Sobków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Sobków
osada
Ilustracja
Panorama Sobkowa
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat jędrzejowski
Gmina Sobków
Liczba ludności  ok. 1000
Strefa numeracyjna 41
Kod pocztowy 28-305
Tablice rejestracyjne TJE
SIMC 0270604
Położenie na mapie gminy Sobków
Mapa lokalizacyjna gminy Sobków
Sobków
Sobków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sobków
Sobków
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Sobków
Sobków
Położenie na mapie powiatu jędrzejowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jędrzejowskiego
Sobków
Sobków
Ziemia50°41′51″N 20°27′15″E/50,697500 20,454167
Fortalicja w Sobkowie, fot. 1915
Spalone domy w rynku w czasie I wojny światowej, fot. 1915
Synagoga w Sobkowie, w czasie II wojny światowej - podobnie jak miejscowa społeczność żydowska - uległa całkowitej zagładzie, fot. Tadeusz Przypkowski, lata 40. XX wieku
Fortalicja Stanisława Sobka z Sułowa
Dawny zbór kalwiński wzniesiony przez Stanisława Sobka z Sułowa, po śmierci fundatora zamieniony na kościół katolicki

Sobków – dawne miasto, obecnie osada w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim, w gminie Sobków[1].

W latach Sobków 1563–1869 posiadał prawa miejskie.

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie kieleckim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sobków.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona jest na lewym brzegu Nidy. Znajduje się częściowo w obszarze Doliny Nidy, częściowo zaś na Wzgórzach Sobkowsko-Korytnickich. Występują tu złoża wapieni jurajskich, wydobywanych w kamieniołomie położonym w północnej części miejscowości.

Sobków znajduje się około 12 km na północny wschód od Jędrzejowa. 3 km na północny zachód od miejscowości znajduje się stacja kolejowa Sobków na linii kolejowej nr 8 Warszawa Zachodnia – Kraków Główny.

W odległości kilku kilometrów od osady, w tym także w granicach gminy, biegnie Droga ekspresowa S7 oddana do użytku pod koniec 2018 roku[2]. Najbliższym węzłem drogowym jest Węzeł Brzegi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założycielem miasta był Stanisław Sobek, starosta małogoski i podskarbi wielki koronny. Od jego nazwiska pochodzi nazwa miasta. Sobków powstał na gruntach wsi Nida w jednej części należących do rodziny Sobków, w drugiej do biskupów krakowskich. Przywilej lokacyjny wydał w 1563 król Zygmunt August. Przywilej zwalniał miasto od ceł wewnętrznych, ustanawiał targ i dwa jarmarki w roku. Zapewniał także mieszkańcom 15 lat wolnizny. Fundator Sobkowa wzniósł także, na gruntach Nidy Rytorskiej, zamek [3]. Sobków wraz z zamkiem przeszedł na własność rodziny Drohojowskich, a później był kolejno własnością rodów: Wielopolskich, Sarbiewskich, Myszkowskich, a od 1725 Szaniawskich. Ci ostatni przebudowali zamek na pałac.

Rozwój miasta hamowało sąsiedztwo konkurencyjnych Chęcin i Jędrzejowa. W 1667 były tu zaledwie 32 domy oraz 270 mieszkańców (włącznie z dworem). W 1827 115 domów i 1003 mieszkańców. W 1869 Sobków utracił prawa miejskie. W czasie I wojny światowej w 1915 osada została doszczętnie spalona.

W 1960 Sobków zamieszkiwało około 600 osób.

