50 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
50 pułk piechoty
Ilustracja
Odznaka pułkowa
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1918

Rozformowanie

1939

Nazwa wyróżniająca

Strzelców Kresowych

Patron

Francesco Nullo

Tradycje
Święto

11 maja

Nadanie sztandaru

1919 i 1925

Rodowód

8 pułk strzelców polskich

Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Zbarażem (20–25 VII 1920)
kampania wrześniowa
bitwa nad Bzurą (9–18 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

Kowel, Sarny

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

27 Dywizji Piechoty[1]

Odznaczenia
Ag virtuti.jpg

50 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych im. Francesco Nullo (50 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Tradycje Pułku sięgają ostatnich dni grudnia 1918, kiedy to na ziemi włoskiej w La Mandria di Chivasso powstał Pułk Polski im. Francesco Nullo, złożony z ochotników Polaków, byłych jeńców z armii austriackiej 18 lutego 1919. Pułk wyjechał do Francji, gdzie formowała się „Błękitna Armia”, stając się zawiązkiem dla kilku nowych oddziałów. Pierwszy baon pułku, uzupełniony ochotnikami z Ameryki, Francji i obozów włoskich, otrzymał nazwę 8 pułku strzelców polskich im. Francesco Nullo i wszedł w skład 3 Dywizji Strzelców Polskich armii gen. Hallera. Po przybyciu do Ojczyzny Pułk skoncentrowany został w okolicy Modlina 11 maja 1919. Po zjednoczeniu armii krajowej z armią gen. Hallera, Pułk otrzymał swą ostateczną nazwę: 50 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych im. Francesco Nullo. W czerwcu 1919 Pułk wszedł w skład 13 Dywizji Piechoty powstałej na bazie 1 Dywizji Strzelców Polskich i został skierowany na front ukraiński.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Dubnie[2].

Obsada personalna pułku w 1920[3][4]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
Dowódca ppłk Adolf Paąualen (do 29 V)
mjr Zygmunt Polak (do 11 VIII)
ppłk Rudolf Siwy (od 11 VIII)
Adiutant por./kpt. Piotr Sosialuk
Oficer broni (i oświatowy) ppor. Artur Lorek
Oficer gazowy pchor. Wojciech Niemiec
Oficer łączności ppor. Jan Karol Ćwiertnia
Oficer taborów pułku ppor. Bronisław Koczab
Kapelan ks. Wilhelm Kappel
Lekarz por. lek. Władysław Sawicz
Kapelmistrz kpt. Ignacy Singer (do 29 V)
Dowódca I batalionu kpt. Piotr Sosialuk[4]?
kpt, Teofil Grzegorczyk (V – 10 VII)
kpt. Roman Siła-Nowicki
kpt. Teofil Grzegorczyk (X)
por. Mieczysław Mroczkowski
Oficer gazowy pchor. Józef Podolski
Lekarz ppor. san./lek. Stanisław Bogdalski (do 29 V)
ppor. podlek. Fryderyk Grund
Oficer gospodarczy ppor. Karol Bieszczanin
Oficer prowiantowy ppor. Henryk Budziński
Dowódca 1 kompanii kpt. Teofil Grzegorczyk[4]
Dowódca 2 kompanii ppor. Julian Dotzauer
Dowódca 3 kompanii ppor. Kazimierz Bazielich
Dowódca 4 kompanii ppor. Adolf Swoboda
por. Walerian Orłowski
Dowódca 1 kompanii km ppor. Konstanty Pszczółkowski
Oficer baonu     ppor. Jan Balcer
Oficer baonu     ppor. Stefan Dziurzyński
Oficer baonu     ppor. Konstanty Godziszewski († 29 V)
Oficer baonu     ppor. Adolf Kramarz (do 23 VII)
Oficer baonu     ppor. Mikołaj Milewski
Oficer baonu     ppor. Ryszard Pankiewicz
Oficer baonu     ppor. Izrael Schreier (do 10 VII)
Oficer baonu     ppor. Tadeusz Kantor
Dowódca II batalionu   mjr/ppłk Leon Juchniewicz († 29 V)
kpt. Walerian Orłowski
mjr Józef Kozieradzki (X)
Dowódca 5 kompanii     ppor. Julian Olejnos
Dowódca 6 kompanii     por. Bronisław Wojtylak († 29 V)
Dowódca 7 kompanii     ppor./por. Stanisław Gorczyca († 29 V)
por. Franciszek Kuźniar († 29 V)?[4]
Dowódca 8 kompanii     por. Stefan Bydliński († 29 V)
ppor. Marian Mnerka († 29 V) ?[4]
Dowódca 2 kompanii km N.N.
Oficer baonu     por. Tadeusz Sagatowski († 29 V)
Oficer baonu     ppor. Kazimierz Bajorski († 29 V)
Oficer baonu     ppor, Rudolf Breneisen († 29 V)
Oficer baonu     ppor. Marian Dytrych († 29 V)
Oficer baonu     ppor. Franciszek Graca († 29 V)
Dowódca III batalionu   mjr Zygmunt Polak
por. Roman Saloni
Lekarz   por. dr Jakub Eichler
Oficer gazowy   pchor. Wiesław Batorski
Oficer gospodarczy       ppor. Emil Lustig
Dowódca 9 kompanii     ppor. Tadeusz Boryczko
por. Mieczysław Mroczkowski? (12 kp)
Dowódca plutonu           ppor. Wacław Tomaszewski
Dowódca 10 kompanii   ppor. Albin Rogalski
Dowódca 11 kompanii   ppor. Jan Lasociński
Dowódca 12 kompanii   por. Roman Saloni ?[4]
por. Mieczysław Mroczkowski
Dowódca plutonu           ppor. Józef Kobyliński
Dowódca 3 kompanii km ppor. Karol Marcinkowski
Dowódca plutonu           ppor. Józef Kalejta
Oficer baonu ppor. Jan Boehm († 11 VI)
Oficer baonu ppor. Józef Głowacki († 31 V)
Dowódca kompanii technicznej ppor. Piotr Litwin
Oficer pułku ppor. Kazimierz Bazielich
Oficer pułku ppor. Antoni Bielski (do 10 VI)
Oficer pułku ppor. Maciej Hobert
Oficer pułku ppor. Stanisław Lewiński (do 10 VII)
Oficer pułku ppor. Hugon Piotrowski
Oficer pułku ppor. Maksymilian VogeI (do 30 VII?)
Oficer pułku ppor. Józef Zuchowicz
Oficer pułku pchor. Glazur
Oficer pułku pchor. Józef Kulczycki
Lekarz (przydział nieustalony) por. lek. dr Jakub Bychner
Dowódca batalionu zapasowego mjr Wiktor Matczyński

