelców w marszu na Słuck
Pluton 2-ej kompanii Wileńskiego pułku strzelców; sierpień 1919
2-ga kompania km w Leplu; 1919. W środku siedzą kpt. Józef Dąbrowski i por. Piotr Alencynowicz
Dowództwo placu w Leplu
Marszałek Józef Piłsudski dokonuje przeglądu Wileńskiego pułku strzelców na polach pod Lidą 29 września 1920

85 Pułk Strzelców Wileńskich (85 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został w grudniu 1918 jako Wileński pułk strzelców. W czasie wojny z bolszewikami 1919–1920 wchodził w skład 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. W lutym 1919 brał udział w zdobywaniu Słonimia i Baranowicz. Podczas Bitwy Warszawskiej wyróżnił się podczas szturmów na Radzymin, zdobywając miasto. W bitwie nad Niemnem w składzie Grupy Manewrowej brał udział w przejściu przez Litwę na tyły wojsk sowieckich w kierunku na Lidę[1], gdzie wraz z mińskim pułkiem strzelców próbował zatrzymać natarcie 20 pułków ze składu 3 Armii Sowieckiej[2]. W dniach 8–15 października 1920 uczestniczył w „buncie” gen. Lucjana Żeligowskiego.

W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Nowej Wilejce, wchodząc w skład 19 Dywizji Piechoty. Święto pułku obchodzono 15 sierpnia w rocznicę dwudniowych walk pułku pod Radzyminem będących częścią Bitwy Warszawskiej.

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Samoobrona Wileńska[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie 1918 grupa oficerów pod kierownictwem kpt.Stanisława Bobiatyńskiego założyła na Wileńszczyźnie konspiracyjną organizację wojskową. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości została ona włączona do Samoobrony Litwy i Białorusi. W Wilnie sformowano trzybatalionowy pułk, który wraz z podobną jednostką z Lidy utworzył Brygadę Samoobrony. Jej zadaniem było opanowanie Wilna. 1 stycznia przystąpiono do działań. Jednak już 4 stycznia słabo uzbrojeni Polacy pod naporem bolszewickiego 146 pułku strzelców musieli wycofać się z miasta. Większość z nich została rozbrojona przez Niemców i przewieziona do Łap. Tu powstawała już Dywizja Litewsko-Białoruska. Każdy z planowanych jej sześciu pułków piechoty miał nosić nazwę jednej z ziem tegoż obszaru. 17 grudnia 1918 rozpoczęto formowanie Wileńskiego pułku strzelców, a 19 grudnia wydany został pierwszy rozkaz dzienny pułku. Na początku stycznia 1919 utworzono I batalion mjr. Bobiatyńskiego i część II batalionu[3][4].

Pułk w walce o kresy północno-wschodnie[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1919 zorganizowany już I batalion został przewieziony na front nad Zaliwiankę. Wspólnie z innymi oddziałami DL-B miał za zadanie powstrzymanie bolszewickich oddziałów i niedopuszczenie do zajęcia przez nie ziem opuszczanych przez niemieckie wojska Ober-Ostu[5]. Batalion wileński obsadził odcinek linii rzeki Zelwianki, od wsi Koszele do Różany, nawiązując łączność w lewo z I batalionem mińskiego pułku, a w prawo z oddziałami rotmistrza Władysława Dąbrowskiego. Ugrupowanie batalionu przedstawiało się następująco: sztab batalionu, 2 kompania i kompania karabinów maszynowych ześrodkowała się w Różanie, 1 kompania plutonami w Koszelach i Pawłowiczach, 3 kompania w Zapolu i Ostrowie, a 4 kompania wysunięta została do Kossowa[6]. Do walki doszło pod koniec lutego. Batalion walczył z III Brygadą[a] bolszewickiej Zachodniej Dywizji Strzelców. Polakom udało się odrzucić nieprzyjaciela za Szczarę i opanować Słonim. Tu przeszli do obrony i trwali w niej przez cały marzec[5]. 16 kwietnia o świcie batalion, działając w składzie grupy płk. Aleksandra Boruszczaka, rozpoczął natarcie, a dwa dni później zajął Skwarczyce i Małachowice[8]. Następnego dnia nieprzyjaciel rozpoczął odwrót. Słaby opór obrońców spowodował, że batalion mjr. Bobiatyńskiego dość łatwo zajął Baranowicze, a za działalność na polu boju uzyskał przydomek „żelaznego”[9].

Po opanowaniu Baranowicz batalion przeszedł na „linię starych okopów niemieckich” i 24 kwietnia zorganizował obronę w rejonie Wielkich Horodyszcz. Tam do końca czerwca toczył boje z czerwonoarmistami. Od 27 maja pozycje obronne I batalionu wsparł w pełni sformowany II batalion wileńskiego pułku kpt. Stanisława Wojtkiewicza[9], a dowodzenie pułkiem przejął płk Edward Adamski[10].

Na początku lipca oddziały Frontu Litewsko-Białoruskiego rozpoczęły ofensywę[11]. Tworzące III Brygadę Litewsko-Białoruską pułki strzelców: wileński i miński nacierały w kierunku na Słuck. Na początku sierpnia przełamały obronę bolszewickich 65. i 71 pułków strzelców i sforsowały Łań. 10 sierpnia III Brygada L-B zajęła Słuck i zabezpieczała południowe skrzydło zgrupowania uderzeniowego dążącego do osiągnięcia dogodnej rubieży do obrony linii Berezyny[9].

Po zakończeniu działań zaczepnych Wileński pułk strzelców przeszedł do odwodu i do 22 października kwaterował w Nowych Dorohach. Tu nastąpiła reorganizacja Dywizji litewsko-Białoruskiej. Pułk wraz z Mińskim pułkiem strzelców utworzył I Brygadę Litewsko-Białoruską płk. Bolesława Freja[9].

Pod koniec października pułk ponownie wszedł do walki. 31 października jego II batalion zdobył przyczółek mostowy w Mościszczach. Tu strzelcy wileńscy odparli kontratak batalionu bolszewickiego 462 pułku strzelców i nadal prowadzili natarcie. 2 listopada sforsowano Berezynę. Potęgując uderzenie, wspólnie z mińskim i grodzieńskim pułkiem strzelców, 13 pułkiem piechoty i 13 pułkiem ułanów wsparci bateriami 3 pułku artylerii polowej, ruszyli w kierunku Lepla. 5 listopada Polacy zdobyli miasto[12].

Przez całą zimę, do kwietnia 1920 Wileński pułk strzelców obsadzał rotacyjnie pozycje obronne pod miastem. W tym czasie na froncie panował względny spokój. Pułk uzupełniał braki materiałowe i szkolił się. 28 kwietnia do pułku dołączył świeżo sformowany III batalion[13][14].

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Wilnie[15].

Pułk w działaniach odwrotowych[edytuj | edytuj kod]

Na litewsko-białoruskim teatrze działań wojennych front przebiegał wzdłuż Dźwiny i Berezyny. Na Polesiu wyszedł nad Dniepr, a w maju sięgał po Rzeczycę. W myśl rozkazu Naczelnego Dowództwa z 1 kwietnia, nastąpiła reorganizacja struktur Wojska Polskiego. Zlikwidowano Front Litewsko-Białoruski, a na jego bazie utworzono trzy armie bezpośrednio podległe Naczelnemu Wodzowi. 1 Armia gen. Stefana Majewskiego była rozwinięta od Dźwiny po Borysów, 4 Armia gen. Stanisława Szeptyckiego – wzdłuż Berezyny po Polesie, a 7 Armia gen. Gustawa Zygadłowicza osłaniała od strony Litwy. Po stronie przeciwnej operowały wojska Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego[16].

14 maja 1920 ruszyła bolszewicka ofensywa. 15 Armia gen. Augusta Korka rozpoczęła działania ofensywne na odcinku polskiej 1 Armii i walczącej w jej składzie 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Po zaciętych walkach Wileński pułk strzelców wycofał się z Lepla[13]. Następnego dnia stoczył ciężki bój pod Pysznem, by zagrożony okrążeniem odejść na II linię obrony[17]. Między 16 maja a 3 czerwca pułk prowadził działania opóźniające. Wziął też udział w zwrocie zaczepnym 1 Armii i Armii Rezerwowej. Następnie przeszedł do odwodu armii i ześrodkował się w okolicach Tumiłowicz. 23 czerwca bronił pozycji wzdłuż Czernicy i przez dwa dni odpierała ataki nieprzyjaciela[13].

