19 Pułk Piechoty Odsieczy Lwowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
19 Pułk Piechoty Odsieczy Lwowa
Ilustracja
Odznaka 19 pułku piechoty (II RP)
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

12 kwietnia 1919

Rozformowanie

1939

Tradycje
Święto

do 1926 – 28 grudnia
od 1927 – 1 czerwca

Nadanie sztandaru

23 kwietnia 1919
1 czerwca 1928

Dowódcy
Pierwszy

kpt. Eugeniusz Żongołłowicz

Ostatni

ppłk dypl. Stanisław Sadowski

Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Wołkowińcami (17 III 1920)
bitwa pod Samhorodkiem (5 VI 1920)
bitwa pod Buskiem (30 VIII – 9 IX 1920)
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja

garnizon Lwów

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

5 Dywizja Piechoty

19 Pułk Piechoty Odsieczy Lwowa (19 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Od 27 lutego 1921 pułk stacjonował w garnizonie Lwów[1] na Cytadeli, a batalion zapasowy w Brzeżanach, na terenie Okręgu Korpusu Nr VI. W latach 1919–1939 jednostka wchodziła w skład 5 Dywizji Piechoty. W latach 1919–1926 święto pułku obchodzono 28 grudnia, w rocznicę przybycia odsieczy do Lwowa, a od 1927 w dniu 1 czerwca.

W kampanii wrześniowej 1939 oddział walczył w składzie Armii „Pomorze”.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Utworzony w listopadzie 1918 roku Warszawski Komitet Obrony Lwowa pod przewodnictwem Antoniego Osuchowskiego, oprócz niesienia pomocy mieszkańcom, w swoich odezwach nawoływał do zorganizowania odsieczy Lwowa. Realizacji tego hasła podjął się pułkownik Stanisław Skrzyński, który za zgodą Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego 19 listopada 1918 roku przystąpił do organizacji „Ochotniczego Oddziału Odsieczy Lwowa”. Z kilkuset ochotników tworzy I Warszawski Batalion Ochotniczego Oddziału Odsieczy Lwowa, na którego czele stanął kpt. Antoni Olkowski. Był to zawiązek pułku[2][3].

Batalion, jeszcze bez broni, zostaje 7 grudnia przeniesiony do Zegrza a dalej do Lublina i Przemyśla, gdzie zostaje uzbrojony. Wobec zagrożenia Lwowa, 23 grudnia, batalion w składzie 27 oficerów i 303 szeregowych, przez Gródek Jagielloński, Lubień Wielki, Zimną Wodę w dniu 28 grudnia dotarł do jego granic, witany owacyjnie przez ludność. Swoim działaniem zrobił wyłom w pierścieniu wojsk ukraińskich otaczających miasto. Przez kolejne kilka dni odpierał ataki nieprzyjaciela, po czym 6 stycznia 1919 zdobył Rzęsę Ruską i Kozice oraz dworzec kolejowy w Mszanie. Energicznym uderzeniem 14 stycznia zdobywa wieś Bartatów kluczowy punkt, z którego Ukraińcy prowadzili natarcia. Walki te prowadzone bez wsparcia artylerii przeciw kilkakrotnie silniejszemu nieprzyjacielowi przyniosły batalionowi sławę i przydomek Orlęta. W chwili gdy ważyły się losy Lwowa i wojny polsko-ukraińskiej przyczynił się on bezpośrednio do utrzymania Gródka Jagiellońskiego, na który w marcu Ukraińcy skierowali główne natarcie, jako na filar obrony Lwowa. Za te walki Warszawski Batalion otrzymał w rozkazie Naczelnego Wodza[4] pochwałę i wyrazy uznania. W tym czasie przybył uformowany w Warszawie II Batalion Ochotniczego Oddziału Odsieczy Lwowa pod dowództwem kpt. Ludwika Szymana, który swój chrzest bojowy przeszedł w walkach w Sądowej Wiszni, Rodatyczach i Dołhomościskach oraz w działaniach w Księżym Moście i Boratynie.

4 kwietnia 1919 roku Minister Spraw Wojskowych generał porucznik Józef Leśniewski postanowił: „z pułku piechoty Grupy Skrzyńskiego zostaje utworzony 19 pp z numerem pułku 19 i przydomkiem «Odsieczy Lwowa»”. Jednocześnie dotychczasowy 19 Pułk Piechoty został przemianowany na 1 Pułk Strzelców Podhalańskich. Tym samym rozkazem dla Batalionu Zapasowego 19 Pułku Piechoty na stałe miejsce postoju został wyznaczony garnizon Zamość. Batalion podlegał dowódcy Okręgu Generalnego „Lublin”[5].