Pułk w walkach o granice[edytuj | edytuj kod]

21 lipca 1919 pułk wyruszył na front południowy w okolice Tarnopola, w połowie sierpnia brał udział w działaniach zaczepnych na rzece Horyń. Po przejściowym pobycie na linii demarkacyjnej polsko-ukraińskiej nad rzeką Chamar, pułk został 1 stycznia 1920 przesunięty nad rzekę Słucz do obszaru Starokonstantynowa, a następnie do Równego.

W wyprawie kijowskiej walczył pod Cymbałówką, Ferdynandowem, Kordyłówką i Kotiużyńcami. 16 maja przygotował do obrony linię Spiczyńce-Andruszów-Oczyłków. Rozpoczęła się letnia ofensywa sowiecka. Pod Nowo Żywotowem i Medówką pułk toczył zażarte walki z kawalerią bolszewicką Konarmii Budionnego. Odwrót pułku przebiegał na kierunku rzeka Ikwa – rzeka Zbrucz. Ciężkie walki stoczył w obronie Zbaraża (20-25.07.1920 r.)

20 lipca, zgodnie z rozkazem dowódcy 13 Dywizji Piechoty, 50 pułk piechoty Strzelców Kresowych mjr. Zygmunta Polaka opuścił linię Zbrucza i wycofywał się w kierunku na Zbaraż i Mazurowce[5]. Zgodnie z informacjami zawartymi w rozkazie, miasto miało być obsadzone przez oddziały 12 Dywizji Piechoty, a 50 pp miał przejść do odwodu i przyjąć zaopatrzenie. Po ciężkich walkach składał się tylko z III batalionu, kompanii saperów i kompanii technicznej. W sumie liczył około 350 „bagnetów”[6].

Własne rozpoznanie doniosło, że w promieniu dziesięciu kilometrów od Zbaraża nie ma własnych oddziałów. Zatem pułk rozpoczął przygotowania do obrony. Po południu pod miasto podeszły pierwsze ubezpieczenia 189 pułku strzelców. Około 16.00 artyleria sowiecka otworzyła ogień, a po artyleryjskim przygotowaniu ataku, od strony Łubianek i Kretowiec, do natarcia przystąpiły bataliony sowieckiego pułku strzelców i kawaleria. Pierwsze natarcie odparto. Sowieci zaatakowali o zmierzchu, ale i ten atak został powstrzymany ogniem polskiej piechoty[6]. Przez pięć kolejnych dni pod Zbarażem dochodziło tylko do starć patroli. W godzinach nocnych 25 lipca cztery szwadrony kawalerii i kompania piechoty obeszły stanowiska polskie i wdarły się do miasta. Dowódca pułku osobiście poprowadził do kontrataku 12 kompanię i kompanię saperów. Polacy wyparli Sowietów z miasta, ale w związku z ogólną sytuacją, a przede wszystkim z klęską 12 Dywizji Piechoty pod Wołoczyskami, dowódca 13 Dywizji Piechoty nakazał opuścić miasto i wycofać się za Seret do rejonu Horodyszcza. Nad ranem 26 lipca pułk nie niepokojony przez nieprzyjaciela odszedł na nowe pozycje obronne[6].

 Osobny artykuł: bitwa pod Zbarażem.

Po walkach wycofał się przez rz. Seret do Lwowa. Podczas kontrofensywy sierpniowej pułk uczestniczył w odcięciu drogi odwrotu Konarmii Budionnego.

Podczas działań wojennych 1919-1920 roku Pułk stracił około 1500 żołnierzy.