4 lipca rozpoczęła się ofensywa wojsk Michaiła Tuchaczewskiego nad Autą i Berezyną. Pułk strzelców wileńskich stoczył zacięty bój między jeziorami Miadzidoł i Mieżusol. W następnych dniach cofał się ku Niemnowi, gdzie podjęto próbę powstrzymania nieprzyjaciela. Na skutek przełamania linii obrony na odcinku wielkopolskich 15. i 17 Dywizji Piechoty pułk cofał się nadal. 24 lipca, wraz z całą dywizją, został odcięty i zmuszony do przebijania się. Do 12 sierpnia toczył walki nad Orlanką, Nurcem i Bugiem ponosząc dotkliwe straty. Potem skierowany został do obrony na przedpolach Warszawy[13].

Walki pułku na przedpolach stolicy[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej połowie sierpnia Wojsko Polskie przygotowywała się do decydującego starcia z Armią Czerwoną. 1 Armia gen. Franciszka Latinika przyjęła na siebie obronę przedmościa Warszawy. 1 Dywizja Litewsko-Białoruska 12 sierpnia stanęła w odwodzie w okolicy Turowa i Nadarzyna[18]. Jednak w związku z przełamaniem pod Radzyminem obrony 46 pułku piechoty, już nocą z 13 na 14 sierpnia została skierowana na zagrożony odcinek[19]. 14 sierpnia walki toczyły się ze zmiennym szczęściem.

Następnego dnia o świcie wileński pułk wzmocniony „marszówkami” 19. i 35 pułku piechoty uderzył na Radzymin. W wyniku zaciętych walk na bagnety wdarł się do miasta. Jednak bolszewickie kontrataki okazały się na tyle skuteczne, ze musiał on opuścić zdobyte pozycje. Wilniacy powtórzyli uderzenie wieczorem i wspólnie z innymi oddziałami wykonali zadanie. Radzymin został zdobyty[19].

Do 19 sierpnia wileński pułk odpierał ataki bolszewików, a następnie został skierowany do działań osłonowych w Puszczy Białowieskiej. Tu 8 września stoczył zwycięski bój o wieś Wiejki[19].

Działania pułku w okresie bitwy niemeńskiej[edytuj | edytuj kod]

Zwycięstwa nad Wisłą, Wkrą i Wieprzem, i prowadzone działania pościgowe doprowadziły 2. i 4 Armię nad granicę z Prusami Wschodnimi. Naczelne Dowództwo WP postanowiło zmienić dotychczasowy kierunek natarcia obu związków operacyjnych z północnego na wschodni. 27 sierpnia rozpoczęto przegrupowanie. 2 Armia gen. Edward Rydza- Śmigłego otrzymała rozkaz zajęcia pozycji w rejonie Białegostoku, z odpowiedzialnością za teren na północ od Hajnówki, 4 Armia gen. Leonarda Skierskiego przejścia spod Łomży do rejonu Brześcia i przejęcia odpowiedzialności za odcinek frontu od Hajnówki do Włodawy. 29 sierpnia podjęto intensywne przygotowania do operacji zaczepnej przeciwko wojskom Frontu Zachodniego[20]. Plan przeprowadzenia operacji zakładał skupienie głównego wysiłku na lewym skrzydle 2 Armii i uderzenie przez Niemen w kierunku na Lidę. 4 Armia miała wykonać uderzenie pomocnicze z Polesia w kierunku na Baranowicze[21].

 Osobny artykuł: Bitwa nad Niemnem.

1 Dywizja Litewsko-Białoruska wraz 1 Dywizją Piechoty Legionów, 2. i 4 Brygadą Jazdy tworzyło Północną Grupę Uderzeniową, której zadaniem było oskrzydlenie przeciwnika. Po odrzuceniu przez 1 DP Leg. wojsk litewskich w rejonie Sejn, Dywizja L-B skoncentrowała się początkowo w pobliżu Druskiennik, a potem dalej maszerowała w kierunku na Wasiliszki. Opanowanie Wasiliszek spowodowało zablokowanie drogi odwrotu wycofującym się z Grodna oddziałom sowieckim[22]. Od 27 września I Brygada Litewsko-Białoruska blokowała drogę oddziałom trzech sowieckich dywizji przebijających się w kierunku Lidy. W rejonie Lebiody pułki wileński i miński znacznie opóźniły odwrót 3 Armii Władimira Łazariewicza. Ponosząc duże straty w „Krwawym Borze“, przyczyniły się do rozbicia wojsk bolszewickich przez oskrzydlające je oddziały 1 Dywizji Piechoty Legionów. Osłabiony Wileński pułk strzelców został skierowany do Lidy. Tu pozostał do podpisania rozejmu[22].

Obsada personalna pułku w okresie walk o granice [23]
styczeń 1919[24] czerwiec 1920[25] grudzień 1920[26]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko Stopień, imię i nazwisko Stopień, imię i nazwisko
dowódca pułku płk Skrzyszewski mjr Bobiatyński ppłk. Wołkowycki
adiutant pułku por. Wołowicz por. Turbicki por. Parfjanowicz
kapelan - - ks. Niemycki
lekarz naczelny - - por. Bularski
dowódca I batalionu kpt. Adamowicz kpt. Zapolski Downar por. Benedykt Matarewicz
adiutant chor. Rzecki - ppor. Janiszewski
oficer prowiantowy por. Koziciński - ppor. Łuskowiec
oficer kasowy kpt. Władysław Oziewicz - ppor. Hermanowski
dowódca 1 kompanii kpt. Szczerbicki kpt. Szczerbicki por. Zawadzki
oficer kompanii ppor. Parfianowicz - pchor. Buławski
oficer kompanii ppor. Hermanowski - -
oficer kompanii chor. Liszko - -
dowódca 2 kompanii kpt. Zujewicz por. Zawadzki ppor. Trzetrzewiński
oficer kompanii chor. Giedrojć - pchor. Felczykowski
oficer kompanii chor. Drohowina -
oficer kompanii chor. Czarnocki - -
dowódca 3 kompanii kpt. Stanisław Oziewicz ppor. Jasiński ppor. Kulczyński
oficer kompanii ppor. Rapszewicz - pchor. Rybikowski
oficer kompanii chor. Szemberg - -
oficer kompanii chor. Kotowicz - -
dowódca 4 kompanii kpt. Zapolski Downar por. Benedykt Matarewicz ppor. Makowski
oficer kompanii ppor. Zawadzki - -
oficer kompanii ppor. Bereśniewicz - -
oficer kompanii chor. Konarzewski-Tejchman - -
dowódca II batalionu mjr Bobiatyński kpt. Wojtkiewicz por. Orzechowski
adiutant chor. Perkowski ppor. Mackiewicz ppor. Mackiewicz
oficer prowiantowy - - ppor. Gaillard
oficer kasowy - - ppor. Krzesiński
dowódca 5 kompanii kpt. Wojtkiewicz por. Orzechowski ppor. Przedwojewski
oficer kompanii ppor. Gaillard - pchor. Teodorczyk
oficer kompanii chor. Kuleszo - -
dowódca 6 kompanii por. Orzechowski ppor. Puzinowski ppor. Puzinowski
oficer kompanii ppor. Brzozowski - pchor. Kasprowiak
oficer kompanii chor. Wieliczko - -
oficer kompanii chor. Bielski - -
dowódca 7 kompanii por. Biełkowski por. Szemiot ppor. Waligóra
oficer kompanii ppor. Szemiot - pchor. Papierski
oficer kompanii chor. Szemberg - -
oficer kompanii chor. Różewski - -
oficer kompanii chor. Rodziewicz - -
dowódca 8 kompanii por. Dąbrowski ppor. Sokołowski kpt. Sokołowski
oficer kompanii chor. Klukowski - ppor. Orłowski
oficer kompanii chor. Lepieszko - -
dowódca 1 komp. k.m. por. Szystowski por. Orzeszko por. Orzeszko
oficer kompanii por. Orzeszko - pchor. Liksza
oficer kompanii ppor. Łuskowiec - -
oficer kompanii ppor. Brzeziński - -
oficer kompanii ppor. Kowszyński - -
oficer kompanii chor. Kozłowski - -
oficer kompanii chor. Sobolew - -
oficer kompanii chor. Witkowski - -
dowódca III batalionu - kpt. Rapszewicz kpt. Rapszewicz
adiutant - ppor. Kowszyniec-Kowszyński ppor. Kurek
oficer prowiantowy - - pchor. Iwaszkiewicz
oficer kasowy - - pchor. Różański
dowódca 9 kompanii - por. Kozłowski ppor. Kijak
oficer kompanii - - pchor. Otrębski
dowódca 10 kompanii - pchor. Węgrzyn por. Romaszkiewicz
oficer kompanii - - pchor. Jurkiewicz
dowódca 11 kompanii - por. Mackiewicz por. Mackiewicz
oficer kompanii - - pchor. Grzegorczyk
dowódca 12 kompanii - por. Pieślak ppor. Węgrzyn
oficer kompanii - - pchor. Adamek
dowódca 2 komp. k.m. - ppor. Sobolew ppor. Bereżecki
oficer kompanii - - pchor. Krasodomski
dowódca 3 komp. k.m. - por. Daniuszkiewicz por. Daniuszkiewicz
dowódca szkoły podofic. - - ppor. Janikowski
oficer kompanii - - pchor. Kotlęga
dowódca komp. technicz. - por. Strumiłło-Pietraszkiewicz por. Strumiłło
oficer kompanii - - pchor. Bogdanowicz
d-ca plutonu łączności - ppor. Skorwid ppor. Skorwid
oficer taborowy - rtm. Sielanko ppor. Tyszewski