7 kwietnia 1919 roku Minister Spraw Wojskowych wydał rozkaz Dep.I. L. op. 328/4 „O stworzeniu pułku piechoty Nr 19 z przydomkiem Odsieczy Lwowa z dniem 15 kwietnia 1919”. Oddział powstał 12 kwietnia 1919 roku z połączenia dotychczasowych I i II batalionów z III batalionem, sformowanym w Radomiu[6].

19 kwietnia 1919 roku bój o rozległą wieś Stawczany. Walki te stały się pośrednią odsieczą Lwowa, ponieważ ze Stawczan, Czartowskiej Skały i Basiówki operowała dużego kalibru artyleria ukraińska, powodująca dezorganizację życia w mieście.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Gródku Jagiellońskim[7].

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

19pp odsieczy lwowa.png

Udział w wojnie polsko-ukraińskiej[edytuj | edytuj kod]

W toku dalszych działań pododdziały pułku zajmują: Dąbrówkę, Obroszyn i Polankę. Od 16 maja, w pogoni za nieprzyjacielem, po sforsowaniu rzeki Zubrza, zajmują wsie: Nowosiółkę, Rakowiec, Podziemno, Suchodół, Łopuszno i Olchowiec. W dalszym ataku, forsując wezbraną rzekę Gniłą Lipę zdobywają Kleszczównę[8] i Rudę, najsilniejszą linię oporu nieprzyjaciela. W rozkazie dowódcy grupy operacyjnej napisano:”… najgłębsze uznanie kpt. Żongołłowiczowi oraz wypróbowanym zawsze i śmiałym oddziałom 19-go pułku piechoty za ich niezrównaną brawurę… … oddziałom szturmującym Rohatyn, pomógł znakomicie dzielny, jak zawsze, 19-ty pułk piechoty, przedzierając się szybko przez lasy i opanowując błyskawicznie Gniłą Lipę i jej lewy brzeg…” Dalszy szlak bojowy pułku wiedzie przez: Rohatyn, Brzeżany, Narajów[9], i Szybalin, by 31 maja dotrzeć do Kozowej. Stąd już 1 czerwca ruszył na Tarnopol, do którego wkroczył późnym wieczorem tego samego dnia, zdobywając „po drodze” dwa pociągi prowiantowe i biorąc do niewoli 6. Brygadę Ukraińską a następnego dnia 10. Brygadę Ukraińską. Razem w ciągu tych dwóch dni pułk wziął do niewoli: 81 oficerów, około 4000 szeregowych, 69 karabinów maszynowych i ogromne tabory. Pułk ścigał dalej nieprzyjaciela w kierunku na Borki Wielkie i 7 czerwca osiągnął rzekę Zbrucz na odcinku PodwołoczyskaGrzymałów. Płk Władysław Sikorski, dowódca grupy operacyjnej, w rozkazie pochwalnym z 1 lipca napisał: „… 19-ty pułk piechoty zdobył sobie pierwszorzędne laury w majowej ofensywie polskiej i na drodze od Gródka Jagiellońskiego do Podwłoczysk, a przede wszystkim[a] przy brawurowym wzięciu Tarnopola wespół z II/22 pułkiem piechoty”. Pod koniec maja 1919 przybył na front III batalion oraz dowódca pułku płk Adolf Dąbrowski, przywożąc ze sobą chorągiew i orkiestrę, ufundowaną przez Helenę Paderewską – żonę ówczesnego premiera Ignacego Jana Paderewskiego. Mimo odniesionego zwycięstwa pod Grzymałowem, na rozkaz dowódcy grupy operacyjnej, pułk wycofał się znad Zbrucza na linię rzeki Strypy pod Zborowem. W dalszym odwrocie stoczył zaciętą bitwę pod Pomorzanami gdzie, mimo całodziennej walki, musiał ustąpić przeważającej sile nieprzyjaciela.

Ostatecznie zagrodził drogę wojskom ukraińskim na linii rzeki Złota Lipa pod Szczepanówką i Plenikowem. Po 6-dniowych krwawych walkach, z przeważającymi siłami wroga, ostatecznie zajął pozycje nad rzeką 24 czerwca. Po odparciu kolejnych ataków nieprzyjaciela, 28 czerwca, nastąpił przełomowy moment w wojnie. Wojska ukraińskie przystąpiły do zmasowanego uderzenia w celu utorowania sobie drogi do Lwowa. Pułk, działający już w składzie 5 Dywizji Piechoty bierze udział w brawurowym odparciu natarcia. W pogoni za wrogiem zajął Złoczów oraz Serwery i 2 lipca obsadził były kordon austriacki na wschód od Podkamienia. Tu toczył potyczki z nowym wrogiem – luźnymi oddziałami sowieckimi. Następnie został skierowany do Czortkowa i Husiatyna gdzie 18 sierpnia obsadził linię rzeki Zbrucz w tym rejonie. Po dwóch miesiącach przebazował się do Wiśniowca skąd 18 listopada odszedł, jako odwód frontu galicyjskiego, do Tarnopola.

