Strażnica WOP Konradów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Strażnica WOP Głuchołazy/Konradów
Strażnica SG w Konradowie
Ilustracja
Budynek byłej strażnicy w Konradowie (luty 2014)
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1945[a]
Rozformowanie 2 stycznia 2003
Tradycje
Rodowód 224 strażnica WOP Głuchołazy
233 strażnica WOP Konradów
23 strażnica WOP Konradów
4 strażnica WOP Konradów
5 strażnica WOP lądowa Konradów
Strażnica WOP Lądowa rozwinięta w Konradowie
Strażnica WOP Lądowa kadrowa w Konradowie
Kontynuacja Strażnica SG w Konradowie
GPK SG w Głuchołazach
Placówka SG w Głuchołazach
Placówka SG w Nysie
Placówka SG w Opolu
Dowódcy
Ostatni por. Czesław Ziubrzyński
Organizacja
Kryptonim Satyryk 5[b], Ilmen 24[c]
Dyslokacja 48-340 Głuchołazy;
48-340 Konradów
Formacja Wojska Ochrony Pogranicza
Straż Graniczna
Podległość 48 komenda odcinka Prudnik
71 batalion OP
45 batalion WOP
Górnośląska Brygada WOP
batalion graniczny WOP Prudnik
GB WOP
Śląski Oddział SG
Głuchołazy – budynek w którym od 1945 r. stacjonowała 224 strażnica WOP Głuchołazy (maj 2014)
Dysl wop 1945 10.png

Strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza Głuchołazy/Konradów – nieistniejący obecnie podstawowy pododdział graniczny Wojsk Ochrony Pogranicza pełniący służbę graniczną na granicy polsko-czechosłowackiej.

Strażnica Straży Granicznej w Konradowie – nieistniejąca obecnie graniczna jednostka organizacyjna polskiej straży granicznej realizująca zadania bezpośrednio w ochronie granicy państwowej z Czechosłowacją/Czechami[d].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Strażnica została sformowana w 1945 roku wprowadzono nową numerację strażnic[e], a strażnica WOP Konradów otrzymała nr 224 strażnica WOP (Głuchołazy)[2] [f] o stanie 56 żołnierzy. Kierownictwo strażnicy stanowili: komendant strażnicy, zastępca komendanta do spraw polityczno-wychowawczych i zastępca do spraw zwiadu. Strażnica składała się z dwóch drużyn strzeleckich, drużyny fizylierów, drużyny łączności i gospodarczej. Etat przewidywał także instruktora do tresury psów służbowych oraz instruktora sanitarnego[3].

Zgodnie z rozkazem Departamentu WOP nr 033 z 26 czerwca 1947 roku z dniem 15 lipca 1947 roku 224 strażnica została przejęta przez Wrocławski Oddział Wojsk Ochrony Pogranicza nr 11[4].

W związku z reorganizacją oddziałów WOP w 1948 roku, strażnica podporządkowana została dowódcy 71 batalionu OP[5], a od stycznia 1951 roku podlegała dowódcy 45 batalionu WOP w Prudniku[6].

Od 15 marca 1954 roku nosiła numer 233 i stacjonowała w Konradowie.

W 1956 roku rozpoczęto numerowanie strażnic na poziomie brygady. Strażnica I kategorii Konradów była 23. w 4 Brygadzie Wojsk Ochrony Pogranicza.

1 stycznia 1960 roku była jako 4. strażnica WOP I kategorii Konradów.

1 stycznia 1964 roku była jako 5. strażnica WOP lądowa II kategorii Konradów.

W 1976 roku w związku z przejściem na dwuszczeblowy system dowodzenia[7], strażnicę podporządkowano bezpośrednio dowódcy Górnośląskiej Brygady WOP w Gliwicach, a w 1984 roku dowódcy nowo utworzonego batalionu granicznego WOP w Prudniku [7], jako Strażnica WOP Lądowa rozwinięta kat. I w Konradowie[g].