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Na Litwie Środkowej[edytuj | edytuj kod]

Wkroczenie do Wilna - gen. Lucjan Żeligowski z komendantem miasta mjr Stanisławem Bobiatyńskim
Święto 85 Pułku Strzelców Wileńskich w Wilnie - oddziały w pełnym rynsztunku przed katedrą wileńską; wrzesień 1928

Pod koniec wojny polsko-bolszewickiej, gdy wojska polskie przechodziły do kontrofensywy znad Niemna, do Polski stopniowo powracały ziemie utracone uprzednio na rzecz Armii Czerwonej. Jednak wszelkie działania dążące do opanowania Wilna oficjalną drogą wojskową były niemożliwe ze względu na międzynarodowe zobowiązania rządu polskiego. Chodzi tutaj m.in. o układ w Spa, a także naciski ministerstwa spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii. W tym momencie marszałek Józef Piłsudski zaczął rozpatrywać konieczność przeprowadzenia „nieoficjalnej” akcji wojskowej. 20 września Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego wezwało gen. Lucjana Żeligowskiego do Kwatery Głównej stacjonującej w Białymstoku. Żeligowski zameldował się wraz ze swoim adiutantem por. Stanisławem Łepkowskim dopiero 30 września[27]. W czasie rozmowy pomiędzy dwoma wojskowymi Marszałek otwarcie zasygnalizował, że w interesie Polski leży wywołanie w Wilnie powstania miejscowej ludności, które uświadomiłoby zachodniej dyplomacji, iż miasto to zamieszkane jest przez Polaków, którzy nie mogą i nie chcą znaleźć się pod władzą litewską czy też bolszewicką.

 Osobny artykuł: Bunt Żeligowskiego.

Marsz oddziałów gen. Lucjana Żeligowskiego na Wilno rozpoczął się o 6.00 8 października. Ich trzonem była 1 Dywizja Litewsko-Białoruska. Już następnego dnia przełamano słaby opór Litwinów i opanowano Wilno. Jako jeden z pierwszych oddziałów do miasta wkraczających do miasta był wileński pułk strzelców. W kolejnych dniach pułk nacierał w kierunku Rykont i 18 października opanował rubież Krasne–Rykonty[22]. Do 21 listopada 1920, czyli do podpisania rozejmu, odpierał ataki wojsk litewskich i niewielkimi silami prowadził wypady przed przedni skraj obrony. Później w pułku wprowadzono dyżury rotacyjne: jeden batalion pozostawał „w linii”, jeden stanowił odwód dowódcy pułku, a trzeci odpoczywał w Wilnie[28].

Po zakończeniu działań wojennych Wileński pułk strzelców wszedł w skład Wojsk Litwy Środkowej, a po jej przyłączeniu do Polski w składzie Wojska Polskiego[28]. 1 października 1921 pułk otrzymał numer 85 i wszedł w skład 19 Dywizji Piechoty[29][30]

Bilans działań[edytuj | edytuj kod]

W walkach o granice zginęło 13 oficerów i 218 szeregowych pułku[31]. 55 oficerów i żołnierzy zostało odznaczonych Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari, 56 Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[32], 265 Krzyżem Walecznych[33]. Pułk wziął do niewoli 916 jeńców i zdobył m.in. 12 dział, 73 ckm i 2 lokomotywy[33][28].

Za wszystkie wyczyny wojenne 19 kwietnia 1922 sztandar pułku został udekorowany Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari[34], a 15 sierpnia pułk otrzymał nazwę 85 pułku Strzelców Wileńskich.

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[32][35]
por. Piotr Alencynowicz kpt. Bronisław Balcewicz nr 3350 mjr Stanisław Bobiatyński
plut. Jan Borkowski[36] ppor. Wacław Bułharowski nr 4097 pchor. Stefan Buławski nr 4907
ppor. Alojzy Butkiewicz st. strzel. Karol Człapiński ś.p. kpt. Józef Dąbrowski[b] nr 4916
plut. Seweryn Darowski ś.p. strzel. Bronisław Danowski nr 8049[37] kpr. Józef Dokurno[b] nr 4101
ś.p. kpt. Ryszard Zapolski Downar[38][c] st. strzel. Michał Domaszewicz nr 4073 szer. Nikodem Gwintowt-Dziewiałtowski[36]
kpr. Aleksander Grond st. strzel. Jan Jackiewicz ppor. Jan Janikowski nr 4069
st. strzel. Hilary Jankowski[b] nr 4050 pchor. Konstanty Jurkiewicz nr 4908 sierż. Kazimierz Kawałek
kpr. Władysław Klimowicz nr 3591 kpr. Bronisław Krukowski nr 4285 sierż. Henryk Komorowski nr 4167
sierż. Antoni Kowalczyk nr 4909 sierż. Aleksander Kunca kpr. Adam Kitowski[b] nr 4163
ś.p. pchor. Władysław Lachowicz nr 8055[37] pchor. Aleksander Likszo nr 4041 por. Benedykt Matarewicz
kpr. Konstanty Masiewicz plut. Wacław Michalewicz nr 4180 kpr. Antoni Mikulicz
plut. Eugeniusz Nawrocki[d] nr 4176 plut. Władysław Okrzeja[36] kpr. Eugeniusz Osiński[b] nr 4111
plut. Władysław Osiński nr 4076 por. Władysław Orzechowski kpt. Stanisław Oziewicz nr 4150
plut. Bronisław Pupinik nr 4254 ppor. Piotr Parfianowicz nr 4044 kpr. Jan Pietraszka
plut. Rafał Piotrowski pchor. Michał Rybikowski nr 4906 kpt. Leon Rapszewicz
plut. Stanisław Serafiński nr 3587 pchor. Władysław Słowaniewski nr 8063[37] por. Bazyli Sobolew nr 4072
ppor. Stanisław Synoś nr 4110 por. Stanisław Szemiot-Połaczyński[e] nr 4917 kpt. Witold Szczerbicki nr 3752
kpr. Stanisław Syss plut. Szczepan Ślązak nr 4075 sierż. Bronisław Stankiewicz nr 4090
por. Witold Trubicki nr 4161 por. Jan Węgrzyn nr 4188 wchm. Paweł Zaleski
ś.p. sierż. Stefan Zatoń nr 8067[37][b] plut. Feliks Zawisza nr 4127