Działania w wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj | edytuj kod]

Po okresie zimowym 1919 na 1920 spędzonym w Tarnopolu, w czasie którego uzupełniano stan osobowy pułku oraz prowadzono intensywne szkolenie żołnierzy, 18 lutego 1920 pułk skierowano do Podwołoczysk a następnie do Płoskirowa. W zwycięskich walkach pod Łysogórą i Latyczowem osiągnął linię rzeki Boh. Kolejne dni to odpieranie ataków nieprzyjaciela na Latyczów oraz Śniłówkę, Czereszenkę i Niżne. Postawa pułku zadecydowała o utrzymaniu linii frontu Nowokonstantynów – Latyczów – Dereźnia. Naczelny Wódz w depeszy L.1493/III z 25 lutego 1920 przesłał pułkowi specjalne wyrazy uznania. Jako wyróżnienie za męstwo pułk został wyznaczony do przeprowadzania akcji wypadowych, z zadaniem szerzenia paniki i popłochu na tyłach nieprzyjaciela. Z zadania tego wywiązał się wzorowo, przeprowadzając od 3 marca przez kolejne dni 11 wypadów, wszystkie zakończone sukcesem, wraz z najbardziej spektakularnym pod Wołkowińcami, podczas którego zdobył pociąg pancerny „Groza”. Punktami wypadowymi pułku były Latyczów i Dereźnia. Akcje te spowodowały popłoch w szeregach wroga i 13 kwietnia cofnął się on na linii działania pułku, co umożliwiło chwilowy odpoczynek żołnierzy. Już 26 kwietnia pododdziały wyruszyły z Latyczowa, zajęły Lityn, pod Mikulińcami rozbroiły II Brygadę Strzelców Siczowych i 3 maja zajęły Niemirów, stając na linii rzeki Boh koło miejscowości Bracław i Hajsyn. Po krótkim odpoczynku, 29 maja, w składzie 5 Dywizji Piechoty odjechał na front północny. Po drodze został zatrzymany w Koziatyniu, skąd podczas akcji na Gajczyce rozbił dwa pułki kawalerii 1. Armii Konnej Budionnego likwidując przerwę w linii frontu. Od 2 czerwca obsadził odcinek frontu: Bystrzyk – Babińce – Nowochwastów[10] – Śnieżna – Ozierna – Samhorodek. Na tym odcinku o długości 20 km, 5 czerwca, bez odwodów i należytej łączności, przez 10 godzin wstrzymywał całą 1. Armię Konną Budionnego dysponującą samochodami pancernymi i artylerią. W walkach tych zginęło dziewięciu oficerów i 497 szeregowych, a pułk był zmuszony do odwrotu. Pomiędzy 25 a 30 czerwca, podczas odwrotu, staczał ciężkie boje nad rzekami Słucz i Horyń koło Zasławia. W końcu czerwca został przydzielony do X Brygady Piechoty, walczącej w składzie 18 Dywizji Piechoty. Od 6 do 26 lipca, na linii Białokrynica (rejon podhajecki) – Krzemieniec skutecznie bronił przed atakami trzech pułków sowieckich zajmowany odcinek. Z powodu przerwania linii frontu na sąsiednim odcinku nastąpił dalszy odwrót pułku w kierunku na Toporów, którą to miejscowość zdobył 30 lipca i w składzie dywizji zagrodził armii sowieckiej drogę na Lwów. W związku z natarciem 2 Armii od północy, pułk uderzył również w kierunku północnym organizując wyprawy na Łopatyn a następnie zajął Monastyrek Brodzki i Stanisławczyk i wespół z oddziałami 18 DP odrzucił dwie dywizje konnicy Budionnego za Styr. Po zaciętych walkach o Brody pomiędzy 3 a 9 sierpnia wycofał się do Podhorzyc. Wobec bezpośredniego zagrożenia Lwowa z północnego wschodu i równocześnie od południa został przetransportowany do miasta. Stąd prowadził wypady w kierunku na Strzeliska Nowe, Sokołówkę a w parę dni później, po przegrupowaniu, w kierunku na Lisko i Nowosiółki. Manewrem od północy, 30 sierpnia, zajął zachodnią część miasta Busk by przez kolejne dni do 9 września zdobyć całe miasto i skutecznie odpierać niezliczone natarcia dwóch dywizji (45 i 47) piechoty sowieckiej i brygady jazdy. Walki w rejonie Buska zadecydowały o losach Lwowa. Po ofensywie 3 Armii, 17 września, pułk ruszył za nieprzyjacielem, zdobył Ożydów i przez Brody, w dniu rozejmu (18 października 1920) wyparł nieprzyjaciela z Chmielnika i stanął na linii rozejmowej.