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[7]:
ppor. Boryczko Tadeusz ppor. Böhm Jan sierż. Cegielski Tomasz
ppor. Cichalewski Seweryn szer. Ciechacki Józef kpt. Julian Dotzauer
sierż. Dymek Piotr szer. Dziumbelak Teodor kpr. Firek Jan
ppor. Godziszewski Konstanty plut. Gołąb Grzegorz ppor. Graca Franciszek
chor. Janusz Karol ppłk. Juchniewicz Leon plut. Korzeniowski Franciszek
szer. Nikodem Kujawa sierż. Kurzac Francziszek plut. Jan Lis nr 3164
mjr dr Matczyński Wiktor kpt. Mroczkowski Mieczysław chor. Niemiec Wojciech
chor. Piróg Wojciech plut. Radwański Jan kpt. Albin Rogalski
kpt. Roman Saloni sierż. Sobota Jan plut. Sudo Jan
chor. Szczerbian Józef pchor. Wolniewicz Piotr szer. Zimoleżyński Walerjan
sierż. Zubek Mikołaj

Ponadto 24 oficerów i 140 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych[7].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

27 DP w 1938.jpg
Święto 50 pp w Kowlu 11 maja 1929 – defilada. Na trybunie gen. Jerzy Wołkowicki
Pomnik 50 pp Strzelców Kresowych w Kowlu

W październiku 1921 pułk wyłączony został ze składu 13 DP i podporządkowany dowódcy nowo powstałej 27 Dywizji Piechoty. Na pokojowy garnizon wyznaczone zostało leżące na terenie Okręgu Korpusu Nr II[8] miasto Kowel[9] (III baon stacjonował w Sarnach).

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 11 maja, jako datę święta pułkowego[10]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę powrotu jednostki do Ojczyzny w 1919 roku[11].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 50 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[12]. W tym czasie wprowadzono też dodatkowo kompanię karabinów maszynowych. Stan pułku powiększył się o 4 oficerów, 13 podoficerów, 120 szeregowców i 12 karabinów maszynowych[13]. W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce[14].

W dniach 5–11 grudnia 1924, w Sarnach, została przeprowadzona próbna mobilizacja III batalionu. 28 stycznia 1925 dowódca Okręgu Korpusu Nr II, generał dywizji Jan Romer udzielił pochwały dowódcy baonu majorowi Bronisławowi Polityńskiemu za „celowe zorganizowanie przygotowań mobilizacyjnych”[15].

Mobilizację pułku przeprowadzono w dniach 14–16 sierpnia 1939, a po jej zakończeniu oddział przetransportowany został koleją w rejon Bydgoszczy, a następnie w rejon Osiecznej k. Starogardu. Tam wszedł w skład Korpusu Interwencyjnego, którego zadaniem było działanie w przypadku puczu hitlerowskiego w Wolnym Mieście Gdańsku. 31 sierpnia został przekazany Armii „Pomorze” gen. dyw. Władysława Bortnowskiego.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[16][a]
dowódca pułku ppłk dypl. Adam Werschner
I zastępca dowódcy vacat
adiutant kpt. Bolesław Gucma
starszy lekarz kpt. dr Władysław Jan Sułek
młodszy lekarz vacat
oficer placu Kowel vacat
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Piotr Antoni Kiełkowski
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Stefan Marian Bydliński
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Wiktor Chmielewski[18]
oficer administracyjno-materiałowy por Jan Werenicz
oficer gospodarczy kpt. int. Rudolf Szpak
oficer żywnościowy chor. Wojciech Niemiec
oficer taborowy[b] kpt. tab. Marian Świrszczewski
kapelmistrz por. adm. (kapelm.) Stanisław Czapiewski
dowódca plutonu łączności por. Józef Ukleja
dowódca plutonu pionierów por. Józef Brzozowski
dowódca plutonu artylerii piechoty vacat
dowódca plutonu ppanc. por. Edward Romuald Zwoliński
dowódca oddziału zwiadu vacat
I batalion
dowódca batalionu mjr Kazimierz II Mazurkiewicz
dowódca 1 kompanii por. Alojzy Izydor Kuta
dowódca plutonu por Julian Cichocki
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Marian Kipp
dowódca plutonu ppor. Józef Lech Władysław Samoliński
dowódca 2 kompanii kpt. Włodzimierz Pasiecznicki
dowódca plutonu chor. Jan Piszko
dowódca 3 kompanii kpt. Adam II Grzybowski
dowódca plutonu ppor. Stanisław I Pietruszka[c]
dowódca 1 kompanii km kpt. Adam Kuźnicki
dowódca plutonu ppor. Jakub Bobiński
dowódca 4 kompanii km por. Kazimierz Józef Głąb
II batalion
dowódca batalionu mjr Henryk Stanisław Pachoński
dowódca 4 kompanii por Witold Henryk Zalewski
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Kozłowski
dowódca plutonu ppor. Jan Mizerski
dowódca plutonu ppor. Józef Reguła
dowódca 5 kompanii por. Tadeusz Piechociński
dowódca plutonu por Wacław Pietrzak
dowódca plutonu ppor. Marian Fąferek
dowódca plutonu ppor. Antoni Tucki
dowódca 6 kompanii kpt. Zdzisław Kazimierz Szafran
dowódca 2 kompanii km kpt. Zdzisław Wiktor Kuczyński
dowódca plutonu por. Piotr Sudnik
III batalion
dowódca batalionu ppłk Zdzisław Tadeusz Sieczkowski
adiutant batalionu p.o. kpt. adm. (piech.) Adam Romański
pomocnik dowódcy baonu ds. gosp. kpt. adm. (piech.) Adam Romański (*)
lekarz batalionu por. lek. Zygmunt Kosiłowicz
dowódca 7 kompanii por. Antoni Soja
dowódca plutonu ppor. Leon Sinicki
dowódca 8 kompanii kpt. Aleksander Romański[d]
dowódca plutonu por. Kazimierz Nowak
dowódca plutonu ppor. Adolf Jadwisak
dowódca plutonu chor. Jan Glazur
dowódca 9 kompanii por. Marian Bolesław Bauer
dowódca plutonu por. Tadeusz Pokropowicz
dowódca 3 kompanii km kpt. Tadeusz Stefan Estkowski
dowódca plutonu por. Leon Ośka
na kursie por. Józef Remigiusz Skwierczyński
por. Jerzy Kiciński
50 kompania wartownicza „Czerkasy ”
dowódca kpt. adm. (piech.) Stanisław Piotr Mielecki
zastępca dowódcy chor. Andrzej Piróg
Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 27 DP
dowódca kpt. Władysław Wiatr
dowódca plutonu ppor. Józef Adamiak
50 obwód przysposobienia wojskowego „Kowel”
kmdt obwodowy PW kpt. piech. Mieczysław Jan Olszański(*)
kmdt powiatowy PW Kowel por. piech. Walerian Mielczarek(*)
zca kmdta PW Kowel ppor. kontr. piech. Jozef Piotr Naróg
kmdt powiatowy PW Włodzimierz kpt. adm. (piech.) Leon Ptasznik(*)
zca kmdta PW Włodzimierz por. kontr. piech. Adam Cimek
kmdt powiatowy PW Kamień Koszyrski por. piech. Bolesław Piotr Flisiuk(*)