Kawalerowie Krzyża Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej[42]
pchor. Jan Adamek st. sierż. Wawrzyn Adamczyk kpt. Bronisław Balcewicz
plut. Kazimierz Bisigirski mjr Stanisław Bobiatyński por. Gustaw Budrewicz
por. Jan Daniuszewicz strzel. Jan Fic strzel. Jan Góral
por. Jan Janikowski por. Jan Janiszewski plut. Hilary Jankowski
chor. Konstanty Jurkiewicz plut. Medart Juszkiewicz por. Józef Kępiński
por. Stanisław Kijak por. Wacław Kotołowski chor. Wojciech Krasodomski
plut. Władysław Kruk kpt. Aleksander Kulczyński st. strzel. Edmund Kurowski
kpr. Aleksander Makowski strzel. Józef Masłocha strzel. Jan Michalski
kpt. Alfons Michnowicz plut. Eugeniusz Nawrocki kpr. Władysław Noga
kpt. Feliks Oskierko por. Władysław Orzechowski por. Stanisław Orłowski
por. Antoni Otrębski sierż. Władysław Ostrowski por. Piotr Parfianowicz
por. January Pastuszeńko por. Jan Napierski chor. Henryk Pawlicki
plut. Bronisław Pupinik plut. Józef Piórko kpt. Leon Rapszewicz
pchor. Michał Rybikowski kpr. Antoni Rutkowski plut. Józef Senczek
plut. Bolesław Skwarko kpt. Władysław Sokołowski st. sierż. Bronisław Stankiewicz
plut. Władysław Sowa st. strzel. Michał Sienkiewicz por. Wacław Trzetrzewiński
pchor. Mieczysław Teodorczyk kpr. Adam Tubielewicz por. Bolesław Waligóra
wchm. Ignacy Wasilewski sierż. Józef Wandolski por. Zacharjasz Wierzbicki
strzel. Józef Wityński por. Tadeusz Zakrzeński

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

85 pułk strzelców wileńskich, 1935, Nowa Wilejka, powrót z manewrów
19 DP w 1938.jpg

W okresie międzywojennym 85 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr III w Nowej Wilejce pod Wilnem, wchodząc w skład 19 Dywizji Piechoty[43].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 85 pułk piechoty zaliczony został do typu III pułków piechoty o stanach zbliżonych do wojennych. Na czas wojny przewidywany był do działań osłonowych. Corocznie otrzymywał około 1010 rekrutów. Jego obsadę stanowiło 68 oficerów i 2200 podoficerów i żołnierzy[44].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[45][f]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne
dowódca pułku ppłk dypl. Jan Kruk-Śmigla
I zca dowócy ppłk Piotr Parfianowicz
adiutant kpt. Tadeusz Fiedorowicz
starszy lekarz mjr dr Zygmunt Siedlecki
młodszy lekarz por. lek. Stanisław Pakuła
II z-ca dowódcy (kwatermistrz) mjr Edward Lubowicki
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Henryk Kloza
zca oficera mobilizacyjnego kpt. Józef Pelc
oficer administracyjno-materiałowy kpt. adm. (piech.) Kazimierz Mackiewicz
oficer gospodarczy kpt. int. Arkadiusz Kowszyk
oficer żywnościowy kpt. Walerian Pete
oficer taborowy[g] vacat
oficer placu Nowowilejka kpt. adm. (piech.) Feliks Witkowski
kapelmistrz por. adm. Teodor Wołoszczuk
dowódca plutonu łączności por. Wiktor Korycki
dowódca plutonu pionierów por. Witold Roubo
dowódca plutonu artylerii piechoty por. art. Emil Stanisław Lewicki
dowódca plutonu ppanc. por. Edward Bolesław Krzeczkowski
dowódca oddziału zwiadu por. Michał Jażewicz
I batalion
dowódca batalionu mjr Adam Szymański
dowódca 1 kompanii kpt. Jan Franciszek Deręgowski
dowódca plutonu ppor. Bronisław Teofil Domaradzki
dowódca 2 kompanii kpt. dypl. Albin Potocki
dowódca plutonu por. Franciszek Sienkiewicz
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Józef Laszczka
dowódca 3 kompanii por. Kazimierz Jan Persowski
dowódca plutonu chor. Edward Karol Maciejewski
dowódca 1 kompanii km kpt. Artur Jan Pawłowski
dowódca plutonu ppor. Leon Augustyn Torliński
II batalion
dowódca batalionu mjr Jerzy Maciejowski
dowódca 4 kompanii kpt. Jerzy Bychowiec
dowódca plutonu ppor. Włodzimierz Stacewicz
dowódca 5 kompanii kpt. Władysław Malinowski
dowódca plutonu ppor. Edmund Sokołowski
dowódca 6 kompanii p.o. por. Leonard Miecznik
dowódca plutonu ppor. Józef Majewicz
dowódca 2 kompanii km kpt. Anatol Białynowicz
dowódca plutonu ppor. Jan Karol Hanka
III batalion
dowódca batalionu mjr Ludwik Piotr Nowakowski
dowódca 7 kompanii kpt. Henryk Taraszkiewicz †3 V 1939 Wilno[47]
dowódca plutonu ppor. Stanisław Niedźwiecki
dowódca plutonu chor. Bronisław Staniewicz
dowódca 8 kompanii kpt. Bolesław Dziewulski
dowódca plutonu por. Olgierd Stanisław Rumszewicz
dowódca plutonu ppor. Stanisław Kędziora
dowódca 9 kompanii kpt. Czesław Wiścicki
dowódca plutonu por. Wacław Urbanowicz
dowódca plutonu ppor. Jan Matyszczyk
dowódca 3 kompanii km kpt. Marceli Burakowski
dowódca plutonu ppor. Ludwik Franciszek Świderski
dowódca plutonu ppor. Zenon Kodź
na kursie mjr Paweł Kołyszko
na kursie por. Władysław Chwojnowski
na kursie por. Apoloniusz Naplocha
Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 19 DP
dowódca kpt. Jerzy Rossowski
dowódca plutonu por. Antoni Pstrocki
dowódca plutonu por. Adolf Rusiecki
85 obwód przysposobienia wojskowego „Nowa Wilejka”
kmdt obwodowy PW mjr adm. (piech.) Czesław Szunejko
kmdt powiatowy PW Postawy por. piech. Wincenty Wybraniec
kmdt powiatowy PW Oszmiany por. kontr. piech. Kazimierz Bukowicki

85 pp w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

85 pułk piechoty został zmobilizowany podczas mobilizacji alarmowej w grupie czerwonej w terminie od A+18 do A+36 w garnizonie Nowa Wilejka. Dodatkowo w ramach mobilizacji alarmowej w grupie czerwonej została zmobilizowana kompania asystencyjna nr 132. W I rzucie mobilizacji powszechnej zmobilizowano batalion marszowy typ specjalny nr 5 i z zawiązków kadry zawodowej 86 pp zmobilizowano w 85 pp batalion marszowy typ specjalny nr 6 oraz uzupełnienie marszowe kompanii km i bt nr 32[48]. Bataliony marszowe typ specjalny początkowo miały wejść w skład Obszaru Warownego „Wilno”. Na podstawie zarządzenia szefa Sztabu Głównego bataliony marszowe typ spec nr 5 i nr 6 przeformowano w II i III bataliony 206 pułku piechoty rezerwowej 35 Dywizji Piechoty rezerwowej[49][50]. Z pozostałości zmobilizowanych batalionów marszowych typ spec nr 5 i 6 nie wcielonych do 206 pp rez. to jest z kompanii strzeleckich i kompanii km sformowano improwizowane II i III bataliony 2 pułku piechoty Obszaru Warownego „Grodno”[51] . Mobilizacja alarmowa rozpoczęła się w 85 pp w dniu 24 sierpnia, a mobilizacja powszechna 31 sierpnia 1939 r. Mobilizacja personalna była szybka i sprawna, mobilizacja materiałowa w szczególności koni, uprzęży i taboru przebiegała słabo, wozy i konie często były nieodpowiednie. 26 sierpnia o godz. 23.00 odbyła się przysięga wojskowa całego pułku w obecności kapelana ks. W. Zięby. 27 i 28 sierpnia dokonywano przesunięć personalnych, prowadzono szkolenie, zgrywano pododdziały, usuwano braki w wyposażeniu. 28 sierpnia rozpoczęto załadunek pododdziałów pułku do transportów kolejowych i odjazd trasą przez: Mołodeczno, Wołkowysk, Białystok, Warszawa, Łowicz do Jackowic. 29 sierpnia przybyły pododdziały pułkowe i I batalion, 30 sierpnia II batalion i dowództwo z pozostałymi pododdziałami pułkowymi, a 1 września o godz. 19.05 III batalion. Ze stacji w Jackowicach pododdziały pułku kierowane były do Jacochów 15 km na południe od Łowicza. 85 pułk Strzelców Wileńskich w składzie 19 DP został skierowany do północnego zgrupowania odwodowej Armii „Prusy”[52].

