Wierzbnik (Starachowice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zobacz też: Wierzbnik w innych znaczeniach tego słowa.
Herb Starachowic Wierzbnik
Część miasta Starachowic
Ilustracja
Kościół pw. Świętej Trójcy
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat starachowicki
Miasto Starachowice
Data założenia 1624
W granicach Starachowic historyczna cz. miasta
SIMC 0948265
Populacja (2011)
• liczba ludności

1366
Tablice rejestracyjne TST
Położenie na mapie Starachowic
Mapa lokalizacyjna Starachowic
Wierzbnik
Wierzbnik
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Wierzbnik
Wierzbnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wierzbnik
Wierzbnik
Ziemia51°02′28″N 21°05′01″E/51,041111 21,083611
Portal Portal Polska

Wierzbnik – część miasta Starachowice (woj. świętokrzyskie), stanowi starówkę miasta, dawniej (1624–1870 i 1916–1939) odrębne miasto.

Historia[edytuj]

Miasto Wierzbnik zostało założone w 1624 r. przez opata Bogusława Radoszewskiego z klasztoru świętokrzyskiego. Król Zygmunt III Waza nadał miastu prawo magdeburskie, targi tygodniowe i trzy jarmarki rocznie.

 Osobny artykuł: Starachowice.

Opat Stanisław Sierakowski wzniósł w Wierzbniku kościół murowany, natomiast w 1688 staraniem opata Hieronima Jaxy Komornickiego biskup krakowski, w którego diecezji znajdowała się miejscowość, erygował parafię. Po wykonaniu w końcu XVIII w. dla kościoła klasztornego na Świętym Krzyżu nowego wystroju wnętrz, barokowy ołtarz główny trafił do kościoła parafialnego w Wierzbniku, gdzie znajduje się do dziś.

W 1827 Wierzbnik liczył 61 domów i 450 mieszkańców, natomiast w 1857 było 50 domów i 450 mieszkańców.

1 stycznia 1870 Wierzbnik utracił prawa miejskie i został przekształcony w osadę, którą włączono do wiejskiej gminy Starachowice, przemianowując ją równocześnie na gminę Wierzbnik[1]. Około 18801893 roku osada miejska Wierzbnik posiadała kościół parafialny murowany, szkołę początkową, sąd gminny, urząd gminny, stację drogi żelaznej dąbrowieckiej. W każdy piątek odbywał się targ (tzw. targ tygodniowy), natomiast 4 razy do roku były organizowane jarmarki. W skład gminy Wierzbnik wchodziły: Brody, Dziurów, Kopalnia Herkules, Jabłonna, Kuczów, Krzyżowa Wola, Michałów, Ruda, Styków, Starachowice, Świrta, Wanacja Rządowa i Księża oraz Wierzbnik. Gmina Wierzbnik liczyła 5263 mieszkańców[2].

W 1905 r. bojówka działającego w mieście PPS-u dokonała udanego ataku na urząd gminy w Łagowie paraliżując jego pracę. W innej akcji zerwano carskiego orła z budynku szkoły w Koniemłotach.

Od 1915 Wierzbnik był siedzibą władz powiatu iłżeckiego. 18 sierpnia 1916 Wierzbnik pod okupacją odzyskał prawa miejskie[3]. Po wyłączeniu Wierzbnika, gmina Wierzbnik utrzymała się do 1919 roku, kiedy to utworzono z niej na podstawie uchwały sejmowej z 2 sierpnia 1919 nową gminę Styków[4]; w jej skład weszła też większa część dawnej gminy Lubienia[5]. Siedziba gminy Styków pozostała w Wierzbniku.

1 kwietnia 1939 do obszaru miasta Wierzbnik włączono osiedle Starachowice Fabryczne, położone dotychczas na obszarze gmin Styków i Wąchock[6]. Rozporządzeniem MSW z 28 marca 1939 roku nazwę miasta Wierzbnik zmieniono na Starachowice-Wierzbnik[7], a w 1949 roku ostatecznie na Starachowice[8]. Proces ten czasami jest interpretowany jako fakt powstania nowego miasta, tymczasem miasto Wierzbnik, pomimo zmiany nazwy zachowało ciągłość prawną.


Historia osadnictwa żydowskiego w Wierzbniku[edytuj]

Początki osadnictwa żydowskiego sięgają XIX w. Do XVIII w. w Wierzbniku nie mieszkali starozakonni, było to miasto Benedyktynów Świętokrzyskich.

Pojawili się dopiero w XIX w. W 1827 r. było ich tu zaledwie 8, na 450 mieszkańców, ale w 1857 r. już 225.