Kampania wrześniowa 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Pułk walczył w składzie 27 DP
 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

Podczas bitwy w Borach Tucholskich pułk walczył w rejonie Świekatowa, Franciszkowa, Terespola Pomorskiego i Grupy, gdzie został rozbity przez Niemców. Resztki pułku dotarły do Modlina 17 września i zostały wcielone do 32 pp, jako 4 kompania, biorąc udział w obronie twierdzy do jej kapitulacji.

1 września[edytuj | edytuj kod]

Niemiecki zmotoryzowany XIX Korpus Armijny dowodzony przez Heinza Guderiana uderzył 1 września w kierunku na Sępólno i Pruszcz na ugrupowaną na szerokim froncie od Chojnic po Noteć (ok. 50 km) 9 Dywizję Piechoty. XIX KA nacierał w kierunku na Świecie i Grudziądz, natomiast II KA na południe od niego w kierunku na Chełmno. Bardzo szybko czołowe oddziały pancerne wroga zdobyły most na Brdzie w Sokole – Kuźnicy, uchwyciły przyczółek na jej wschodnim brzegu otwierając sobie drogę na Świecie. Dowództwo Armii „Pomorze” postanowiło uderzeniem 9 DP od południa i 27 DP od północy zamknąć wyłom we froncie. Oddziały 27 DP zawrócone z kierunku marszu do kolei Tczew – Laskowice, wykonując już czwarty rozkaz od chwili odwrotu, goniły ostatkiem sił po bezdrożach Borów Tucholskich. W rezultacie tylko 50 pp znalazł się na kierunku Świekatowa w lesie Wierzchlas pod Błądzimiem. W nocy 1/2 września Niemcy wniknęli głęboko w obszar tyłowy Armii „Pomorze”, dochodząc do Świekatowa, a nawet do Wisły w rejonie Topolna.

2 września – bój pod Świekatowem[edytuj | edytuj kod]

W nocy do sztabu Armii „Pomorze” w Toruniu zadzwonił wójt gminy Świekatowo informując, że we wsi znajdują się niemieckie czołgi, wkrótce informację potwierdził właściciel majątku Szewno. Z tempa marszu niemieckiej kolumny pancernej wynikało, że w ciągu dnia może dojść do Wisły i odciąć 27 DP, 9 DP i całą Grupę Osłony „Czersk”. Dywersanci zniszczyli most kolejowy pod Serockiem. Wobec braku transportów kolejowych, dowódca 27 DP zmuszony został kierować się na Bydgoszcz marszem pieszym. Rozkaz dla dowódców pułków nakazywał przejść marszem ubezpieczonym w rejon północnego przedmościa bydgoskiego i zorganizowania tam obrony. Wschodnią kolumnę miały tworzyć główne siły dywizji, które miały maszerować po osi: Błądzim – TuszynyŁowinPruszcz Pomorski. Zachodnią kolumnę, która miała maszerować po osi: Trutnowo – Świekatowo – Serock – Wudzyń, miał stanowić 50 pp i 3/27 pal.

Kiedy czoło zachodniej kolumny było na wysokości Lipienicy, zostały zaatakowane główne siły dywizji. Zaalarmowało to dowódcę 50 pp, który skierował dwa pierwsze bataliony (I i III/50 pp) wprost na Świekatowo. II/50 pp otrzymał zadanie przejścia lasem na zachód od Świekatowa w kierunku m. Jania Góra. Natomiast IV/50 pp, został zatrzymany na skraju lasu na północ od Trutnowa jako odwód dowódcy pułku. Zależnie od sytuacji miał się posuwać albo na Świekatowo, albo na Janią Górę za II/50 pp. 3/27 pal bateriami przydzielono do poszczególnych batalionów. Atakujący Świekatowo czołowy III/50 pp natknął się na wysunięte przed wieś niemieckie ubezpieczenie, które w ostrej walce zniósł i wkroczył do wsi. Wkrótce z południowego zachodu i zachodu od m. Jania Góra wzdłuż toru pojawiły się niemieckie czołgi. Aby uniknąć okrążenia, baon wycofał się na północ za tor linii kolejowej Więcbork-Świecie, gdzie zajął obronę. Batalion wycofywał się w boju, dlatego poniósł poważne straty, zwłaszcza wśród oficerów, którzy usiłowali opanować zamieszanie spowodowane atakiem czołgów. Zginął m.in. ppłk Zdzisław Sieczkowski, dowódca III/50 pp, i dowódca 3/27 pal, mjr Izydor Wilkoński.