Działania bojowe[edytuj | edytuj kod]

W bitwie pod Piotrkowem Trybunalskim

Zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza o koncentracji północnego zgrupowania Armii „Prusy” pomiędzy Piotrkowem Trybunalskim, a Tomaszowem Mazowieckim, 1 września w godzinach porannych 85 pułk (bez III batalionu) podjął marsz po trasie Jacochów, Pszczonów, Jeżów, Wola Łokotowa docierając do niej 2 września przed południem. Po odpoczynku nocą 2/3 września dotarł do Ujazdu, gdzie pułk rozwinął się ubezpieczając resztę dywizji. Był atakowany przez niemieckie lotnictwo. Nocą 3/4 września przemieścił się trasą Ujazd, Wolbórz, Moszczenica, zajął stanowiska ok. 10 km na północ od Piotrkowa Trybunalskiego[53]. 4 września 85 pp zorganizował obronę na południowym skraju lasu rozciągającego się pomiędzy Piotrkowem Trybunalskim, a Moszczenicą. Batalion I/85 pp wzmocniony 4 armatami ppanc. zorganizował obronę na szosie Piotrków Tryb.–Moszczenica. Batalion II/85 pp wzmocniony 5 armatami ppanc. i plutonem artylerii piechoty zajął stanowiska obronne na torze kolejowym linii Piotrków Tryb.– Koluszki. Na zachód od pozycji I/85 pp ubezpieczała kompania zwiadu. Na podstawie nowych rozkazów dowódcy Armii „Prusy”, dowódca 19 Dywizji Piechoty przegrupował 85 pp jako pułk w drugim rzucie obrony dywizji, w ten sposób batalion II/85 pp rozciągnął w obronie na froncie o szerokości 4 km. Za nim ugrupował batalion I/85 pp i pododdziały pułkowe wraz z dywizjonem I/19 pal. Przybyły dopiero 5 września rano po forsownym marszu do miejsca postoju pułku batalion III/85 pp zajął obronę na szosie Piotrków Tryb.–Wolbórz i na drodze do Moszczenicy. Do pierwszego rzutu wysunięto 8 kompanię strzelecką z plutonem ckm na froncie o szerokości 1,2 km. Z uwagi na błędne uszykowanie pułku do czekającej go walki przez dowódcę Armii „Prusy” gen. dyw. S. Dęba-Biernackiego i dowódcę 19 DP gen. bryg. J. Kwaciszewskiego, przed pierwszym natarciem niemieckiej 1 Dywizji Pancernej pułk znalazł się w trudnym położeniu. Niedostatecznie wzmocniony bronią ciężką, rozproszony, bez kontaktu z sąsiadami i odsłoniętymi skrzydłami. Stanowiska pułku w dniu 4 i 5 września stały się celem ataku lotnictwa niemieckiego. 5 września o godz. 10.00 z silnym wsparciem artylerii i uderzeniami lotnictwa niemiecka 1 DPanc. uderzyła na broniący się w I rzucie dywizji 86 pułk piechoty. O godz. 17.00 obrona 86 pp została ostatecznie przełamana. Ok. godz. 17.00 niemieckie czołgi i piechota zmotoryzowana uderzyły na stanowiska wzmocnionej 8 kompanii strzeleckiej, która unieszkodliwiła i unieruchomiła ok. 12 czołgów niemieckich, zatrzymała natarcie po drodze na Wolbórz. Niemieckie oddziały oskrzydliły 8 kompanię interweniowała 7 kompania przedłużając obronę 8 kompanii. Po godz. 19.00 batalion III/85 pp rozpoczął odwrót w kierunku Wolborza. W trakcie zwijania stanowisk obronnych batalionu, na rozkaz dowódcy pułku wysadzono magazyny amunicji w Meszcze, co wywołało zamieszanie, a następnie pojawienie się w tym momencie czołgów ostrzeliwujących przy zapalonych stogach siana, batalion. Spowodowało to rozproszenie 7 i 9 kompanii. Ok. godz. 17.00 niemieckie natarcie grupy 40 czołgów i piechoty zmotoryzowanej 1 DPanc., zaatakowało w trakcie wydawania obiadu pododdziały pułkowe i część batalionu II/85. Ze startami niemieckie uderzenie odparto. Pozycje batalionu I/85 pp zabezpieczono grupą min przeciwpancernych i stoczono walkę obronną unieruchamiając kilka czołgów. Bataliony I i II pozostały na swoich stanowiskach obronnych. Przez luki w obronie 19 DP i na styku z Armią „Łódź”, w godzinach wieczorowo-nocnych, na tyły 85 pp przedarły się czołgi niemieckie. Rozkazem ppłk. dypl. Kruk-Śmigli bataliony I i II miały się skoncentrować w rejonie szosy Piotrków Tryb.–Moszczenica. Po zlikwidowaniu taborów jednostki podjęły przebijanie się w kierunku miejscowości Koło, gdzie była zarządzona koncentracja 19 DP. Po wyruszeniu ok. godz. 01.00 6 września w trakcie marszu lasami, doszło do rozłączenia się batalionów i pododdziałów pułkowych[54]. Od tego momentu bataliony działały osobno.

Batalion I/85 pp

Przemieszczał się lasami w kierunku południowo wschodnim i stracił kontakt z resztą pułku, również utracono kontakt z dowódcą batalionu. Jego obowiązki objął kpt. A. Pawłowski. W godzinach porannych 6 września batalion był atakowany przez lotnictwo niemieckie, w godzinach południowych przeprawił się w bród przez Pilicę. Dalszy marsz batalion prowadził wzdłuż północnego brzegu Pilicy lasami w kierunku Inowłodza. 7 września wieczorem w rejonie Studziannej nastąpiło rozłączenie się I batalionu, kompanie 2 i 3 utraciły kontakt z resztą batalionu. Obie kompanie strzeleckie pod wspólnym dowództwem por. F. Sienkiewicza wyszły w rejonie Drzewicy na szosę radomską i podjęły marsz w kierunku Radomia. Nocą 7/8 września kompanie rozłączyły się; 3 kompania uległa dalszemu rozproszeniu. 2 kompania w marszu gubiąc też żołnierzy doszła popołudniem 8 września, w sile jednego plutonu w pobliże Radomia, który był w trakcie zajmowania przez wojska niemieckie. Oddziały niemieckie rozproszyły również 2 kompanię. Kpt. Pawłowski z pozostałymi mu kompaniami i przyłączonymi rozbitkami z 19 pułku artylerii lekkiej przekroczył most w Maciejowicach 10 września. Dalsze losy tej grupy są nieznane[55]. Według ustaleń resztki batalionu wraz z kpt. Arturem Pawłowskim, na Lubelszczyźnie po uzupełnieniu, weszły w skład 77 pp jako jego I batalion[56].