Po ponad miesięcznym wypoczynku 29 września żołnierze przekroczyli granicę polską w Łanowcach (powiat krzemieniecki) i 3 grudnia przybyli do Wiśniowca a następnie obsadzili kordon etapowy od Zborowa przez Złoczów do Żdżar (na północ od Sokala). W historycznym dla pułku dniu 27 lutego 1921 powrócił on do Lwowa i stanął w murach Cytadeli.

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[11]
kpt. Michał Bacewicz plut. Stanisław Berdziński sierż. Kazimierz Borkowski
Jan Chrząszczewski-Trzaska kpr. Józef Chmieliński plut. Józef Chumko
płk Adolf Dąbrowski por. Aleksander Delatkiewicz plut. Jan Głowa
por. Michał Hejnisz kpt. Antoni Hujda kpt. Aleksander Kiszkowski
kpt. Konstanty Lachowicz por. Stanisław Lisowski kpt. Mieczysław Łukoski
sierż. Jerzy Maciejewski kpt. Justyn Mackiewicz sierż. Franciszek Magiera
plut. Antoni Malinowski Walenty Mally por. Marian Masternak
szer. Józef Michalski sierż. Józef Misztak plut. Józef Młynarczyk
kpr. Aleksander Pawlikowski por. Eugeniusz Piotrowski por. Stanisław Przybecki
kpt. Franciszek Rodziewicz kpr. Jan Waljo kpr. Józef Warych
mjr Eugeniusz Żongołłowicz