Szczególnie ostra walka wywiązała się w rejonie skrzyżowania torów kolejowych magistrali węglowej z linią Więcbork-Świecie. Starcie to zakończyło się całkowitym rozbiciem I i III/50 pp, których resztki, ścigane przez czołgi, wycofały się do południowego skraju lasu na południe od Błądzimia. Wtedy też zginął dowódca I/50 pp, kpt. Adam Kuźnicki. Czołgi zostały zatrzymane czołowym ogniem na wprost dwóch baterii, które zajęły stanowiska między jeziorami Szewnik i Zaleskie. Tam również zajął obronę II/50 pp. Przed zmierzchem Niemcy dwa razy atakowali obronę polską na przesmykach jezior. Ponieważ polska artyleria zadawała im straty, przed wieczorem zaniechali walki i wycofali się z przedpola. Dowódca 27 DP postanowił o zmroku wycofać swoje oddziały z walki i kierować je na Bydgoszcz lub też do przepraw na Wiśle pod Świeciem.

3 września – wyjście z okrążenia[edytuj | edytuj kod]

Przed świtem rejon Błądzimia opuściła Pomorska Brygada Kawalerii kierując się na Gruczno – Topolno, porywając za sobą część 50 pp. Ponosząc duże straty przerwała się z okrążenia w rejonie Topolna i po południu osiągnęła „przedmoście bydgoskie” w rejonie Jarużyna. Razem z 35 pp z okrążenia wyszły resztki 6 i 10 kompanii 50 pp. Maszerując dwa dni lasami w kierunku Bydgoszczy pułk przeszedł do Brdyujścia, które osiągnął rano 5 września. Niektóre z odciętych oddziałów przez wiele dni jeszcze kluczyły po lasach unikając rozbicia przez nieprzyjaciela. M.in. 11 kompania 50 pp pod dowództwem por. Adamiaka, która dopiero 8 września uległa nad Brdą na północ od Bydgoszczy. Liczyła ona wówczas jeszcze 168 żołnierzy.

Większość odciętych oddziałów już rano znalazła się w okrążeniu poza obrębem kompleksów leśnych, stanowiąc wymarzone cele dla Luftwaffe. 50 pp bronił się pod Franciszkowem i Terespolem Pomorskim. Nie mogąc się przebić ani do Wisły, ani do Bydgoszczy, odszedł na północ w rejon Gródka i Jeżewa, gdzie spływały rozbite oddziały przechodząc pod dowództwo płk. Mikołaja Alikowa. Wieczorem postanowiono przebijać się do Grudziądza. Przed świtem 4 września wyruszono w kierunku na Jeżewo, gdzie odrzucono niemieckie czołgi. Na większe siły wroga natrafiono na terenie obozu ćwiczebnego „Grupa”, wskutek czego wywiązała się całodzienna walka. Koszary obozu ćwiczeń przechodziły trzykrotnie z rąk do rąk. Ostatecznie, wskutek kilkugodzinnego bombardowania lotnictwa niemieckiego, skapitulowano. Wielu żołnierzy zginęło i zostało rannych. Resztki oddziału uległy rozproszeniu, jednak większość dostała się do niewoli. 50 Pułk Strzelców Kresowych im. Francesco Nullo przestał istnieć jako jednostka bojowa.

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[22]
Dowództwo
dowódca pułku ppłk dypl. Adam Werschner
I adiutant kpt. Bolesław Gucma
II adiutant por. Roman Niklewicz
kwatermistrz kpt. Aleksander Romotowski
oficer łączności por. Józef Ukleja
oficer informacyjny ppor. Leon Sinicki
oficer płatnik kpt. Rudolf Szpak
oficer żywnościowy chor. Wojciech Niemiec
naczelny lekarz kpt. dr. med. Władysław Sułek
kapelan NN
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Edward Zwoliński
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Rajmund Wincza
dowódca kompanii zwiadowczej NN
dowódca kompanii gospodarczej NN
dowódca plutonu pionierów por. Józef Leon Bobiński
I batalion
dowódca batalionu kpt. piech. Adam Kuźnicki[e] † 3 IX Gródek
adiutant batalionu NN
dowódca 1 kompanii strzeleckiej por. Stanisław Hajdas
dowódca 2 kompanii strzeleckiej kpt. Włodzimierz Pasiecznicki
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Tadeusz Pokropowicz
dowódca 1 kompanii ckm por. Julian Cichocki
II batalion
dowódca batalionu kpt. Zdzisław Szafran
adiutant batalionu NN
dowódca 4 kompanii strzeleckiej por. Józef Skwierczyński
dowódca 5 kompanii strzeleckiej ppor. Marian Fąferek
dowódca 6 kompanii strzeleckiej ppor. Zbigniew Pająk
dowódca 2 kompanii ckm kpt. Zdzisław Kuczyński
III batalion
dowódca batalionu ppłk Zdzisław Sieczkowski
adiutant batalionu por. Leon Oska
dowódca 7 kompanii strzeleckiej por. Alojzy Kuta
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Kazimierz Marian Nowak
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Marian Bauer
dowódca 3 kompanii ckm por. Jerzy Kiciński
IV batalion
dowódca batalionu kpt. Władysław Wiatr
adiutant batalionu NN
dowódca 10 kompanii strzeleckiej por. Witold Zalewski
dowódca 11 kompanii strzeleckiej por. Józef Adamiak
dowódca 12 kompanii strzeleckiej por. Piotr Sudnik
dowódca 4 kompanii km i br. tow. por. Kazimierz Głąb