Batalion II/85 pp

O godz.1.00 6 września pod dowództwem ppłk. dypl. Kruk-Śmigli pomaszerowały; mała część pododdziałów pułkowych i batalion II/85 pp oraz dywizjon I/19 pal. Grupa ppłk. dypl. J. Kruk-Śmigli przekroczyła szosę Piotrków–Wolbórz. Zredukowano tabor, rano osiągnięto miejsce koncentracji pułku we wsi Koło. W trakcie marszu do grupy dołączył płk. Tadeusz Pełczyński dowódca Piechoty Dywizyjnej 19 DP z częścią sztabu. W trakcie marszu odłączył się jeden z plutonów 5 kompanii strzeleckiej, który dotarł do Wisły w rejonie Dęblina. Podczas przeprawy został rozproszony przez niemiecką artylerię i broń maszynową. W rejonie Koła pozostał dywizjon I/19 pal z uwagi na przemęczenie koni. Pozostała część 85 pułku piechoty pomaszerowała do rejonu Barkowic Mokrych, które osiągnęła wieczorem. Rano 7 września grupa 85 pp przeprawiła się przez Pilicę, w ślad za 81 pułkiem piechoty 29 Dywizji Piechoty. W okolicznych lasach pozostałość 85 pp przebywała na całodziennym odpoczynku. Płk T. Pełczyński z jednym z oficerów sztabu udał się na rozpoznanie i do grupy nie dołączyli. W godzinach popołudniowych odmaszerowano w kierunku wschodnim, osiągając 8 września rejon Antoniów w lasach nadleśnictwa Smardzewice. Tam ppłk dypl. J. Kruk-Śmigla nawiązał kontakt z grupą wojsk ze składu 19 DP pod dowództwem ppłk. S. Gąsiorka (77 pułk piechoty, batalion II/86 pp, dywizjon IV/19 pal, tabory Wileńskiej Brygady Kawalerii) i objął nad nimi dowodzenie. Było to zgrupowanie liczące ok. 7 000 żołnierzy 16 armat 75 mm, 14 armat ppanc. 300 wozów i ok. 1 000 koni. Kwaterujące w lasach oddziały zajęły stanowiska obronne; 77 pp od południa, a bataliony II/85 pp i I/86 pp od północy. Wykonano zawały z drzew i wystawiono czaty bojowe. Zgrupowanie znalazło się na głębokich tyłach nacierających korpusów niemieckich w kierunku Warszawy i Wisły. Nocą 10/11 września wykonano wypady na oddziały niemieckie; 77 pp na Opoczno, kompania 4/85 pp nieudany na Inowłódz, kompania 6/85 pp częściowo udany wypad na niemieckie lotnisko polowe. Z uwagi na ujawnienie się zgrupowania, ppłk. J. Kruk-Śmigla przemieścił podległe jednostki w dwóch kolumnach w kierunku wschodnim. Kolumna północna z ppłk. Kruk-Śmiglą w składzie batalionów I/86 pp, II/85 pp i taborów Wileńskiej BK i kolumna południowa z ppłk. Gąsiorkiem 77 pp z IV/19 pal. Obie kolumny 11 września w odległości od siebie kilku kilometrów podjęły marsze nocne, w dzień odpoczywały w lasach. Bez walk 13 września dotarły do Stawiszyna na południowy zachód od Białobrzegów[57]. 14 września zgrupowanie zostało wykryte przez wojska niemieckie. Zaatakowano kolumnę północną, batalion II/85 pp bronił skraj lasów od strony wsi Jasienna, a batalion I/86 pp od strony Stawiszyna, tabory ukryto w głębi lasu. W całodziennym boju w okrążeniu oba bataliony ze wsparciem baterii IV/19 pal zadały duże straty niemieckiej piechocie i oddziałom pancernym. Same ponosiły straty od ostrzału niemieckiej artylerii i ataków lotniczych. Po zapadnięciu ciemności wykonały szturm na otaczające niemieckie jednostki, od zewnątrz uderzył na Stawiszyn batalion I/77 pp z dwoma działonami IV/19 pal ułatwiając wyrwanie się z okrążenia. W trakcie zbiórki walczących batalionów w lesie obok wsi Kamień, artyleria niemiecka otworzyła silny i gwałtowny ostrzał na las, rozpraszając w nocnych ciemnościach bataliony. Ok. godz.2.30 ppłk dypl. Kruk-Śmigla zdołał zebrać kompanię 6/85 pp, jedną kompanię z żołnierzy 86 pp i zbiorczą kompanię z obu pułków. Z tymi żołnierzami udał się nocnym marszem w kierunku niemieckiego lotniska polowego. Na miejscu okazało się, że samoloty odleciały już z niego. W trakcie marszu doszło do uszczuplenia grupy, pozostało z dowódcą pułku tylko kilkudziesięciu żołnierzy. Po dotarciu do lasów głowaczowskich grupa zaskoczyła i rozbiła odpoczywający pluton niemieckiej piechoty. Do 16 września grupa nie odnalazła innych własnych zorganizowanych oddziałów. W nocy 20/21 września podczas przeprawy przez Pilicę w rejonie ujścia jej do Wisły ppłk Kruk-Śmigla z kilkoma żołnierzami dostał się do niemieckiej niewoli. Mjr Maciejowski zebrał z rozbitego batalionu ok. 120 żołnierzy i 16 września przedostał się z nimi do Grabowego Lasu. W nocy jego oddział został ostrzelany i rozdzielił się na dwie grupy, które dotarły do Wisły. Po przeprawie przez rzekę w rejonie Maciejowic, na jej wschodnim brzegu 19 września połączyły się. Do oddziału dołączyło jeszcze kilkudziesięciu innych żołnierzy z 19 DP. Oddział mjr Maciejowskiego i kpt. Dziewulskiego dołączył 24 września do zgrupowania płk Mikołaja Prus-Więckowskiego w rejonie Garwolina. Działał w jego składzie, aż do rozwiązania[58].

Batalion III/85 pp

6 września o świcie, wysłany przez ppłk. Jana Kruk-Śmiglę oficer informacyjny – por. Urbanowicz nakazał marsz kolumnie złożonej z dowództwa pułku, kompanii zwiadu, plutonów: łączności, pionierów i przeciwgazowego oraz improwizowanej kompanii taborytów por. Swianiewicza, w kierunku wschodnim. Do maszerujących dołączyła grupa żołnierzy z dywizjonu II/19 pal. Kolumna ta dotarła w rejon lasów Lubochnia, tu na tyłach 13 Dywizji Piechoty ppłk dypl. Tadeusz Rudnicki zorganizował zgrupowanie 19 DP w składzie: 19 batalion saperów, większość dywizjonu II/19 pal, 19 kompania sanitarna. W skład zgrupowania włączył resztki rozbitego III/85 pp, pododdziałów pułkowych 85 pp oraz rozbitków z 86 pp, z nich sformował zbiorczy batalion piechoty. Przemaszerował z nimi do Spały, gdzie przekroczył Pilicę. 7 września osiągnął Inowłódz, 8 września w rejonie Drzewicy dołączył do oddziałów z rozbitych 13 i 29 DP. Na skutek zdecydowanego natarcia niemieckiej piechoty zmotoryzowanej ze wsparciem artylerii i lotnictwa, oddziały nie stawiły zorganizowanego oporu i zostały rozbite. Wśród cofających się rozbitków ku Wiśle, znalazły się grupy żołnierzy 85 pp. Większości z nich udało się 10 września przeprawić przez Wisłę w rejonie Maciejowic, już po wysadzeniu mostu. Sztandar pułku przeprawiono przez rzekę. Komendantem Placu w Garwolinie został dowódca batalionu mjr L. Nowakowski, który wraz z por. Swianiewiczem sformował z rozbitków, głównie z 85 pp dwie kompanie strzeleckie, dla których z Głównej Składnicy Uzbrojenia nr 2 w Stawach pod Dęblinem przywieziono uzbrojenie i wyposażenie. Po wymarszu tych kompanii na wschód, w rejonie Chełma Lubelskiego weszli w skład odtworzonej XIX Brygady Piechoty płk. Jana Korkozowicza. Żołnierze 85 pp, którzy się znaleźli w rejonie Chełma zostali wcieleni jako batalion w skład odtworzonego 77 pp ppłk dypl. Gustawa Nowosielskiego. Batalion wziął udział w obronie Bugu pod Dorohuskiem, drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim i w walkach pod Krasnobrodem. Resztki jego zostały zagarnięte pod Lubaczowem do niewoli sowieckiej. W Jaźwinach koło Garwolina dowódca kompanii zwiadu kpt. Czesław Wyścicki, utworzył z rozbitków 800 osobowy oddział, został on rozbity przez niemiecki batalion z 1 pp 1 Dywizji Piechoty. Kpt. Wyścicki poległ[59].