Z dniem 1 listopada 1989 roku rozformowano batalion graniczny WOP w Prudniku i strażnicę podporządkowano bezpośrednio dowódcy Górnośląskiej Brygady WOP w Gliwicach już jako Strażnica WOP Lądowa kadrowa kat. I w Konradowie (na czas „P” kadrowa)[g], przejmując pod ochronę część odcinka granicy państwowej rozformowanej strażnicy WOP w Pokrzywnej. Tak funkcjonowała do 15 maja 1991 roku. Żołnierze służby zasadniczej WOP z ostatnich poborów nadal pełnili służbę w strażnicy również po utworzeniu Straży Granicznej, równolegle z przyjętymi do służby kandydackiej funkcjonariuszami SG.

Straż Graniczna:
Po rozwiązaniu Wojsko Ochrony Pogranicza, 16 maja 1991 roku strażnica została przejęta przez Śląski Oddział Straży Granicznej[8] i przyjęła nazwę Strażnica Straży Granicznej w Konradowie.

Strażnica SG w Konradowie funkcjonowała do 1 stycznia 2003 roku, kiedy to została rozformowania[h]. Ochraniany przez strażnicę odcinek granicy, przejęła Graniczna Placówka Kontrolna SG w Głuchołazach[i] II kategorii wraz z obiektem, który wykorzystywany był jako siedziba GPK SG w Głuchołazach. Następnie obiekt przejęła Placówka SG w Nysie (z siedzibą tymczasową w Konradowie), gdzie funkcjonowała do 15 grudnia 2010 roku. Jednocześnie w strukturze opolskiej placówki rozpoczęła funkcjonowanie Grupa Zamiejscowa w Nysie z tymczasową siedzibą w Konradowie[9]. Po rozformowaniu Grupy Zamiejscowej PSG w Opolu, budynki zostały przekazane gminie i zaadoptowane na mieszkania.

Ochrona granicy[edytuj | edytuj kod]

W 1960 roku 4 strażnica WOP Konradów I kategorii ochraniała odcinek granicy państwowej o długości 15438 m od znaku granicznego nr IV/148 (włącznie, Biskupia Kopa) do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska).

Od lat 60. XX wieku[10] do końca lat 80. XX w. na odcinku strażnicy w miejscowości Jarnołtówek[j] do pełnienia służby w ochronie granicy, wykorzystywana była metalowa wieża obserwacyjna[k], a po rozformowaniu strażnicy w Pokrzywnej.

Na ochranianym odcinku funkcjonowało przejście graniczne małego ruchu granicznego obsługiwanie przez załogę strażnicy[l]:

Strażnica WOP Lądowa rozwinięta kat. I w Konradowie do 31 października 1989 roku, ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr IV/148 (włącznie, Biskupia Kopa) do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska). Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała od zn. gran. nr IV/148 do zn. gran. nr IV/151 w głębi miejscowość Jarnołtówek, natomiast odcinek zagrożony od zn. gran. nr IV/158 do zn. gran. nr 160/2a w głębi miejscowość Głuchołazy.

W okresie 1 listopada 1989-15 maja 1991 Strażnica WOP Lądowa kadrowa kat. I w Konradowie, ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr 140/13 (włącznie, linia kolejowa tranzytu czeskiego) do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska). Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała od zn. gran. nr od zn. gran. nr 145/13 (włącznie) do zn. gran. nr IV/151 w głębi miejscowość Jarnołtówek, natomiast odcinek zagrożony od zn. gran. nr IV/158 do zn. gran. nr 160/2a w głębi miejscowość Głuchołazy. Współdziałała w zabezpieczeniu granicy państwowej z placówkami po stronie czechosłowackiej OSH (Ochrana Statnich Hranic) Zlate Hory[m] (naczelnik placówki – mjr Piotr Blachuta) i Mikulovice[n] (naczelnik placówki – mjr Drahomir Grund).