Pod Sobkowem znaleziono pozostałości osady kultury łużyckiej sprzed 3,5 tysiąca lat, oraz kultury przeworskiej. Wśród znalezisk są m.in. cztery szydła, wisiorek, siekiera oraz liczący 2000 lat naparstek, prawdopodobnie najstarszy w Polsce i jeden z najstarszych w Europie.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Fortalicja sobkowska, wzniesiona na lewym brzegu rzeki w latach 1560–1570 przez Stanisława Sobka. Mury obwodowe mają kształt nieregularnego prostokąta z basztami na narożach. W obrębie murów znajduje się obszerny majdan, pośrodku którego ulokowany był pierwotny zamek Sobkowskich. Do murów przylegają zabudowania gospodarcze (obecnie mieści się w nich restauracja, pokoje gościnne, sale bankietowe i ekspozycje powozów i przedmiotów historycznych). Najlepiej zachowało się południowo-wschodnie skrzydło, gdzie znajduje się brama wjazdowa. Pierwotny zamek zastąpiony został przez wczesnoklasycystyczny pałac Szaniawskich. Powstał on w 1767 według projektu Francesco Placidiego. Obecnie znajduje się w stanie ruiny. Zachowała się zwrócona w stronę rzeki fasada główna, z czterema jońskimi kolumnami. Południowo-wschodnia elewacja boczna pochodzi z ok. 1800. Posiada ona ryzalit zwieńczony półkolistym tympanonem. Wypełniony on jest kartuszem stiukowym z rogami obfitości i girlandami. Znajdują się w nim również litery krajczego koronnego Stanisława Szaniawskiego oraz jego żony Anny z Kluszewskich.
Cały zespół fortalicji został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.159/1-4 z 29.06.1956, z 18.10.1956 i z 8.05.1971)[4].
Obecnie zamek ma prywatnego właściciela i w zabudowaniach prowadzona jest działalność komercyjna (rozrywkowo-gastronomiczna), pod nazwą Zamek Rycerski w Sobkowie[5].
  • Kościół parafialny pw. św. Stanisława, wzniesiony na początku lat 60. XVI wieku przez Stanisława Sobka z Sułowa jako zbór kalwiński[6][7]. W latach 1561–1566 funkcję kaznodziei pełnił tu Jan Pokrzywnica. Ok. 1570 syn fundatora, Stanisław Sobek, przekazał świątynię kościołowi katolickiemu. Budowla wniesiona została na planie krzyża. Do nawy przylegają dwie symetryczne kaplice boczne. Prezbiterium prostokątne, o takiej samej szerokości co nawa kościoła. Południowa kaplica nakryta jest sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. Na parapecie chóru znajduje się późnobarokowy kartusz z herbami Topór i Junosza. Barokowy ołtarz główny z XVII w., ołtarze boczne z XVIII w. Ołtarz w północnej kaplicy pochodzi z 1582. W kościele znajduje się kilka barokowych obrazów oraz epitafia z XVIII i XIX w. Wśród nich epitafium Józefata Szaniawskiego z 1740 wykonane z czarnego marmuru. Ma ono formę barokowego kartusza z herbem Junosza. Kościół został uszkodzony w czasie II wojny światowej. Wyremontowano go w latach 1945–1946.
Kościół oraz dzwonnica z 1843 zostały wpisane do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.158/1-2 z 18.10.1956, z 14.01.1957 i z 11.02.1967)[4].
  • Pozostałości kirkutu, położone na południe od cmentarza parafialnego. Kirkut założono w drugiej połowie XVIII w. Ostatnie pochówki miały tu miejsce w latach 40. XX w.
Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.160 z 5.11.1990)[4].
  • Młynosko, staw istniejący nieprzerwanie od kilkuset lat. Wokół niego odkryto pozostałości prastarego osadnictwa. W jego zachodniej części znajdował się niegdyś młyn.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-01-04].
  2. Decyzje dla wybranego odcinka drogi, autostrady.info.pl [dostęp 2019-06-11].
  3. Borkiewicz i Linowski 1937 ↓, s. 47.
  4. a b c Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 11–12. [dostęp 2015-10-20].
  5. Zamek Rycerski w Sobkowie – strona oficjalna [dostęp 2016-02-20]
  6. Merczyng H., Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1904, s. 74-75
  7. Kalina D., Dziedzictwo kulturowe gminy Sobków, [w:] Z dziejów Sobkowa. W 450. rocznicę nadania praw miejskich, Kielce 2013, s. 57-59

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Z dziejów Sobkowa. W 450. rocznicę nadania praw miejskich, Kielce 2013
  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1965-1967
  • Michał Jurecki, Grzegorz Matyja, Ponidzie. W świętokrzyskim stepie, Kraków: „Bezdroża”, 2004, ISBN 83-89676-16-8, OCLC 830623047.
  • Seweryn Borkiewicz, Zygmunt Linowski. Monografia historyczna i gospodarcza powiatu jędrzejowskiego. , s. 75, 1937. Kielce: Związek Ziemian w Jędrzejowie. [dostęp 19-06-2019]. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]