Oddział Zbierania Nadwyżek 85 pp[edytuj | edytuj kod]

Po zmobilizowaniu wszystkich jednostek przewidzianych planem „W” w ramach mobilizacji alarmowej i powszechnej, w koszarach 85 pp w Nowej Wilejce pozostała nadwyżka rezerwistów. Dojechali dalsi rezerwiści z zachodnich rejonów kraju w liczbie ok. 700 osób. Dowódcą wszystkich nadwyżek został mjr Edward Lubowicki. Posiadanym wyposażeniem, umundurowaniem i bronią sformowano batalion piechoty, który 4 września wymaszerował do Ośrodka Zapasowego 19 DP w Lidzie formowanego pod dowództwem ppłk. Izydora Blumskiego. W ślad za nim transportem kolejowym wysłano pozostałe mienie z koszar oraz żywność i resztę napływających rezerwistów. OZN 85 pp rozlokowano w pobliżu Lidy we wsiach i lasach. Z nadwyżek wszystkich trzech pułków piechoty podjęto formowanie batalionów piechoty. Z żołnierzy i kadry 85 pp sformowano II batalion piechoty OZ 19 DP pod dowództwem mjr. Edwarda Lubowickiego, a oficer 85 pp ppor. Bolesław Domański sformował kompanię zwiadowczą z plutonami cyklistów i konnym. Pluton łączności sformował ppor. rez. Jerzy Krajewski. Pododdziały dozbrojono bronią z magazynów 77 pp przeznaczoną dla ośrodka zapasowego. Od 8 do 17 września prowadzono podstawowe szkolenie, chociaż broń była starych typów z niewielką ilością amunicji. W szeregach pozostawiono żołnierzy tylko najlepszych, dla których była broń, umundurowanie i wyposażenie, pozostałych zdemobilizowano. 17 września OZ 19 DP przeorganizowano tworząc improwizowany pułk piechoty. Wieczorem batalion 85 pp wraz resztą sił ośrodka podjął marsz do Wilna. Wieczorem 18 września osiągnięto Ejszyszki, 19 września po południu Orany, gdzie dozbrojono się w broń z magazynu batalionu KOP „Orany”, w tym 4 szt. ckm.

W obronie Grodna

Na rozkaz gen. bryg. Wacława Przeździeckiego, 20 września o godz. 3.00 odjechał transportem kolejowym do Grodna batalion 85 pp i część ośrodka wraz z kompanią Policji Państwowej. Pozostałości żołnierz pułku w Nowej Wilejce, zniszczyły resztę dokumentacji i wraz z uzbrojonymi ochotnikami odmaszerowali do Wilna i dalej do Grodna lub na Litwę. Koszary i magazyny w Nowej Wilejce zostały rozkradzione i zdewastowane przez zdemobilizowanych żołnierzy i ludność cywilną. Batalion 85 pp (II batalion OZ 19 DP) wziął udział w obronie Grodna. Po wyładowaniu o godz. 10.00 na dworcu, 20 września batalion 85 pp zajął obronę na wschód od Grodna na paśmie wzniesień na południe od stacji kolejowej Kaplica. Na prawo bronił się batalion 86 pp. 21 września na rozkaz ppłk. I. Blumskiego bataliony rozpoczęły manewr wycofania się do miasta. W trakcie tego manewru na bataliony OZ 19 DP uderzyły dwa bataliony sowieckiego 119 pułku strzelców z czołgami. Po otrzymaniu wsparcia przez batalion KOP „Orany”, bataliony ośrodka wykonały kontratak, weszły w lukę w ugrupowaniu pułku sowieckiego i wyszły na jego tyły. Przed zupełnym rozbiciem sowieckich jednostek uratowało ich nadejście świeżych jednostek. Na wcześniejszych stanowiskach odparto dwa natarcia jednostek Armii Czerwonej. Na rozkaz gen. Przeździeckiego po południu 21 września pułk ppłk Blumskiego wycofał się w kierunku północnym do miejscowości Stanisławów. W nocy pułk ześrodkował się w Hoży. 22 września omijając Sopoćkinie pomaszerował do miejscowości Kodzie przy granicy z Litwą. 23 września wykonując rozkaz ppłk Blumskiego batalion 85 pp został rozwiązany, część żołnierzy pozostała i rozeszła się do domów, część w sile, co najmniej 145 żołnierzy przekroczyła granicę z Litwą i zostało internowanych. Pluton uzupełnień kompanii km i bt. nr 32 por. rez. Aleksego Wachowicza 17 września wymaszerował do Wilna, wziął udział w przygotowaniach do jego obrony, a następnie 19 września wraz z częścią garnizonu Wilna wycofał się na Litwę[60].

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[61]
Dowództwo
dowódca pułku ppłk dypl. piech. Jan Kruk-Śmigla
I adiutant kpt. piech. Jerzy Rossowski
II adiutant ppor. rez. Czesław Słuczanowski
oficer informacyjny por. Wacław Urbanowicz
oficer łączności NN
kwatermistrz kpt. int. Arkadiusz Kowszyk
oficer płatnik NN
oficer żywnościowy NN
naczelny lekarz NN
kapelan ks. Wojciech Zięba
dowódca kompanii gospodarczej por. rez Stanisław Swianiewicz
I batalion
dowódca I batalionu mjr Stanisław Chudyba (do 6 IX 1939)

kpt. Artur Pawłowski

dowódca plutonu łączności plut. Witold Telakowski
dowódca 1 kompanii strzeleckiej por. Jerzy Bychowiec
dowódca 2 kompanii strzeleckiej por. Franciszek Sienkiewicz
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Zdanowicz
dowódca 1 kompanii ckm kpt. Artur Jan Pawłowski
II batalion
dowódca II batalionu mjr Jerzy Maciejowski
dowódca 4 kompanii strzeleckiej ppor. Wojciechowicz
dowódca 5 kompanii strzeleckiej por. Antoni Pstrocki
dowódca 6 kompanii strzeleckiej kpt. Bolesław Dziewulski
dowódca 2 kompanii ckm por. Kazimierz Jan Persowski
III batalion
dowódca III batalionu mjr Ludwik Piotr Nowakowski
dowódca 7 kompanii strzeleckiej NN
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Władysław Chwojnowski
dowódca 9 kompanii strzeleckiej kpt. Aleksander Sienkiewicz
dowódca 3 kompanii ckm kpt. Marceli Burakowski
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Edward Bolesław Krzeczkowski
dowódca plutonu artylerii piechoty por. Emil Stanisław Lewicki
dowódca plutonu łączności NN
dowódca kompanii zwiadowców kpt. Czesław Wyścicki
dowódca plutonu pionierów por. Leonard Miecznik
por. rez. Henryk Rekść
dowódca plutonu przeciwgazowego NN

85 Pułk Piechoty Armii Krajowej[edytuj | edytuj kod]

W wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych w 1944 r. na terenie Okręgu Nowogródek AK został utworzony 85 pułk piechoty AK.

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

W 1928 społeczeństwo Wilna ufundowało sztandar dla pułku[52]. Po bitwie pod Kockiem grupa żołnierzy z 85 pp ukryła sztandar pułkowy u mieszkańca jednej z okolicznych wsi. W 1969 roku został on odnaleziony i obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum WP w Warszawie[62].

Odznaka pamiątkowa

Zatwierdzona Dziennym Rozkazem Ministra Spraw Wojskowych nr 3, poz. 43 z 30 stycznia 1923 roku. Odznaka ma kształt stylizowanego orła, trzymającego w szponach nałożony ryngraf emaliowany w kolorze niebieskim. Na tarczy znajduje się wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej oraz napis NIE DAMY i data powstania pułku 20 12 1918. Dwuczęściowa - oficerska, wykonana w tombaku srebrzonym i oksydowanym, częściowo emaliowana. Projekt: Ferdynand Ruszczyc[63]. Wymiary: 50x44 mm. Wykonanie: Teodor Filipski - Wilno[64].

Strzelcy wileńscy[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[65][h]
Zastępcy dowódcy pułku[j]