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

5 DP w 1938.jpg
Cytadela we Lwowie – tu stacjonował pułk
Wiśniowiec – w tym mieście stacjonował pułk w październiku 1919

W okresie międzywojennym 19 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr VI[12] w garnizonie Lwów[1] na Cytadeli, a kadra batalionu zapasowego w Brzeżanach[12]. Wchodził w skład 5 Dywizji Piechoty[12].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 19 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[13].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[14][b]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne[16]
dowódca pułku ppłk dypl. Stanisław III Sadowski
I zastępca dowódcy ppłk Władysław Smereczyński
adiutant kpt. Kazimierz Józef Korbiński
starszy lekarz mjr dr Stanisław Marian Józef Jasiński
młodszy lekarz ppor. lek. Bronisław Józef Chełmicki
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Michał Jan Dworski
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Wilhelm Leon Wittlin
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Tadeusz Hawalewicz
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Marian Podwysocki
oficer gospodarczy kpt. int. Piotr Trapp
oficer żywnościowy chor. Władysław Ząbczyk
oficer taborowy[c] kpt. tab. Hipolit Lipski
kapelmistrz ppor. adm. (kapelm.) Leszek Bursa
dowódca plutonu łączności por. Bolesław Tadeusz Krzyszkowski
dowódca plutonu pionierów kpt. Jarosław Walenty Klewar
dowódca plutonu artylerii piechoty por. art. Czesław Władysław Sieradzan
dowódca plutonu ppanc. por Artur Julian Feja
dowódca oddziału zwiadu por. Karol Leopold Borkowetz
I batalion
dowódca batalionu mjr dypl. Franciszek Kłoskowicz
dowódca 1 kompanii kpt. Marian Głuszak
dowódca plutonu ppor. Zbigniew Stanisław Angerer
dowódca 2 kompanii kpt. Tadeusz Paulin Godymirski
dowódca plutonu ppor. Władysław Konstanty Stapf
dowódca 3 kompanii p.o. ppor. Kazimierz Józef Jórasz
dowódca plutonu ppor. Władysław II Kozłowski
dowódca 1 kompanii km kpt. Władysław Leopold Szczurowski
dowódca plutonu por. Piotr Janczukowicz
II batalion
dowódca batalionu mjr Jacek Decowski
dowódca 4 kompanii kpt. Edmund Izydor Horak
dowódca plutonu por. Tadeusz Wilk
dowódca 5 kompanii por. Jan Stanisław Mikulski
dowódca plutonu ppor. Bolesław Niedbała
dowódca 6 kompanii kpt. Jan Konstanty Zaremba
dowódca plutonu ppor. Stanisław Nydza
dowódca 2 kompanii km kpt. Czesław Jan Gawlikowski
dowódca plutonu ppor. Kazimierz Iwulski
III batalion
dowódca batalionu mjr Romuald Majewski
dowódca 7 kompanii p.o. por. Marian Zbigniew Maresch
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Sym
dowódca 8 kompanii kpt. Bohdan Ziemomysł Mokłowski
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Mieczysław Schuhart
dowódca 9 kompanii kpt. Adam Mieczysław Komorowski
dowódca plutonu ppor. Józef Walczak
dowódca 3 kompanii km por. Jarosław Jaworski-Horoszkiewicz
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Jan Woźniczka
na kursie kpt. adm. (piech.) Jan Michał Kolasa
na kursie por. Zygmunt Franciszek Witek
19 kompania wartownicza „Hołosko”
dowódca kpt. adm. (piech.) Celestyn Latawiec
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 5 DP
dowódca mjr Józef Kędzia
dowódca plutonu por. Zygmunt Paweł Jankowski
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Mielecki
dowódca plutonu por. Julian Wilhelm Eilmes (26pp)
Kurs Podchorążych Rezerwy przy 19 pp
dowódca mjr Karol August Bieszczanin
dowódca plutonu kpt. Gustaw Michał Szumlański
dowódca plutonu por. Włodzimierz Adam Taszycki
dowódca plutonu por. Józef Taracha
dowódca plutonu ppor. Mikołaj Kosmacz
Dywizyjny Kurs dla Podoficerów Nadterminowych 5 DP
dowódca kpt. dypl. kontr. Mikołaj Matykaszwili
dowódca plutonu por. Józef Mieczysław Soj
dowódca plutonu por. Kazimierz Franciszek Dylla
19 obwód przysposobienia wojskowego „Lwów”
kmdt obwodowy PW kpt. adm. (piech.) Władysław Kozakiewicz
kmdt powiatowy PW Żółkiew kpt. adm. (piech.) Marian Walter
kmdt powiatowy PW Rawa Ruska ppor. kontr. piech. Roman Mielniczek
kmdt powiatowy PW Kamionka Stmmiłowa kpt. adm. (piech.) Wojciech Skwara
kmdt powiatowy PW Radziechów por. piech. Jan Przybyłowicz
kmdt powiatowy PW Sokal kpt. adm. (piech.) Jan Baraniecki

Walki w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

W kampanii wrześniowej pułk walczył w ramach oddziału wydzielonego ppłk. Sadowskiego. W pierwszych dniach września obsadził przedmoście „Włocławek”. Początkowo pozostawał bez kontaktu z nieprzyjacielem. 6 września od gen. Władysława Bortnowskiego pułk otrzymał rozkaz utrzymania przedmościa do czasu przejścia na zachodni brzeg Wisły 16 Dywizji Piechoty. Po jej przemarszu miał zniszczyć most, wycofać się na zachodni brzeg rzeki i dołączyć do 27 Dywizji Piechoty. 8 września oddziały Grupy Operacyjnej gen. Bołtucia zakończyły przeprawę. Gen. Bortnowski wydał rozkaz przesunięcia OW pod Płock. Tam pułk miał zluzować Nowogródzką Brygadę Kawalerii.

Po zniszczeniu mostu pułk rozpoczął marsz wzdłuż Wisły. We Włocławku pozostawiono jako ubezpieczenie dwie kompanie z baterią artylerii. Główne siły OW dotarły na miejsce 10 września. Ppłk Sadowski postanowił skupić wysiłek na obronie rejonu Radziwia oraz odcinka Kępa Tokarska-Tokary-Rąbierz. 11 września pułk wszedł w skład GO gen. Tokarzewskiego-Karaszewicza. W tym czasie niemiecka 3 DP zajęła Płock, nocą z 11 na 12 września Niemcy zajęli wyspę Kępa Tokarska. 12 września rozpoczęli forsowanie Wisły. Pod Radziwiem ich oddziały zostały powstrzymane. Jednak na odcinku bronionym przez I batalion, nieprzyjaciel uchwycił przyczółek i zdobył Tokary, Rąbierz i Okopy.

13 września o 6:30 ruszył polski kontratak. I batalion uderzył na Dobrzyków, III na Tokary, a II na Radziwie. Wspierał je I/5 pal. Około. 10:00 natarcie załamało się. Bataliony rozpoczęły działania opóźniające. Na skraju lasów łąckich powstrzymano nacierającą niemiecką 3 DP przy dużych stratach obu stron. Straty polskie wynosiły około 300 poległych i 700 rannych. Nocą z 13/14 września zorganizowano obronę doraźną. III batalion bronił wzgórza przy szosie Gostynin – Radziwie, II batalion skraju lasu na południowy zachód od stacji kolejowej Łąck, a I batalion obsadził dwór w Łącku.

