Wierzbnik (Starachowice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wierzbnik
Część miasta Starachowic
Ilustracja
Kościół pw. Świętej Trójcy
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat starachowicki
Miasto Starachowice
Data założenia 1624
W granicach Starachowic historyczna cz. miasta
SIMC 0948265
Populacja (2011)
• liczba ludności

1366
Tablice rejestracyjne TST
Położenie na mapie Starachowic
Mapa konturowa Starachowic, w centrum znajduje się punkt z opisem „Wierzbnik”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Wierzbnik”
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Wierzbnik”
Położenie na mapie powiatu starachowickiego
Mapa konturowa powiatu starachowickiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Wierzbnik”
Ziemia51°02′28″N 21°05′01″E/51,041111 21,083611
Portal Polska

Wierzbnik – część miasta Starachowic (woj. świętokrzyskie), stanowi starówkę miasta, dawniej (1624–1870 i 1916–1939) odrębne miasto.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasto Wierzbnik zostało założone w 1624 r. przez opata Bogusława Radoszewskiego z klasztoru świętokrzyskiego. Król Zygmunt III Waza nadał miastu prawo magdeburskie, targi tygodniowe i trzy jarmarki rocznie.

 Osobny artykuł: Starachowice.

Opat Stanisław Sierakowski wzniósł w Wierzbniku kościół murowany, natomiast w 1688 staraniem opata Hieronima Jaxy Komornickiego biskup krakowski, w którego diecezji znajdowała się miejscowość, erygował parafię. Po wykonaniu w końcu XVIII w. dla kościoła klasztornego na Świętym Krzyżu nowego wystroju wnętrz, barokowy ołtarz główny trafił do kościoła parafialnego w Wierzbniku, gdzie znajduje się do dziś.

W 1827 Wierzbnik liczył 61 domów i 450 mieszkańców, natomiast w 1857 było 50 domów i 450 mieszkańców.

1 stycznia 1870 Wierzbnik utracił prawa miejskie i został przekształcony w osadę, którą włączono do wiejskiej gminy Starachowice, przemianowując ją równocześnie na gminę Wierzbnik[1]. Około 18801893 roku osada miejska Wierzbnik posiadała kościół parafialny murowany, szkołę początkową, sąd gminny, urząd gminny, stację drogi żelaznej dąbrowieckiej. W każdy piątek odbywał się targ (tzw. targ tygodniowy), natomiast 4 razy do roku były organizowane jarmarki. W skład gminy Wierzbnik wchodziły: Brody, Dziurów, Kopalnia Herkules, Jabłonna, Kuczów, Krzyżowa Wola, Michałów, Ruda, Styków, Starachowice, Świrta, Wanacja Rządowa i Księża oraz Wierzbnik. Gmina Wierzbnik liczyła 5263 mieszkańców[2].

W 1905 r. bojówka działającego w mieście PPS-u dokonała udanego ataku na urząd gminy w Łagowie paraliżując jego pracę. W innej akcji zerwano carskiego orła z budynku szkoły w Koniemłotach.

Od 1915 Wierzbnik był siedzibą władz powiatu iłżeckiego. 18 sierpnia 1916 Wierzbnik pod okupacją odzyskał prawa miejskie[3]. Po wyłączeniu Wierzbnika, gmina Wierzbnik utrzymała się do 1919 roku, kiedy to utworzono z niej na podstawie uchwały sejmowej z 2 sierpnia 1919 nową gminę Styków[4]; w jej skład weszła też większa część dawnej gminy Lubienia[5]. Siedziba gminy Styków pozostała w Wierzbniku.

1 kwietnia 1939 do obszaru miasta Wierzbnik włączono osiedle Starachowice Fabryczne, położone dotychczas na obszarze gmin Styków i Wąchock[6]. Rozporządzeniem MSW z 28 marca 1939 roku nazwę miasta Wierzbnik zmieniono na Starachowice-Wierzbnik[7], a w 1949 roku ostatecznie na Starachowice[8]. Proces ten czasami jest interpretowany jako fakt powstania nowego miasta, tymczasem miasto Wierzbnik, pomimo zmiany nazwy zachowało ciągłość prawną.


Krótka historia osadnictwa żydowskiego w Wierzbniku[edytuj | edytuj kod]

Początki osadnictwa żydowskiego sięgają XIX w. Do XVIII w. w Wierzbniku nie mieszkali starozakonni, było to miasto Benedyktynów Świętokrzyskich.

Pojawili się dopiero w XIX w. W 1827 r. było ich tu zaledwie 8, na 450 mieszkańców, ale w 1857 r. już 225.