Żołnierze 85 pułku piechoty - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się w bazach udostępnionych przez Instytut Pamięci Narodowej[75], Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[76] oraz Muzeum Katyńskie[77][k][l].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Baranowski Witalis ppor. rez. nauczyciel szkoła powszechna Charków
Bejnarowicz Czesław ppor. rez. urzędnik Ubezp. Społ. w Nowej Wilejce Katyń
Bruksztus Jan por. rez. prawnik Izba Skarbowa w Białymstoku Katyń
Wacław Burchardt por. w st. sp. zam. Podświle Kalinin
Bychowiec Jerzy[80] kapitan żołnierz zawodowy dowódca 4/85 pp (IX- dca 1/85 pp) Katyń
Fiedorowicz Tadeusz[81] kapitan żołnierz zawodowy adiutant pułku Katyń
Gozdawa-Giżycki Aleksander ppor. rez. urzędnik pracował w Warszawie Katyń
Janowski Bohdan por. rez. ziemianin Charków
Kępa Władysław por. rez. urzędnik Charków
Kiernowicz Stanisław ppor. rez. nauczyciel Charków
Kmita Czesław ppor. rez. nauczyciel szkoła w pow. wileńsko-trockim Katyń
Kowszyk Arkadiusz kapitan żołnierz zawodowy oficer gospodarczy (IX- kwatermistrz) Katyń
Lipowski Edward ppor. rez. urzędnik pracował w Warszawie Katyń
Lutyński Eugeniusz ppor. rez. technik mierniczy pracował w Krystynowie Katyń
Mackiewicz Jan ppor. rez. urzędnik Charków
Mazowiecki Tadeusz[82] ppor. rez. dziennikarz Katyń
Miecznik Leonard[83] porucznik żołnierz zawodowy dowódca 6/85 pp (IX - dca plpion.) Katyń
Miller Witold ppor. rez. nauczyciel, mgr gimnazjum Katyń
Panasiewicz Józef ppor. rez. urzędnik Urząd Skarbowy w Święcianach Katyń
Pawłowski Artur[84] kapitan żołnierz zawodowy dowódca 1 kkm/85 pp Katyń
Piotrowicz Eugeniusz ppor. rez. Katyń
Sielanko Władysław ppor. rez. urzędnik Charków
Szafkowski Witold ppor. rez. pracował w Wilnie Katyń
Skibicki Marian ppor. rez. Charków
Szymański Edmund ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły w Pietruciach Katyń
Trojan Włodzimierz ppor. rez. nauczyciel Szkoła Specjalna w Będzinie Katyń
Wasilewski Józef ppor. rez. Charków
Waszkinel Hieronim ppor. rez. nauczyciel szkoła w Nowo Święcianach Charków
Feliks Witkowski kapitan żołnierza zawodowy oficer placu Nowowilejka BLK
Wołoszczuk Teodor[85] porucznik żołnierz zawodowy kapelmistrz 85 pp Charków
Zimodro Stanisław ppor. rez. nauczyciel szkoła w Iwieńcu Katyń

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Sztab III Brygady Dywizji Zachodniej rozmieścił się w Baranowiczach, a w jej skład w skład wchodziły: „smoleński” pułk, liczący 900 ludzi w Baranowiczach, „grodzieński” pułk, którego batalion znajdował się w Tartaku a reszta w Baranowiczach i „warszawski” pułk, liczący 500 ludzi, obsadzający Słonim. Ponadto brygada posiadała „mazowiecki” pułk huzarów czerwonych, którego szwadron znajdował się w Słonimie i pluton w Tartaku[7].
  2. a b c d e f Wyróżniony za walki pod Leplem[41].
  3. W Dziejach 85 pp występuje różny zapis nazwiska. Jest zapis kpt. Zapolski, zapis Zapolski-Downar (patrz wyliczenie obsady pułku), jak i kpt. Downar-Zapolski (przy opisie postaci na końcu książki)[39].
  4. Żołnierz 5 kompanii odznaczył się po raz pierwszy w dniu 17 maja pod Czernicą. Wówczas mimo silnego ognia artylerii i karabinów maszynowych, samorzutnie przeszedł ze swym plutonem do przeciwuderzenia, czem pomógł udatnie swemu batalionowi do osiągnięcia powodzenia. W boju dnia 25 czerwca ubezpieczał prawe skrzydło batalionu. Stwierdziwszy napór nieprzyjaciela, dał natychmiast znać swemu dowódcy i z narażeniem życia wytrwał na stanowisku, broniąc dzielnie skrzydło, aż do chwili, gdy wyczuł, iż sąsiedzi idą do uderzenia. Wówczas rzucił swój pluton naprzód, przyczyniając się do powodzenia. W czasie walki sam osobiście wziął ośmiu jeńców[40].
  5. Wyróżnił się w bitwie nad Czernicą. Dowódca 7 kompanii. W czasie boju kilkakrotnie krwawo wydarł z rąk nieprzyjaciela inicjatywę, uderzając pewnie i stanowczo. Odwaga jego i zimna krew oddziaływały na podwładnych. Idąc za przykładem dowódcy, kilkakrotnie rozbili oni przeważającego nieprzyjaciela, zdobywając karabiny maszynowe i jeńców[40].
  6. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[46].
  7. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  8. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[66].
  9. Według Waligóry nosił imię Czesław [67].
  10. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[69]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  11. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[78].
  12. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[79].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kutrzeba 1926 ↓.
  2. Waligóra 1928 ↓, s. 28-29.
  3. Markert 2003 ↓, s. 3.
  4. Waligóra 1928b ↓, s. 9-10.
  5. a b Markert 2003 ↓, s. 3-4.
  6. Waligóra 1928a ↓, s. 83.
  7. Waligóra 1928a ↓, s. 84.
  8. Waligóra 1928b ↓, s. 12.
  9. a b c d Markert 2003 ↓, s. 4.
  10. Waligóra 1928b ↓, s. 13.
  11. Waligóra 1928b ↓, s. 14.
  12. Markert 2003 ↓, s. 4-5.
  13. a b c d Markert 2003 ↓, s. 5.
  14. Waligóra 1928b ↓, s. 19.
  15. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  16. Cisek, Paduszek i Rawski 2010 ↓, s. 41.
  17. Waligóra 1928b ↓, s. 20.
  18. Waligóra 1928b ↓, s. 24.
  19. a b c Markert 2003 ↓, s. 6.
  20. Modrawski 2009 ↓, s. 326–327.
  21. Modrawski 2009 ↓, s. 328.
  22. a b c Markert 2003 ↓, s. 7.
  23. Waligóra 1928a ↓, s. 55-56.
  24. Waligóra 1928a ↓, s. 55.
  25. Waligóra 1928a ↓, s. 229-230.
  26. Waligóra 1928a ↓, s. 56.
  27. Łach 2014 ↓, s. 94.
  28. a b c Markert 2003 ↓, s. 8.
  29. Market 2003 ↓, s. 8.
  30. uwaga
  31. Waligóra 1928b ↓, s. 33-34.
  32. a b Waligóra 1928b ↓, s. 34-35.
  33. a b Waligóra 1928b ↓, s. 35.
  34. Waligóra 1928b ↓, s. 31.
  35. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 108-109.
  36. a b c Waligóra 1928a ↓, s. 103.
  37. a b c d Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 27 z 19 sierpnia 1922 roku, s. 617.
  38. Waligóra 1928a ↓, s. 455-456.
  39. Waligóra 1928a ↓, s. 455.
  40. a b Waligóra 1928a ↓, s. 246.
  41. Waligóra 1928a ↓, s. 158.
  42. Waligóra 1928b ↓, s. 35-36.
  43. Almanach 1923 ↓, s. 52.
  44. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  45. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 649–650 i 682.
  46. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. VI.
  47. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 957.
  48. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 142.
  49. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CXXXVIII-CXL.
  50. Wesołowski (red.) 2018 ↓, s. 43-44.
  51. Wesołowski (red.) 2018 ↓, s. 39-40.
  52. a b Satora 1990 ↓, s. 161.
  53. Markert 2003 ↓, s. 14-15.
  54. Markert 2003 ↓, s. 16-20.
  55. Markert 2003 ↓, s. 20-21.
  56. Markert 2002 ↓, s. 37.
  57. Markert 2003 ↓, s. 21-23.
  58. Markert 2003 ↓, s. 24-25.
  59. Markert 2003 ↓, s. 26-27.
  60. Markert 2003 ↓, s. 30-33.
  61. Bieliński 2017 ↓, s. 64.
  62. Satora 1990 ↓, s. 164.
  63. De Agostini 2005 ↓, s. 8.
  64. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 135.
  65. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  66. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  67. Waligóra 1928a ↓, s. 54.
  68. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 45 z 22 listopada 1922 roku, s. 342.
  69. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  70. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 544.
  71. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 373.
  72. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 5 czerwca 1926 roku, s. 176.
  73. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 21 stycznia 1930 roku, s. 8.
  74. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 7.
  75. Lista katyńska 2 – Katyń 1940.
  76. Cmentarze katyńskie – Lista ofiar.
  77. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  78. Rybka i Stepan 2006 ↓.
  79. Wyrwa 2015 ↓.
  80. Księgi Cmentarne – wpis 388.
  81. Księgi Cmentarne – wpis 804.
  82. Księgi Cmentarne – wpis 2302.
  83. Księgi Cmentarne – wpis 2355.
  84. Księgi Cmentarne – wpis 2765.
  85. Księgi Cmentarne – wpis 14293.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]