Sytuacja stałą się również groźna dla dowódcy GO. Gen. Tokarzewski-Karaszewicz skierował pod Płock dwa wzmocnione bataliony 27 DP, a na rozkaz gen. Kutrzeby kolejne dwa celem wzmocnienia obrony odcinka 19 pp, tak by siłami 15 DP wyrzucić Niemców za Wisłę. Nocą z 13/14 września 19 pułk przeszedł pod rozkazy dcy 27 DP gen. Drapelli. 14 września 19 pułk uderzał wspólnie z 24 pułkiem piechoty. W boju spotkaniowym z niemieckim 8 pułkiem piechoty obie strony poniosły znaczne straty. Broniący wzgórz na południowym skraju lasu w rejonie dworu Łąck III/19 pp został pobity.

15 września po północy ruszyło kolejne natarcie pod dowództwem dowódcy piechoty dywizyjnej 27 DP płk. Gwido Kawińskiego. Około 10.00 pułki wyszły na przedpole Bud Chocimskich. Silny opór niemieckiego 8 pp powstrzymał polskie natarcie. Próbę wyparcia Niemców za Wisłę podjęto też po południu. 19 pp i 24 pp weszły do Radziwia. Tam ranny został ppłk Sadowski. Niemcy zdołali jednak utrzymać mały przyczółek.

16 września załamał się front polski nad Bzurą. 19 pp otrzymał zadanie wyjść na rubież GąbinSłubice. Nowe rozkazy gen. Tokarzewskiego-Karaszewicza nakazywały odejść do Iłowa. 17 września niemieckie ataki lotnictwa zadały maszerującym kolumnom ogromne straty. Resztki pułku dotarły do przeprawy pod Witkowicami.

19 pułk piechoty Odsieczy Lwowa przestał istnieć. Małe grupy żołnierzy zdołały jednak przedrzeć się do Warszawy, gdzie zameldowały się u dowódcy macierzystej 5 DP gen. Zulaufa.

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[17]
Dowództwo
dowódca ppłk dypl. Stanisław III Sadowski
I adiutant kpt. dypl. kontr. Mikołaj Matykaszwili
II adiutant por. Karol Leopold Borkowetz
oficer informacyjny ppor. rez. Karol Mieczysław Jarosz
oficer łączności por. Bolesław Tadeusz Krzyszkowski
kwatermistrz kpt. Marian Podwysocki
oficer płatnik ppor. rez. Julian Tadeusz Wilk
oficer żywnościowy chor. Władysław Ząbczylc
naczelny lekarz ppor. rez. dr Władysław Kociubiński
kapelan ks. Józef Kozłowski
dowódca kompanii gospodarczej ppor. rez. Emil Juliusz Hillbricht
I batalion
dowódca 1 batalionu kpt. Edmund Izydor Horak
adiutant 1 batalionu por. rez. Antoni Edward Graziadio
dowódca 1 kompanii strzeleckiej kpt. Czesław Jan Gawlikowski
dowódca 2 kompanii strzeleckiej kpt. Tadeusz Godymirski
dowódca 3 kompanii strzeleckiej ppor. Kazimierz Józef Jórasz
dowódca 1 kompanii ckm por. Piotr Janczukowicz
II batalion
dowódca II batalionu mjr Józef Kędzia
adiutant II batalionu ppor. Jan Józef Podbielski
dowódca 4 kompanii strzeleckiej kpt. Marian Głuszak
dowódca 5 kompanii strzeleckiej por. Józef Taracha
dowódca 6 kompanii strzeleckiej por. rez. Edward Kazimierz Borkosz
dowódca 2 kompanii ckm por. Artur Julian Feja
III batalion
dowódca III batalionu mjr Karol August Bieszczanin
adiutant III batalionu ppor. rez. Marian Rolewicz
dowódca 7 kompanii strzeleckiej kpt. Bohdan Mokłowski
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Marian Zbigniew Maresch
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Zygmunt Paweł Jankowski
dowódca 3 kompanii ckm kpt. Gustaw Michał Szumlański
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii zwiadowców por. Włodzimierz Adam Taszycki
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Jarosław Jaworski-Horoszkiewicz
dowódca plutonu artylerii piechoty por. art. Czesław Władysław Sieradzan
dowódca plutonu pionierów por. Kazimierz Franciszek Dylla
dowódca plutonu przeciwgazowego ppor. rez. Józef Dąbrowski
dowódca plutonu łączności NN

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar 19 Pułku Piechoty Odsieczy Lwowa w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie; maj 1928
Sztandar

Pierwszą chorągiew ufundował Warszawski Komitet Obrony Lwowa. Uroczystość wręczenia odbyła się 23 kwietnia 1919 w Warszawie. W tym czasie pułk przebywał „w polu” a chorągiew, z rąk ministra spraw wojskowych gen. Józefa Leśniewskiego, odebrał dowódca pułku płk Adolf Dąbrowski.