W 1860 r. w Wierzbniku zamieszkiwało 545 osób, w tym chrześcijan 400, Żydów 144 oraz 1 ewangelik[9]. Gmina żydowska powstała w XIX w. Obejmowała Wierzbnik, gminy: Styków, Rzepin i Tarczek. W 1929 r. został do niej włączony Wąchock[10]. W Wąchocku, wyznawcy judaizmu zaczęli się osiedlać pod koniec XVII w. W 1921 r. było w Wąchocku 468 Żydów co stanowiło 19,6% mieszkańców.

Dynamiczny rozwój społeczności żydowskiej wymusił w 1891 roku decyzję o założeniu cmentarza. Dalszy rozwój osady spowodował w krótkim czasie potrzebę założenia kolejnego większego kirkutu.

W 1905 w Starachowicach wzniesiono murowaną synagogę, a już dwa lata później mieszkańcom udało się zorganizować własny, niezależny kahał. W 1910 r. zamieszkiwało w Wierzbniku 2606 osób, w 1916 r. – 2588, 1921 r. – 5459, w tym 2159 wyznania mojżeszowego (1687 podało narodowość żydowską)[11], 1931 r. – 7379, w 1935 r. – około 8000 mieszkańców, z czego Żydzi stanowili 31%.

Dnia 9 września 1939 roku miasto zostało zajęte przez Niemców. W lutym 1941 r. założyli tu getto, nazywane zbiorczym, do którego trafiali Żydzi z różnych miejscowości (prócz Żydów starachowickich, również ludność z Łodzi i Płocka).

Likwidacja getta nastąpiła 27 października 1942 r. Niemcy otoczyli getto, a następnie dokonali selekcji ludności żydowskiej na Rynku. Zabito około 200 osób. Około 1200 mężczyzn i 400 kobiet umieszczono w pobliskim przyzakładowym obozie pracy, ale około 4000 osób wywieziono do obozu zagłady w Treblince. W lipcu 1944 r. Niemcy przystąpili do likwidacji obozu pracy. Część więźniów próbowała uciec, lecz w większości została złapana przez ukraińskich strażników. Około 1500 więźniów wywieziono do Auschwitz – Birkenau[12]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Źródłem dokumentującym mało znaną historię Żydów w Starachowicach jest publikacja Biblioteki Publicznej w Nowym Jorku[13] podana w języku hebrajskim, ale z ilustracjami, szkicami i fotografiami ludzi i miasta Wierzbnik z okresu przed 1939 rokiem.

Wierzbnik
Wierzbnik , rynek.JPG
Ulica Kościelna, widok na kościół Św. Trójcy.JPG
Rynek w Wierzbniku, po rewitalizacji.JPG
Obelisk w rynku.JPG
Pomnik Józefa Szaybo na cmentarzu w Wierzbniku.jpg
Płyta nagrobna z obeliskiem na grobie Józefa Szaybo po renowacji w roku 2016

Związani z Wierzbnikiem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Postanowienie z 17 (29) października 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 415).
  2. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. XIII. Warszawa: Druk „WIEKU” Nowy Świat Nr.61, 1893, s. 398–399.
  3. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku (rozdział II – Terytorium i podział administracyjny). Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, 2005.
  4. Historia sołectwa Styków.
  5. Brak informacji o dacie zniesienia gminy Lubienia nie pozwala stwierdzić, czy gmina Lubienia została włączona do gminy Wierzbnik (a także do gmin Błaziny i Mirzec), czy też bezpośrednio do gminy Styków.
  6. Dz.U. z 1939 r. nr 7, poz. 42.
  7. M.P. z 1939 r. nr 77, poz. 175
  8. M.P. z 1949 r. Nr 59, poz. 795 (M.P. z 1949 r. nr 59, poz. 795).
  9. Przemiany społeczno-gospodarcze 1815-1869, Warszawa-Kraków 1980, tab. 43;info
  10. Wirtualny sztetl: Wirtualny sztetl-Starachowice.
  11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. Województwo kieleckie, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.
  12. Instytut YadVashem – Starachowice/ Język angielski.
  13. New York Public Library – hasło Starachowice.
  14. Głos Karmelu, s. 214
  15. The Canadian Jewish News - How the Holocaust rocked Rush’s Geddy Lee (ang.). www.cjnews.com. [dostęp 2011-07-28].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005, Z dnia na dzień przez stulecia, Kielce 2004.
  • Spis gmin miejskich i wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej, oprac. J. Scheinkönig i J. Kowalczewski, Warszawa 1934.
  • K. Urbański, Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006, s. 139; S. Marcinkowski, Miasta Kielecczyzny.
  • Christopher R. Browning: Pamięć przetrwania. Nazistowski obóz pracy oczami więźniów, Wydawnictwo Czarne 2012.
  • Świętokrzyski Sztetl - Ośrodek Edukacyjno-Muzealny "Świętokrzyski Sztetl": STARACHOWICE-WIERZBNIK (pol.). [dostęp 2017-08-19].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]