Akcja „Burza”[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1944 roku w składzie 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej utworzono 50 pułk piechoty AK. Pułk zorganizowano na bazie oddziałów partyzanckich działających od 1943 roku w środkowej części Wołynia. Ich zadaniem była ochrona ludności polskiej zagrożonej ze strony nacjonalistów ukraińskich (UPA). Dowódcą Pułku został mjr Jan Szatowski „Kowal”, a baonami dowodzili: por. Michał Fijałka „Sokół” (I/50 pp); por. Władysław Czermiński „Jastrząb” (II/50 pp); por. Zbigniew Twardy „Trzask” (III/50 pp). Pułk wziął udział w Akcji „Burza” na Wołyniu, Polesiu i Lubelszczyźnie, trzykrotnie wyrywając się z zamkniętych już pierścieni niemieckiego okrążenia. Przeszedłszy ponad 500-kilometrowy szlak bojowy, zadając nieprzyjacielowi dotkliwe straty, został podstępnie rozbrojony przez Rosjan 25 lipca 1944 roku w rejonie Skrobowa.

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandary[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Pierwszą chorągiew ufundowaną we Włoszech przez społeczeństwo Bergamo i Mediolanu pułk otrzymał w lutym 1919 (został zdeponowany w Muzeum WP przed wojną)[1].

4 października 1925 roku dowódca Okręgu Korpusu Nr II generał dywizji Jan Romer wręczył pułkowi chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo miasta Kowla[26]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[27].

Na sztandarze widnieją na daty i nazwy miejsc stoczonych najcięższych walk, daty powstania pułku i powrotu do kraju, wreszcie herby miast królestwa włoskiego i miasta Bergamo, skąd pochodził pułkownik Francesco Nullo, oraz herby Kowla i Wołynia. Sztandar zakopano w rejonie walk 3 września 1939 w obliczu zagłady pułku i przypadkowo został odnaleziony na pobojowisku w 1947 w miejscowości Mary (pow. świecki) – znajduje się obecnie w Muzeum Wojska Polskiego[1].

Trzeci sztandar (proporzec) został wręczony w marcu 1944 przez mieszkańców Kowla III baonowi 50 pp AK. Zaginął przy przekraczaniu torów pod Jagodzinem, podczas przebijania się z okrążenia 20 kwietnia 1944.

W uznaniu czynów niezwykłego męstwa w okresie drugiej wojny światowej, na wniosek Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari Dekretem 11 listopada 1968, 50 pułkowi piechoty im. Francesco Nullo Armii Krajowej został nadany Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Odznaka pamiątkowa[edytuj | edytuj kod]

18 maja 1929 roku Minister Spraw Wojskowych Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 50 pułku piechoty[28]. Odznaka o wymiarach 40x40 mm ma kształt krzyża o zaokrąglonych końcach ramion, pokrytego białą emalią ze złotą krawędzią. Na ramionach krzyża nałożone srebrne godło państwowe wz. 1927, wpisane imię patrona „FRANCESCO NULLO”, poniżej herb Włoch. Na środku krzyża, na okrągłej tarczy emaliowanej żłobkowo na czerwono wpisany numer „50”. Pola między ramionami krzyża wypełniają wiązki po 5 promieni. Odznaka oficerska, jednoczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Na rewersie próba srebra, imiennik AN i nazwisko grawera „NAGALSKI i SKA”. Autorem projektu odznaki był Zdzisław Kuczyński[29].

Strzelcy kresowi[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Oficerowie 50 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych.
Dowódcy pułku[30][f]
  • por. Stefan Kluczyński (27 XII 1918 – 22 II 1919)
  • ppłk armii francuskiej Badbedat (22 II 1919 – 16 IV 1919)
  • ppłk armii francuskiej Micanel (16 IV 1919 – 3 V 1919)
  • ppłk armii francuskiej Bosquet (3 V 1919 – 1 IX 1919)
  • ppłk Adolf Paqualen (1 IX 1919 – 29 V 1920)
  • mjr Zygmunt Polak (29 V – 11 VIII 1920)
  • ppłk Rudolf Siwy (11 VIII 1920 – 21 VI 1921)
  • płk Stanisław Tołpyho (1921 – 29 VI 1924 → komendant Obozu Warownego „Równe”[32])
  • ppłk piech. Józef Kowzan (29 VI – 5 VIII 1924[g] → zastępca dowódcy 1 pspodh)
  • ppłk / płk piech. Stanisław Jaxa-Rożen (5 VIII 1924[33] – 20 II 1928 → członek Oficerskiego Trybunału Orzekającego)
  • ppłk / płk piech. Józef Liwacz (20 II 1928[34] – 1937)
  • ppłk dypl. Adam Werschner (30 VII 1937 – 3 IX 1939)
  • mjr piech. Jan Szatowski ps. „Kowal” (1944)
Zastępcy dowódcy pułku[h]
II zastępca (kwatermistrz)