Nowy sztandar, dar Komitetu Obywatelskiego Lwowa i Małopolski Wschodniej, wręczył pułkowi 1 czerwca 1928 we Lwowie gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz[18].

W czasie kampanii wrześniowej sztandar był razem z pułkiem. Po spaleniu drzewców w Puszczy Kampinoskiej szef kancelarii pułkowej st. sierż. Bolesław Leśniewski, wyniósł sztandar owinięty w koc z pola bitwy, czym ukrył go w Sosnowcu, w schowku w murze fabrycznym[19]. W 1970 tenże żołnierz przekazał sztandar do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[20][21].

Odznaka pamiątkowa

22 grudnia 1928 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 19 pułku piechoty[22]. Odznaka o wymiarach 43x34 mm ma kształt owalu utworzonego przez wieniec laurowy. Wewnątrz wieńca znajduje się orzeł państwowy wzór 1927, wsparty na dwu tarczach herbowych – Warszawy i Lwowa. Nad łapami w dwa koła wpisano numer i inicjały „19 PP”. U dołu między tarczami herbowymi w owalu wiązany monogram „OL”. Wolne pola wokół owalu wypełniają trzy ornamenty roślinne. Odznaka jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym i oksydowanym. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[23].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 19 Pułku Piechoty Odsieczy Lwowa.
Dowódcy pułku
Zastępcy dowódcy pułku

W latach 1938–1939, w organizacji pokojowej, było to stanowisko I zastępcy dowódcy pułku.

II zastępca (Kwatermistrz)
  • mjr piech. Michał Jan Dworski (V 1933[27] – 1939)

Żołnierze 19 pułku piechoty – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[28] oraz Muzeum Katyńskie[29][d][e].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Bartys Jan Kanty[32] ppor. rez. pracownik naukowy Muzeum Archeologicznego w Krakowie Katyń
Hroboni Stanisław ppor. rez. inżynier mechanik Katyń
Kopacz Bohdan ppor. rez. nauczyciel Szkoła Powszechna w Przyszowie Katyń
Midloch Edward kpt. rez. prawnik Katyń
Stass Franciszek[33] podporucznik żołnierz zawodowy dca pl 8/23 pp Katyń
Angerer Zbigniew[34] podporucznik żołnierz zawodowy dowódca plutonu 1/19 pp Charków
Borowiec Stanisław ppor. rez. inżynier rolnik Lwowska izba Rolnicza Charków
Chechłowski Karol ppor. rez. inżynier chemik Charków
Dudek Franciszek Jan ppor. rez. Charków
Dworski Michał Jan[35] major żołnierz zawodowy kwatermistrz 19 pp Charków
Filar Władysław ppor. rez. leśnik Charków
Gogulski Stefan kpr. pchor. rez. urzędnik Poczta Polska Charków
Hawalewicz Tadeusz[36] kapitan żołnierz zawodowy zastępca oficera mobilizacyjnego 19 pp Charków
Hussakowski Władysław ppor. rez. urzędnik pracował we Lwowie Charków
Kmiecik Zbigniew ppor. rez. prawnik Charków
Komenda Stefan ppor. rez. nauczyciel Charków
Komorowski Adam[37] kapitan żołnierz zawodowy dowódca 9/19 pp Charków
Korzeniowski Bohdan ppor. rez. inżynier rolnik Charków
Majewski Romuald[38] major żołnierz zawodowy (e) dowódca III/19 pp Charków
Matuszek Wilhelm ppor. rez. Charków
Nagórzański Ludwik kpt. rez. prawnik, dr praw Sąd Powiatowy we Lwowie Charków
Ordęga Jerzy Marceli por. rez inżynier elektryk Izba Skarbowa w Warszawie Charków
Pałka Bolesław Jan ppor. rez. inżynier leśnik Charków
Rucki Feliks Michał ppor. rez. nauczyciel szkoła w Lipiem Charków
Rutkowski Maksymilian[39] kapitan żołnierz zawodowy pomocnik dowódcy III/26 pp Charków
Siedlarz Tadeusz por. rez nauczyciel szkoła w Starym Siole Charków
Sługocki Jan por. rez nauczyciel kier. szkoły w Kamionkach Charków
Soj Józef [40] porucznik żołnierz zawodowy Kurs dla Podoficerów 5 DP Charków
Stachowski Stefan[41] (imię?) podporucznik żołnierz zawodowy Charków
Szegynko Tadeusz ppor. rez. Charków
Wittlin Wilhelm Leon[42] kapitan żołnierz zawodowy oficer mobilizacyjny 19 pp Charków
Mieczysław Woźniczka[43] porucznik żołnierz zawodowy dowódca plutonu 3 kkm/19 pp Charków
Zaremba Jan Konstanty kapitan żołnierz zawodowy dowódca 6/19 pp Charków
Daniłowicz Jan major rezerwy dr praw sędzia Sądu Grodzkiego w Bóbrce ULK
Iwański Stanisław ppor. rez. technik drogowy urzędnik we Lwowie ULK
Nydza Stanisław ppor. rez. ULK
Prochowski Jan ppor. rez. urzędnik ULK
Schuhart Tadeusz podporucznik żołnierz zawodowy dowódca plutonu 8/19 pp ULK
Witek Zygmunt porucznik żołnierz zawodowy na kursie ULK

