42 Pułk Piechoty (II RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 42 Pułku Piechoty w II RP. Zobacz też: 42 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 42.
42 Pułk Piechoty im. generała
Jana Henryka Dąbrowskiego
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1939
Patron Jan Henryk Dąbrowski
Tradycje
Święto 23 maja, 12 lipca
Rodowód 1 Instrukcyjny Pułk Grenadierów–Woltyżerów
Kontynuacja 1 Podlaska Brygada Obrony Terytorialnej
Dowódcy
Pierwszy kpt. Witold Wartha
Ostatni ppłk Wacław Malinowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Białystok
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 18 Dywizja Piechoty
29 lipca – 3 sierpnia 1920
Pomnik żołnierzy 42 Pułku Piechoty poległym w wojnie polsko-bolszewickiej
Sgo narew 1939.png
Henryk Dąbrowski – patron pułku

42 Pułk Piechoty im. generała Jana Henryka Dąbrowskiego (42 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji, Wojska Polskiego i Armii Krajowej.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1918 roku komendant obozu w Santa Maria Capua Vetere kapitan marynarki Czesław Petelenz nakazał rozpocząć formowanie 3 Pułku Strzelców imienia ks. Józefa Poniatowskiego. Na dowódcę pułku został wyznaczony kapitan Witold Wartha. Do pułku wcielono Polaków, jeńców z cesarskiej i królewskiej Armii. W ciągu trzech tygodni zorganizowano trzy bataliony po cztery kompanie. Oddział nie posiadał uzbrojenia i ekwipunku. Żołnierze posiadali mundury c. i k. Armii[1].

4 marca 1919 roku oddział wyjechał z Włoch i udał się koleją do Francji. W Voulx I i III bataliony połączone zostały z trzema kompaniami instrukcyjnymi (nr 21, 22 i 23) złożonymi francuskich oficerów i podoficerów oraz z Polaków, jeńców z armii niemieckiej i ochotników z Ameryki. Z połączonych pododdziałów zorganizowany został 1 Instrukcyjny Pułk Grenadierów – Woltyżerów. Broń, sprzęt techniczny i tabory jednostka otrzymała od 225 rezerwowego pułku piechoty. W maju tego roku oddział został przemianowany na 13 pułk strzelców polskich i włączono go w skład armii generała Józefa Hallera. 20 maja pułk rozpoczął przegrupowanie do Polski. Trzy dni później pierwszy transport kolejowy ze sztabem pułku przejechał granicę polsko-niemiecką. Po przybyciu do kraju zmieniono nazwę oddziału na 13 pułk strzelców pieszych. Dowództwo pułku i II batalion zostało rozlokowane we Włocławku, I batalion w Górnym Szpetalu i Lipnie, a III batalion w Kowalu. 1 września, po zjednoczeniu Armii Polskiej we Francji z Wojskiem Polskim oddział otrzymał nazwę – 150 pułk Strzelców Kresowych. 28 października pułkowi nadano nazwę 42 pułku Strzelców Kresowych. 29 stycznia 1920 jednostka została po raz ostatni przemianowana na 42 pułk piechoty.

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Pułk brał udział w przejmowaniu z rąk niemieckich Pomorza i zaślubinach Polski z morzem, które miały miejsce 9 lutego 1920. Chrzest bojowy żołnierze przeszli 19 marca 1920 na Podolu, a następnie w składzie 18 Dywizji Piechoty dowodzonej przez generała Franciszka Krajowskiego brali udział w wyprawie kijowskiej. W dniach 15-16 sierpnia 1920 pułk brał udział w zaciętych walkach pod Mławą podczas wojny z bolszewikami, a wcześniej gromił sowieckie wojska nad rzeką Wkrą. Szlak wojenny zakończył nad rzeką Słucz w rejonie Kowla.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym pułk stacjonował tymczasowo (do 1922) w Twierdzy Osowiec, a następnie na terenie Okręgu Korpusu Nr I[2] w Białymstoku. Pułk zajmował koszary po 64 Kazańskim pułku piechoty w Białymstoku przy ulicy Traugutta 3[3]. Wchodził w skład 18 Dywizji Piechoty[4].

W 1920 roku powstał Wojskowy Klub Sportowy 42 Pułku Piechoty Białystok, od 1932 znany pod nazwą Jagiellonia Białystok.

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 23 maja, jako datę święta pułkowego[5]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę przekroczenia ówczesnej granicy polsko-niemieckiej w 1919 roku przez pierwszy transport pułku[6]. Później święto pułku obchodzono 12 lipca, w rocznicę bitwy pod Krzemieniem, w 1920.