Straż Graniczna:
W okresie 16 maja 1991–1994 Strażnica SG w Konradowie, ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr 140/13 (włącznie, linia kolejowa tranzytu czeskiego) do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska). Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała od zn. gran. nr od zn. gran. nr 145/13 (włącznie) w głębi miejscowość Jarnołtówek, natomiast odcinek zagrożony od zn. gran. nr II/158 do zn. gran. nr 160/2a w głębi miejscowość Głuchołazy. Współdziałała w zabezpieczeniu granicy państwowej z placówkami po stronie czeskiej cizinecké policie RCPP: Jindřichov (naczelnik referatu – ppłk Binar), Zlaté Hory i Mikulovice.

W okresie 1994–marzec 2001 Strażnica SG w Konradowie, ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr II/148 (włącznie, Biskupia Kopa) II/148 do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska). Główny kierunek w ochronie granicy skupiała od zn. gran. nr II/148 do zn. gran. nr II/151 w głębi miejscowość Jarnołtówek, natomiast odcinek zagrożony od zn. gran. nr II/158 do zn. gran. nr 160/2a w głębi miejscowość Głuchołazy. Współdziałała w zabezpieczeniu granicy państwowej z placówkami po stronie czeskiej cizinecké policie RCPP: Zlaté Hory i Mikulovice.

W okresie marzec 2001–1 stycznia 2003 Strażnica SG w Konradowie, ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr 140/13 (włącznie, linia kolejowa tranzytu czeskiego) do zn. gran. nr 160/3b (wyłącznie, Biała Głuchołaska). Linia rozgraniczenia z strażnicą SG w Trzebinie przebiegała od zn. gran. nr 140/13 (włącznie Strażnica SG w Konradowie) dalej granicą gmin: Głuchołazy, Nysa, Korfantów oraz Prudnik i Biała. Główny kierunek w ochronie granicy skupiała od zn. gran. nr 145/13 do zn. gran. nr II/151 w głębi miejscowość Jarnołtówek, natomiast odcinek zagrożony od zn. gran. nr II/158 do zn. gran. nr 160/2a w głębi miejscowość Głuchołazy. W okresie zimowym pas śnieżny sprawdzany był do zn. gran. nr 140/11 na korzyść strażnicy SG w Trzebinie i do zn. gran. nr 160/3a na korzyść strażnicy SG w Gierałcicach.

Funkcjonariusze Strażnicy SG w Konradowie pełniąc służbę graniczną przy granicy państwowej w rejonie linii rozgraniczenia z strażnicą SG:

  • w Trzebinie, prowadzili rozpoznanie wzdłuż drogi z miejscowości Pokrzywna w kierunku zn. gran. nr 140/13, na korzyść sąsiada od zn. gran. nr 140/13 w kierunku miejscowości Wieszczyna, zwracając uwagę na pola orne przyległe do granicy państwowej i linię kolejową tranzytu czeskiego.
  • w Gierałcicach, prowadzili rozpoznanie wzdłuż szlaku turystycznego na Netce, od ul. Andersa w miejscowości Głuchołazy w kierunku zn. gran. nr II/160, na korzyść sąsiada do zn. gran. nr 160/3a w kierunku rzeki Biała Głuchołaska zwracając uwagę na linię kolejową tranzytu czeskiego.

Współdziałała w zabezpieczeniu granicy państwowej z placówkami po stronie czeskiej cizinecké policie RCPP: Jindřichov[o] (naczelnicy referatu: – ppłk Binar, kpt. Karol Palica), Zlaté Hory[p] i Mikulovice[q].