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

4 listopada 1937 została ustalona nowa nazwa placówki edukacyjnej: Publiczna Szkoła Powszechna I stopnia im. 19 P. P. Odsieczy Lwowa w Szczercu[44].

Przed 1981 w kościele św. Antoniego z Padwy w Warszawie została ustanowiona tablica upamiętniająca żołnierzy 19 p.p. „Odsieczy Lwowa” poległych w bitwie nad Bzurą[45].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. pisownia oryginalna
  2. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[15].
  3. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  4. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[30].
  5. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[31].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 48.
  2. Hujda 1928 ↓, s. 3-5.
  3. Dz. Rozk. Wojsk. Nr 14 z 8 lutego 1919 roku, poz. 508.
  4. Rozkaz Naczelnego Dowództwa W.P.Szt.Gen.L.1441 z 20 marca 1919 r.
  5. Dz. Rozk. Wojsk. Nr 39 z 8 kwietnia 1919 roku, poz. 1267.
  6. Hujda 1928 ↓, s. 9.
  7. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  8. Kleszczówna, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 83.
  9. Narajów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 901.
  10. Nowochwastów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 242.
  11. Hujda 1928 ↓, s. 34.
  12. a b c Almanach oficerski 1923/24 ↓, s. 51.
  13. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  14. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 569–570 i 672.
  15. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  16. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 569–570.
  17. Olczak 2016 ↓, s. 31.
  18. Satora 1990 ↓, s. 56.
  19. Losy sztandarów 5 Lwowskiej Dywizji Piechoty. „Biuletyn”. Nr 27, s. 60, Grudzień 1974. Koło Lwowian w Londynie. 
  20. Wojenne losy sztandaru 19 p. p. „Odsieczy Lwowa”. „Biuletyn”. Nr 19-20, s. 84, Lipiec 1971. Koło Lwowian w Londynie. 
  21. Satora 1990 ↓, s. 57-58.
  22. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 22 grudnia 1928 roku, poz. 394.
  23. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 48-49.
  24. a b Księga chwały 1992 ↓.
  25. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 105 z 8 października 1924 roku, s. 580.
  26. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 11 marca 1926 roku, s. 85.
  27. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 127.
  28. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  29. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  30. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  31. Wyrwa 2015 ↓.
  32. Księgi Cmentarne – wpis 128.
  33. Księgi Cmentarne – wpis 3511.
  34. Księgi Cmentarne – wpis 4441.
  35. Księgi Cmentarne – wpis 5009.
  36. Księgi Cmentarne – wpis 5359.
  37. Księgi Cmentarne – wpis 5821.
  38. Księgi Cmentarne – wpis 6312.
  39. Księgi Cmentarne – wpis 7132.
  40. Księgi Cmentarne – wpis 7366.
  41. Księgi Cmentarne – wpis 7423.
  42. Księgi Cmentarne – wpis 14242.
  43. Księgi Cmentarne – wpis 14306.
  44. Nadanie nazwy szkole w Szczercu. „Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. Nr 11, s. 759, 25 listopada 1937. 
  45. O Lwowianach, Lwowie i Małopolsce Wschodnie. Tablica. „Biuletyn”. Nr 41, s. 56, Czerwiec 1981. Koło Lwowian w Londynie. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]