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

W 1930, w Parku Konstytucji 3 Maja w Białymstoku, odsłonięty został pomnik Żołnierzy 42 pułku piechoty.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 42 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[7]. W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce[8].

10 października 1938 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 42 pułkowi piechoty nazwę „42 pułk piechoty im. generała Jana Henryka Dąbrowskiego[9].

Walki w II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Jednostka walczyła w II wojnie światowej z Niemcami w składzie Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”, a wielu żołnierzy 42 pułku piechoty brało udział w bitwie pod Kockiem. Pułk odrodził się w czasie akcji „Burza” jednak żołnierze pułku podzielili losy Polaków biorących udział w tej operacji i jednostka została zlikwidowana przez Sowietów.

1 marca 2017 roku, w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, Minister Obrony Narodowej Antoni Macierewicz nakazał 1 Podlaskiej Brygadzie Obrony Terytorialnej w Białymstoku przejąć i z honorem kultywować między innymi tradycje 42 pułku piechoty AK[10].

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku

Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[11].

Zastępcy dowódcy pułku

13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[19]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.

  • ppłk piech. Jan Diak (od 10 VII 1922)
  • ppłk piech. Józef Kustroń (1 XI 1922 – 18 I 1925 → dowódca 55 pp)
  • ppłk piech. Julian Schimak (od 22 V 1925[20])
  • ppłk piech. inż. January Grzędziński (26 IV 1928[21] – 14 II 1929 → dowódca 67 pp)
  • ppłk piech. Michał Głowacki (12 III 1929[22] – 1 VIII 1935 → komendant PKU Warszawa Miasto II[23])
  • ppłk piech. Kazimierz Bąbiński (1935[24] – XI 1938 → dowódca 5 pp Leg.)
  • ppłk piech. Franciszek Faix (14 XII 1938 – VIII 1939 → dowódca OZ 18 DP)
Kwatermistrzowie

W latach 1921-1923 zastępcą dowódcy pułku i jego pomocnikiem w zakresie służby administracyjno-gospodarczej był dowódca batalionu sztabowego[11]. W 1924 roku, w nowej organizacji pokojowej pułku piechoty, utworzono stanowisko kwatermistrza, a zlikwidowano batalion sztabowy i stanowisko dowódcy tego pododdziału. 1 kwietnia 1938 roku stanowisko kwatermistrza zostało zamienione na stanowisko II zastępcy dowódcy (zastępcy dowódcy do spraw gospodarczych)[25]. W 1939 roku, w organizacji wojennej pułku było ponownie stanowiskiem kwatermistrza.

  • mjr piech. Adolf Jeż (1923[26])
  • ppłk piech. Kazimierz Bolesław Połtawski (1924[27])
  • mjr piech. Aleksander Wójcicki (1925[28])
  • mjr piech. Aleksander Marian Kuńciow (do 26 IV 1928 → dowódca III/42 pp[29])
  • ppłk piech. Witold Chmielewski (26 IV 1928 – 12 III 1929 → p.o. komendanta PKU Łuków)
Oficerowie pułku

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku

Dowództwo
  • dowódca pułku – ppłk Wacław Malinowski
  • adiutant - kpt. Józef Srzednicki[30]
  • oficer informacyjny - kpt. Albin Gulewicz
  • kwatermistrz - kpt. Stefan Tadeusz Bogucki
  • naczelny lekarz - por. lek. dr Zbigniew Franciszek Wiczuk-Wiczewski
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Tadeusz Jan Riedl 10 IX 1939 ranny
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – ppor. Edward Tomaszewski
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Franciszek Majewski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – ppor. Stanisław Naleziński
  • dowódca 1 kompanii ckm – kpt. Aleksander Antoni Elektorowicz
II batalion
  • dowódca batalionu – mjr Stefan Drewnowski
  • lekarz - ppor. rez. lek. dr Walerian Terajewicz
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Pokorny (?)
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – ppor. Edward Uchański
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej– por. Bolesław Zielenkiewicz † 10 IX 1939
  • dowódca 2 kompanii ckm – ppor. Eugeniusz Specht
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Feliks Chmielewski
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – kpt. Roman Zniszczyński † 1940 Charków
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – kpt. Zygmunt Perlitz (od 10 IX 1939 dowódca I baonu)
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. rez. inż. Władysław Kwiatyński
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Franciszek Antoni Skowronek
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii zwiadu – ppor. Feliks Kępa
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Wacław Kopczyński
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Bolesław Uchman
  • dowódca plutonu pionierów – kpt. Albin Gulewicz
  • dowódca plutonu przeciwgazowy – ?