Wydarzenia:

  • Koniec czerwca, początek lipca 1956 roku w okresie tzw. „Wypadków poznańskich”, przy linii granicznej i w strefie działania, odnajdywano pakunki zawierające ulotki z tzw. „bibułą”, przytwierdzone do balonów leżących na ziemi[11]. W związku z masowością zjawiska, żołnierze otrzymali zezwolenie na użycie broni, celem zestrzelenia nisko przelatujących balonów (nawet jeśli znajdowały się na terytorium czechosłowackim, ale w zasięgu ognia - to samo czynili pogranicznicy czechosłowaccy)[12].
  • 1959/60 rok, dowództwo WOP udostępniło konie na potrzeby filmu Aleksandra Forda na podstawie powieści Henryka Sienkiewicza Krzyżacy. W filmie brały udział konie ze strażnicy.
  • 1960 rok, na odcinku strażnicy wprowadzono żołnierzy służby N (niemundurowej) – w ubraniach cywilnych. Przy ich pomocy zabezpieczano odcinek granicy Głuchołazy-Konradów[10].
  • 1964 rok, kpt. Henryk Pacocha zastępca dowódcy strażnicy zaprojektował plakietkę Przyjaciel WOP[13].
  • 21 marca 1965 roku, strażnicę wizytował ówczesny Kierownik Artystyczny Zespołu Pieśni i Tańca Warszawskiego Okręgu Wojskowego Leopold Kozłowski (kompozytor piosenki), poeta Tadeusz Śliwiak (autor piosenki) oraz solistka zespołu Bronisława Baranowska, która na Festiwalu piosenki w Sopocie, w 1964 roku piosenką Dziewczyna WOP-isty zajęła 3 miejsce[14].
  • Sierpień 1968 roku rozrzucono ulotki na wysokości byłej strażnicy WOP w Jarnołtówku z samochodu jadącego wzdłuż granicy po stronie czechosłowackiej. Niektóre były sygnowane przez młodzież okręgu opawskiego i Miejską Radę Narodową w Krnovie.
  • Czerwiec 1970 roku, Szkoła podstawowa nr 3 w Głuchołazach otrzymała imię Żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza. Patronami szkoły były strażnice WOP: Konradów, Gierałcice i GPK Głuchołazy[15].
  • 20 października 1970 roku została otwarta strzelnica na strażnicy, otwarcia dokonał zastępca dowódcy brygady płk Wojciech Piekarski[16].
  • 10 czerwca 1979 roku, w 34. rocznicę powstania Wojsk Ochrony Pogranicza, Hufiec ZHP im. Górnośląskiej Brygady WOP otrzymał sztandar ufundowany przez Radę Przyjaciół Harcerstwa i żołnierzy WOP (m.in. instruktorami byli, kadra i żołnierze strażnicy). Wcześniej Uchwałą Miejsko-Gminnej Rady Narodowej w Głuchołazach, nadano Hufcowi imię Górnośląskiej Brygady WOP[15].
  • 13 grudnia 1981–22 lipca 1983 roku (Stan Wojenny w Polsce), normę służby granicznej dla żołnierzy podwyższono z 8 do 12 godzin na dobę. Ścisłą kontrolą objęto całą strefę nadgraniczną, zamknięte zostały szlaki turystyczne. W stan gotowości były postawione pododdziały odwodowe[17].
  • 1987 rok, rażony został przez piorun w czasie pełnienia służby granicznej, żołnierz służby zasadniczej pełniący służbę graniczną na Biskupiej Kopie.
  • 1 listopada 1989 roku, odcinek strażnicy został wydłużony po przejęciu części odcinka po rozformowanej strażnicy WOP Pokrzywna[g], od zn. gran. nr IV/148 do zn. gran. nr 140/13 (włącznie tj. linia kolejowa nr 343).
  • 15 maja 1991 roku, kadra zawodowa strażnicy WOP liczyła: dowódca strażnicy - por. Czesław Ziubrzyński, zastępca dowódcy strażnicy – ppor. Zbigniew Arnister, szef strażnicy – st. sireż. Andrzej Tokarz, pomocnicy dowódcy strażnicy – chor. Jarosław Gajos, mł. chor. Wojciech Buryn, podoficerowie rozpoznawczy – st. sierż. Marek Paluch, st. sierż. Piotr Kubik, st. sierż. Wojciech Tomzik, plut. Ryszard Grub.