W 1860 r. w Wierzbniku zamieszkiwało 545 osób, w tym chrześcijan 400, Żydów 144 oraz 1 ewangelik[9] Gmina żydowska powstała w XIX w. Obejmowała Wierzbnik, gminy: Styków, Rzepin i Tarczek. W 1929 r. został do niej włączony Wąchock[10]. W Wąchocku, wyznawcy judaizmu zaczęli się osiedlać pod koniec XVII w. W 1921 r. było w Wąchocku 468 Żydów co stanowiło 19,6% mieszkańców.

Dynamiczny rozwój społeczności żydowskiej wymusił w 1891 roku decyzję o założeniu cmentarza. Dalszy rozwój osady spowodował w krótkim czasie potrzebę założenia kolejnego większego kirkutu.

W 1905 w Starachowicach wzniesiono murowaną synagogę, a już dwa lata później mieszkańcom udało się zorganizować własny, niezależny kahał. W 1910 r. zamieszkiwało w Wierzbniku 2606 osób, w 1916 r. – 2588, 1921 r. – 5459, w tym 2159 wyznania mojżeszowego (1687 podało narodowość żydowską)[11], 1931 r. – 7379, w 1935 r. – około 8000 mieszkańców, z czego Żydzi stanowili 31%.

Dnia 9 września 1939 roku miasto zostało zajęte przez Niemców. W lutym 1941 r. założyli tu getto, nazywane zbiorczym, do którego trafiali Żydzi z różnych miejscowości (prócz Żydów starachowickich, również ludność z Łodzi i Płocka).

Likwidacja getta nastąpiła 27 października 1942 r. Niemcy otoczyli getto, a następnie dokonali selekcji ludności żydowskiej na Rynku. Zabito około 200 osób. Około 1200 mężczyzn i 400 kobiet umieszczono w pobliskim przyzakładowym obozie pracy, ale około 4000 osób wywieziono do obozu zagłady w Treblince. W lipcu 1944 r. Niemcy przystąpili do likwidacji obozu pracy. Część więźniów próbowała uciec, lecz w większości została złapana przez ukraińskich strażników. Około 1500 więźniów wywieziono do Auschwitz – Birkenau[12]

Uwagi

Źródłem dokumentującym mało znaną historię Żydów w Starachowicach jest publikacja Biblioteki Publicznej w Nowym Yorku[13] podana w języku hebrajskim, ale z ilustracjami, szkicami i fotografiami ludzi i miasta Wierzbnik z okresu przed 1939 rokiem.

Wierzbnik
Wierzbnik , rynek.JPG
Ulica Kościelna, widok na kościół Św. Trójcy.JPG
Rynek w Wierzbniku, po rewitalizacji.JPG
Obelisk w rynku.JPG
Pomnik Józefa Szaybo na cmentarzu w Wierzbniku.jpg
Płyta nagrobna z obeliskiem na grobie Józefa Szaybo po renowacji w roku 2016

Związani z Wierzbnikiem[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Postanowienie z 17 (29) października 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 415).
  2. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. XIII. Warszawa: Druk „WIEKU” Nowy Świat Nr.61, 1893, s. 398–399.
  3. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku (rozdział II – Terytorium i podział administracyjny). Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, 2005.
  4. Historia sołectwa Styków.
  5. Brak informacji o dacie zniesienia gminy Lubienia nie pozwala stwierdzić, czy gmina Lubienia została włączona do gminy Wierzbnik (a także do gmin Błaziny i Mirzec), czy też bezpośrednio do gminy Styków.
  6. Dz.U. z 1939 r. Nr 7, poz. 42.
  7. M.P. z 1939 r. Nr 77, poz. 175
  8. M.P. z 1949 r. Nr 59, poz. 795 (M.P. z 1949 r. Nr 59, poz. 795).
  9. Przemiany społeczno-gospodarcze 1815-1869, Warszawa-Kraków 1980, tab. 43;info.
  10. Wirtualny sztetl: Wirtualny sztetl-Starachowice.
  11. Spis 1921. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Województwo kieleckie, Warszawa 1924.. . 
  12. Instytut YadVashem – Starachowice/ Język angielski.
  13. New York Public Library – hasło Starachowice.
  14. Głos Karmelu, s. 214
  15. The Canadian Jewish News - How the Holocaust rocked Rush’s Geddy Lee (ang.). www.cjnews.com. [dostęp 2011-07-28].

Bibliografia[edytuj]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005, Z dnia na dzień przez stulecia, Kielce 2004.
  • Spis gmin miejskich i wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej, oprac. J. Scheinkönig i J. Kowalczewski, Warszawa 1934.
  • K. Urbański, Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006, s. 139; S. Marcinkowski, Miasta Kielecczyzny.
  • Świętokrzyski Sztetl, Ośrodek Edukacyjno-Muzealny "Świętokrzyski Sztetl": STARACHOWICE-WIERZBNIK (pol.). [dostęp 2017-08-19].

Linki zewnętrzne[edytuj]