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[31]

Order Virtuti Militari
sierż. Józef Bartel
sierż. Jan Bieńkowski
por. Józef Bochniak
st. sierż. Marian Broniewski
por. Ernest Buchta
szer. Władysław Cesarz
szer. Władysław Deskiewicz
kpt. lek. Jan Garbowski
szer. Józef Garukiewicz
por. Władysław Galiński
pchor. Józef Górecki
por. Edmund Ilski
mjr Józef Jasiński
kpt. Karol Jeżowski
pchor. Marian Kaczkowski
st. szer. Stanisław Kaczorowski
ppor. Edward Kantecki
plut. Józef Kolemba
ppor. Franciszek Kopaczyński
kpr. Władysław Kozłowski
pchor. Adam Lipski
st. sierż. Ludwik Maćkowiak
plut. Jan Nowakowski
st. szer. Jan Pankiewicz
szer. Jan Procyk
chor. Franciszek Przybył
st. sierż. Ludwik Śnierzek
ppłk Jan Tabaczyński
szer. Antoni Turek
chor. Julian Ustrzycki
por. dr Mieczysław Wajsberg
kpt. Karol Zagórski

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar

21 sierpnia 1921 roku w Białymstoku, marszałek Polski Józef Piłsudski wręczył pułkowi chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo Białegostoku[32]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[33]. W 1939 roku uzupełniono emblematy i napisy na lewej stronie płachty sztandaru[34]. Sztandar dostał się w ręce Niemców. W 1971 roku został zwrócony Polsce i znajduje się w Muzeum Wojska Polskiego[35].

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Odznaka pamiątkowa

17 września 1927 roku generał dywizji Daniel Konarzewski w zastępstwie ministra spraw wojskowych zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 42 pułku piechoty[36]. Odznaka ma kształt pięcioramiennego krzyża, którego ramiona pokryte są białą emalią. Na środku krzyża na tarczy nałożona miniatura orła (grotu) chorągwi pułkowej z wpisanym na cokole numerem „42”. Ramiona krzyża połączone są wieńcem laurowym, a pola między nimi wypełniają tarcze z emblematami i napisami: miniatura odznaki b. Armii Polskiej we Francji, herb Białegostoku, medalion z podobizną głowy kobiecej – symbolem Francji, tarcza z nazwami pól bitewnych „STRUGA”, „DUBIENKA”, „MŁAWA” „1920” i herb Królestwa Włoskiego. Oficerska – dwuczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana, łączona dwoma nitami[37].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Żołna 1929 ↓, s. 5 wg autora obóz mieścił się w Santa Maria Capua Vetterae.
  2. Almanach 1923 ↓, s. 51.
  3. Dobroński i Filipow 1993 ↓.
  4. Satora 1990 ↓, s. 91.
  5. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  6. Żołna 1929 ↓, s. 7-8.
  7. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  8. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  9. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 12 z 10 października 1938 roku, poz. 134.
  10. Dz.U. MON 2017 ↓, poz. 46.
  11. a b Almanach 1923 ↓, s. 49.
  12. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 10-12.
  13. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 12.
  14. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 13 wg autorów kapitan Karol Zagórski dowodził pułkiem w zastępstwie od 24 marca 1920.
  15. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 13 wg autorów kapitan Józef Jasiński dowodził pułkiem w zastępstwie od 26 lipca do 1 sierpnia 1920 roku.
  16. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 14.
  17. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 131.
  18. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 136.
  19. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  20. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 263, 270.
  21. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 140.
  22. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 12 marca 1929 roku, s. 89.
  23. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 97.
  24. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 102.
  25. Kłoczewski 1987 ↓, s. 163, 168.
  26. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 248.
  27. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 229.
  28. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925 roku, s. 270.
  29. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 26 kwietnia 1928 roku, s. 173.
  30. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 1 czerwca 1935 roku, s. 59. Na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Okręgowego w Łomży Nr C.533/34 z 5 lutego 1935 roku sprostowano nazwisko por. Józefa Średnickiego z „Średnicki” na „Srzednicki”.
  31. Żołna 1929 ↓, s. 31.
  32. Satora 1990 ↓, s. 91-92.
  33. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. Nr 5, poz. 32.
  34. Dobroński i Filipow 1993 ↓, s. 18.
  35. Krząstek i Żak 1997 ↓, s. 65.
  36. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 26 z 17 września 1927 roku, poz. 326.
  37. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 82-83.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]