Straż Graniczna:

  • 1994 rok, odcinek strażnicy został skrócony po przejęciu części odcinka przez utworzoną strażnicę SG w Pokrzywnej, od zn. gran. nr 140/13 do zn. gran. nr II/148 (włącznie).
  • Maj 1995 roku, na odcinku strażnicy zostało uruchomione drogowe przejście graniczne Konradów-Zlaté Hory, w którym odprawę graniczną wykonywali funkcjonariusze granicznej placówki kontrolnej SG w Głuchołazach.
  • Marzec 2001 roku, odcinek strażnicy został wydłużony po przejęciu odcinka po rozformowanej [strażnicy SG w Pokrzywnej, od zn. gran. nr II/148 do zn. gran. nr 140/13 (włącznie tj. linia kolejowa nr 343) i w skład załogi weszli funkcjonariusze z rozformowanej strażnicy SG w Pokrzywnej.

Strażnice sąsiednie:

Straż Graniczna:

Dowódcy/komendanci strażnicy[edytuj | edytuj kod]

  • por. Szymański
  • kpt. Zygmunt Dębiński[18]
  • kpt. Stefan Matyński (był 21 III 1965[19])
  • kpt. Aleksy Ptaszyński[20] (był 18 VI 1972[21] – 1983)
  • por. Andrzej Krasicki[22] p.o. (1983)
  • por./kpt. Zbigniew Fornalik[23] (1983–1990)
  • ppor. Zbigniew Arnister cz.p.o. (1990)
  • por. Czesław Ziubrzyński[24] (3 XII 1990–15 V 1991)

Komendanci strażnicy SG:

  • mjr SG Henryk Pichura[25] (16 V 1991–1993)?
  • por. SG/mjr SG Antoni Ożóg[26] (1993?–1 I 2003) – do rozformowania.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Od 1991 roku strażnica Straży Granicznej.
  2. Kryptonim strażnicy w latach 1972–1973.
  3. Kryptonim strażnicy w latach 80. XX w.
  4. Od 1 stycznia 1993 roku z Czechami.
  5. Rozkaz dowódcy WOP z 22.02.1954 roku[1].
  6. Położenie strażnicy → 50°19′00″N 17°23′15″E/50,316556 17,387611.
  7. a b c Zarządzenie Dowódcy Wojsk Ochrony Pogranicza Nr 035/Org z dnia 31 lipca 1989 roku w sprawie zmian etatowych w jednostkach WOP, przeformowano strażnicę WOP – Lądową rozwiniętą kategorii I w Konradowie na Strażnice WOP Lądową (na czas „P” kadrową.
  8. Zarządzenie nr 058 Komendanta Głównego Straży Granicznej z dnia 13.12.2002 roku zmieniające zarządzenie w sprawie organizacji wchodzących w skład Straży Granicznej komend, strażnic, granicznych placówek kontrolnych, dywizjonów, pododdziałów odwodowych oraz ośrodków szkolenia w ramach III etapu realizacji programu dostosowania Straży Granicznej do standardów Schengen, polegającą na włączeniu wytypowanych strażnic w struktury gpk. W wyniku przeprowadzonej reorganizacji we wszystkich oddziałach SG 62 strażnice zostały włączone w struktury gpk.
  9. Od 24 sierpnia 2005 roku przekształcona w Placówkę Straży Granicznej w Głuchołazach (W miejsce dotychczas funkcjonujących strażnic oraz granicznych placówek kontrolnych utworzono placówki Straży Granicznej. Funkcjonariusze i pracownicy pełniący służbę i zatrudnieni w strażnicach oraz granicznych placówkach kontrolnych Straży Granicznej stali się odpowiednio funkcjonariuszami i pracownikami placówek Straży Granicznej) (Dz.U. z 2005 r. nr 90, poz. 757).
  10. Położenie wieży obserwacyjnej50°16′38″N 17°24′57″E/50,277190 17,415834.
  11. Obserwację na wieży obserwacyjnej prowadzi się w warunkach dobrej widoczności w celu ochrony wyznaczonego odcinka granicy. Każda wieża obserwacyjna powinna być wyposażona w:
  12. Stan na dzień 1 stycznia 1964 roku.
  13. OSH Zlate Hory wspólnie ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr IV/148 do zn. gran. nr IV/158.
  14. OSH Mikulovice wspólnie ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr IV/158 do zn. gran. nr 160/3b.
  15. RCPP Jindřichov wspólnie ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr 140/13 do zn. gran. nr II/146. Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała na kierunkach: Jindřichov–Pokrzywna, Jindřichov–Biskupia Kopa.
  16. RCPP Zlaté Hory wspólnie ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr II/146 do zn. gran. nr II/158. Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała na kierunkach: Zlaté Hory–Jarnołtówek, OndřejovicePodlesie.
  17. RCPP Mikulovice wspólnie ochraniała odcinek granicy państwowej od zn. gran. nr II/158 do zn. gran. nr 160/3b. Główny wysiłek w ochronie granicy skupiała na kierunku Mikulovice–Głuchołazy zn. gran. II/160160/3b.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Gacek: Górnośląska Brygada WOP. Rys historyczny 1945-1991. Gliwice: Wydawnictwo Byłych Żołnierzy Zawodowych i Oficerów Rezerwy Wojska Polskiego, 2005.
  • Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza: (1945-1991): krótki informator historyczny. Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909304-3-9.
  • Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. Warszawa: Wojskowa drukarnia w Łodzi, 1985.
  • Archiwum Straży Granicznej, DWOP, sygn. 217/143 k. 119-123. Wykazy dyslokacyjne WOP 1946.
  • Jerzy Prochwicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945-1965. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2011. ISBN 978-83-7726-027-2.
  • Sławomir Żurawlow: Pododdziały Ochrony Pogranicza w Jaworzynce, Istebnej i Koniakowie – Rys historyczny 1922-2008. Gliwice: Gminny Ośrodek Kultury w Istebnej, 2011.
  • Mirosław Kudasiewicz. Wspomnienia Weterana WOP (88) Głuchołaskie inspiracje. „Tygodnik Prudnicki”. 15(802), s. 10, 2006-04-12-04. ISSN 1231-904X. 
  • Mirosław Kudasiewicz. Wspomnienia Weterana WOP - Dziewczyna WOP-isty. „Tygodnik Prudnicki”. 5(688), s. 10, 2004-02-04. ISSN 1231-904X. 
  • Mirosław Kudasiewicz. Wspomnienia Weterana WOP - Imieniem Wojsk Ochrony Pogranicza. „Tygodnik Prudnicki”. 11(694), s. 10, 2004-03-17. ISSN 1231-904X. 
  • Mirosław Kudasiewicz. Z archiwum odkrywcy - Balonowa propaganda. „Tygodnik Prudnicki”. 19(649), s. 8, 2003-05-07. ISSN 1231-904X. 
  • Mirosław Kudasiewicz. Wspomnienia Weterana WOP - Też magister. „Tygodnik Prudnicki”. 49(732), s. 10, 2003-12-08. ISSN 1231-904X. 
  • Wiesław Ziemianek. Proces powstania, organizacji i rozwoju Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1945-1948 na przykładzie jednostki w Kłodzku. „Biuletyn Centralnego Ośrodka Straży Granicznej”. 23/2003, 2003. Koszalin: Centralny Ośrodek Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
  • Halina Łach: System ochrony polskiej granicy państwowej. Olsztyn: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych. Wydział Humanistyczny UWM, 2013. ISBN 978-83-935593-8-1.
  • Regulamin służby granicznej. Część I – Zasady Ogólne. . WOP 1/67, s. 39, 1967-08-20. Warszawa: Ministerstwo Obrony Narodowej Szefostwo Wojsk Ochrony Pogranicza. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]