Obsada personalna 15 marca 1944 roku[edytuj | edytuj kod]

  • dowódca pułku – mjr Jan Szatowski „Kowal"
  • dowódca I batalionu – por. Michał Fijałka „Sokół"
  • dowódca 1 kompanii – por. Stanisław Kądzielawa „Kania"
  • dowódca 2 kompanii – por. Zbigniew Ścibor-Rylski „Motyl"
  • dowódca II batalionu – por. Władysław Czermiński „Jastrząb"
  • dowódca 4 kompanii – ppor. Józef Jażdżewski „Rybitwa"
  • dowódca 5 kompanii – por. Hieronim Kita „Wir"
  • dowódca 6 kompanii – ppor. NN „Mściwój"
  • dowódca III batalionu – por. Zbigniew Twardy „Trzask"
  • dowódca 7 kompanii – ppor. Marian Moczulski „Jaszczur"
  • dowódca 8 kompanii – ppor. Mikołaj Bałysz „Zagłoba” (od 20 marca – ppor. N Michałowski „ Olszyna”)
  • dowódca 9 kompanii – ppor. Stanisław Kurzydłowski „Jurek” (od 16 kwietnia – ppor. Stanisław Mróz „Borsuk”)

Żołnierze pułku – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[45] oraz Muzeum Katyńskie[46][i][j].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Adamczyk Jan kpt. rez. osadnik wojskowy Charków
Alpiński vel Sołowicki Roman ppor. rez. Katyń
Antoniak Stanisław ppor. rez. student Katyń
Augustynowicz Kazimierz ppor. rez. Katyń
Bakinowski Janusz por. rez. urzędnik Izba Skarbowa w Wilnie Charków
Bienia Jan por. rez. nauczyciel Katyń
Bieńkowski Leonard ppor. rez. nauczyciel Szkoła w Okopach Katyń
Blady Kazimierz ppor. rez. lekarz Charków
Boratyński Walerian ppor. rez. nauczyciel szkoła w Zaleszczykach Katyń
Bydliński Stefan Marian kapitan żołnierz zawodowy oficer mobilizacyjny 50 pp ULK
Chmielewski Wiktor[49] kapitan żołnierz zawodowy zastępca oficera mob. 50 pp Katyń
Czajkowski Hieronim ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły w Kopaczówce Katyń
Dyja Kazimierz por. rez. technik budowlany Starostwo w Kowlu Katyń
Feiner Franciszek ppor. rez. nauczyciel szkoła we Włodzimierzu Woł. Charków
Jahn Bronisław ppor. rez. kolejarz PKP w Sanoku Charków
Kalinowski Marian ppor. rez. nauczyciel Służba Więzienna Charków
Komendecki Jan Szymon ppor. rez. Katyń
Korfman Józef por. rez. nauczyciel kier. szkoły w Nowej Dąbrowie ULK
Kurzeja Tadeusz ppor. rez. nauczyciel Inspektorat Szkolny w Kamieniu Kosz. Katyń
Kutyba Józef Feliks ppłk żołnierz zawodowy zastępca dowódcy 50 pp Katyń
Lipski Tadeusz ppor. rez. inżynier leśnictwa Katyń
Łańcucki Włodzimierz ppor. rez. nauczyciel szkoła w Łyczynach Katyń
Malinowski Władysław ppor. rez. nauczyciel szkoła w Sokołowie Podl.? Katyń
Marczewski Grzegorz ppor. rez. urzędnik ULK
Mazur Władysław ppor. rez. nauczyciel szkoła powszechna Charków
Megiel Władysław por. rez. nauczyciel szkoła powszechna Charków
Mielecki Stanisław[50] kapitan żołnierz zawodowy 50 kompania wartownicza „Czerkasy” Katyń
Morszczyzna Edward ppor. rez. inżynier architekt Katyń
Mucha Brunon Bronisław ppor. rez. nauczyciel szkoła w pow. sarneńskim Katyń
Nowicki Tadeusz[51] por. rez. pracownik SGGW Min. Rolnictwa i Reform Rolnych Katyń
Ochocki Mieczysław ppor. rez. urzędnik inspektor powiatowy w Sarnach Katyń
Orłowski Józef ppor. rez. urzędnik samorządowy ULK
Pilarczyk Zygmunt ppor. rez. nauczyciel Katyń
Pióro Konstanty ppor. rez. inżynier leśnictwa Zarząd Puszczy Białowieskiej Katyń
Piszcz Stanisław ppor. rez. nauczyciel kier. szkoły w Zapolu Katyń
Pobratyn Józef ppor. rez. nauczyciel szkoła powszechna Katyń
Potrykus Jan ppor. rez. nauczyciel szkoła w Borowinie Katyń
Postuła Józef ppor. rez. nauczyciel Charków
Raczkowski Bogusław ppor. rez. nauczyciel Gimnazjum w Horchowie Charków
Romański Adam kapitan żołnierz zawodowy pomocnik dcy III/50 pp ds. gosp. ULK
Rzepa Józef ppor. rez. technik leśnik Lasy Państwowe ok. Sarn Charków
Szwantner Józef ppor. rez. prawnik Katyń
Tuleja Tadeusz ppor. rez. nauczyciel szkoła w Obłapach Katyń
Wolski Bolesław Józef ppor. rez. prawnik folwark Ganowszczyzna Katyń
Zając Stanisław ppor. rez. urzędnik Urząd Skarbowy w Sarnach Katyń

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[17].
  2. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  3. Stanisław I Pietruszka (ur. 26 lipca 1915) na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 października 1938 i 181. lokatą w korpusie oficerów piechoty[19]. W relacji złożonej 17 stycznia 1940 w Paryżu stwierdził, że od 12 października 1938 do 15 lutego 1939 był dowódcą plutonu w 2. kompanii km, a od 16 lutego do 10 sierpnia dowódcą plutonu w 3. kompanii km. Po przeprowadzonej mobilizacji objął obowiązki adiutanta pozostałości pułku w Kowlu. 12 września we Włodzimierzu Wołyńskim objął dowództwo 7. kompanii strzeleckiej w II baonie mjr. Piotra Kiełkowskiego[20].
  4. Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[21].
  5. Adam Kuźnicki[23] vel Antoni Zdechlik ur. 3 października 1903 roku. Był absolwentem Oficerskiej Szkoły dla Podoficerów w Bydgoszczy. 26 sierpnia 1924 roku Prezydent RP mianował go podporucznikiem ze starszeństwem z 31 sierpnia 1924 roku i 40. lokatą w korpusie oficerów piechoty, a minister spraw wojskowych wcielił do 13 pp w Pułtusku. 20 marca 1925 roku został przeniesiony do KOP. W marcu 1930 roku został przeniesiony z KOP do 3 pp Leg. w Jarosławiu[24]. 27 czerwca 1935 roku został mianowany kapitanem ze starszeństwem z 1 stycznia 1935 roku i 144. lokatą w korpusie oficerów piechoty[25].
  6. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[31].
  7. Podpułkownik Józef Kowzan na podstawie Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 61 z 29 czerwca 1924 roku, s. 365 został przeniesiony ze stanowiska zastępcy dowódcy 1 Pułku Strzelców Podhalańskich do 50 Pułku Piechoty na stanowisko dowódcy. Z dniem 5 sierpnia 1924 roku na podstawie Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 77 z 11 sierpnia 1924 roku, s. 441 powrócił na poprzednio zajmowane stanowisko w 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu. Z pochwały udzielonej pułkownikowi Kowzanowi przez dowódcę 27 Dywizji Piechoty generała brygady Bolesława Kraupa dowiadujemy się, że został on po dwóch miesiącach dowodzenia pułkiem zwolniony ze stanowiska na własną prośbę ze względów rodzinnych. „Polska Zbrojna” Nr 237 z 29 sierpnia 1924 roku, s. 4.
  8. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[35]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  9. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[47].
  10. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[48].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Satora 1990 ↓, s. 99.
  2. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  3. Tuliński 2020 ↓, s. 921.
  4. a b c d e f Sosialuk 1929 ↓, s. 7-8.
  5. Sosialuk 1929 ↓, s. 15.
  6. a b c Odziemkowski 2004 ↓, s. 477.
  7. a b Sosialuk 1929 ↓, s. 27.
  8. Almanach 1923 ↓, s. 51.
  9. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 91.
  10. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  11. Sosialuk 1929 ↓, s. 6, 19.
  12. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  13. Jagiełło 2007 ↓, s. 65-67.
  14. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  15. „Polska Zbrojna” Nr 40 z 9 lutego 1925 r. s. 9.
  16. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 605-607 i 677.
  17. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  18. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 16 sierpnia 1932 roku, s. 366, wojewoda wołyński zarządzeniem z 12 maja 1932 roku zezwolił por. piech. Wiktorowi Pupce z 50 pp na zmianę nazwiska rodowego „Pupko” na nazwisko „Chmielewski”.
  19. Rybka i Stepan 2003 ↓, s. 36.
  20. Pietruszka 1940 ↓, s. 1-3.
  21. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  22. Dymek 2018 ↓, s. 92.
  23. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 394, sprostowano imię por. Antoniego Kuźnickiego z KOP z „Antoni” na „Adam”.
  24. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 119.
  25. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 28 czerwca 1935 roku, s. 74.
  26. Sosialuk 1929 ↓, s. 19.
  27. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  28. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 18 maja 1929 roku, poz. 158.
  29. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 91-92.
  30. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  31. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  32. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 61 z 29 czerwca 1924 roku, s. 364.
  33. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 77 z 11 sierpnia 1924 roku, s. 441.
  34. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 4 z 20 lutego 1928 roku, s. 33.
  35. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  36. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 39 z 14 października 1922 roku, s. 782.
  37. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 42 z 11 października 1926 roku, s. 335.
  38. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 220.
  39. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 maja 1927 roku, s. 145.
  40. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 339.
  41. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929 roku, s. 192.
  42. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 232.
  43. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 19.
  44. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 97.
  45. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  46. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  47. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  48. Wyrwa 2015 ↓.
  49. Księgi Cmentarne – wpis 429.
  50. Księgi Cmentarne – wpis 2358.
  51. Księgi Cmentarne – wpis 2585.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]