Sarnaki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Sarnaki
Herb
Herb Sarnak
Kościół św. Stanisława z 1816 roku
Kościół św. Stanisława z 1816 roku
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Powiat łosicki
Gmina Sarnaki
Liczba ludności (2005) 1194
Strefa numeracyjna (+48) 83
Kod pocztowy 08-220
Tablice rejestracyjne WLS
SIMC 0019063
Położenie na mapie gminy Sarnaki
Mapa lokalizacyjna gminy Sarnaki
Sarnaki
Sarnaki
Położenie na mapie powiatu łosickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu łosickiego
Sarnaki
Sarnaki
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Sarnaki
Sarnaki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sarnaki
Sarnaki
Ziemia52°18′51″N 22°53′24″E/52,314167 22,890000
Strona internetowa miejscowości
Makieta pocisku V2 w Sarnakach

Sarnaki – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie łosickim, w gminie Sarnaki. Dawny ośrodek miejski o dużych walorach historycznych, obecnie wieś gminna położona nad strugą Sarenką. Przebiega tędy droga krajowa nr 19 Kuźnica BiałostockaBiałystokRzeszów i droga wojewódzka nr 811 do Białej Podlaskiej. Przystanek kolejowy Sarnaki położony na linii kolejowej SiedlceCzeremcha.

Miejscowość jest siedzibą gminy Sarnaki oraz rzymskokatolickiego dekanatu Sarnaki.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego. Obecnie Sarnaki są siedzibą gminy, jednej z sześciu należących do powiatu łosickiego i najbardziej skrajną spośród gmin województwa mazowieckiego.

Historia[edytuj]

Najstarszy przekaz o miejscowości pochodzi z 1430 r. i jest związany z erygowaniem parafii. Sarnaki zostały założone przez Sarnickich (lub Sarnackich) przybyłych tu z Mazowsza. Prawa miejskie otrzymały w roku 1754 dzięki staraniom Aleksandra Łukasza Butlera, nadane przez króla Augusta III Sasa, utraciły je – podobnie jak szereg innych miasteczek Królestwa Polskiego – po upadku powstania styczniowego, w roku 1869. Miejscowość była przejściowo siedzibą gminy Chlebczyn.

Żydzi w Sarnakach[edytuj]

Sarnaki już w XVIII wieku stały się domem dynamicznie rozwijającej się wspólnoty żydowskiej (JW Ossoliński, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego). Po III rozbiorze Polski w 1795, Żydzi ją zamieszkujący, podobnie jak ludność chrześcijańska, stali się poddanymi państw zaborczych. Warunki życia społeczności żydowskich różniły się w zależności od zaboru, sytuacja Żydów była jednak szczególnie ciężka w Imperium Rosyjskim, w którym wzmagał się antysemityzm, a ludności żydowskiej wyznaczono ograniczoną strefę osiedlenia. W XIX wieku nastąpiły duże zmiany – nasilała się migracja Żydów, głównie na zachodnie tereny Rosji. W połowie XIX wieku na terenie parafii Sarnaki żyło 562 wyznawców judaizmu na 4412 mieszkańców, w 1921r. na 1588 mieszkańców żyło 1198 Żydów, w 1939r. liczba ich wzrosła do 2000. Byli to głównie Żydzi orientacji chasydzkiej. W XIX w. żydowscy przedsiębiorcy wznieśli dwa wiatraki, jeden produkujący olej jadalny, drugi w farbiarni tkanin. W latach 50. XIX wieku została założona w Sarnakach Synagoga, w 1902r. powstał dom modlitwy, w 1917r. szkoła religijna, a w 1919r. otwarto również łaźnię rytualną. Jesienią 1940 r. w Sarnakach zostało utworzone getto. Łącznie na terenie getta znalazło się około 1200 osób, w tym także Żydzi wysiedleni z sąsiednich gmin. Likwidacja getta nastąpiła w maju 1942 r. Po wyzwoleniu do Sarnak powróciła niewielka grupa ocalonych. Ukonstytuował się Komitet Żydowski, w którym 4 grudnia 1944 r. zarejestrowanych było 30 osób. Wielu Żydów z Sarnak znalazło się na Ziemiach Odzyskanych. Większość z nich w kolejnych latach opuściła Polskę.

Urbanistyka i zabytki[edytuj]

O miejskiej przeszłości Sarnak świadczy układ urbanistyczny z centrum, które stanowi kwadratowy rynek. Służył on do organizacji sześciu dorocznych jarmarków i choć zachował dawny kształt, to wygląda zdecydowanie odmiennie niż kiedyś. Do 1941 r. rynek był gęsto zabudowany nie tylko wokół, ale również w środkowej części, która dziś stanowi zielony skwer. Domy i rozliczne sklepy były niemal w całości własnością Żydów. Środek rynku, pełen stłoczonych, drewnianych domów, oblepionych przybudówkami i komórkami, mieszkańcy ironicznie przezywali „ratuszem”. Z niegdysiejszej zabudowy zachowała się w zasadzie tylko jedna, północno-wschodnia pierzeja. Dzisiejszy obraz rynku to po części efekt odwetowego bombardowania 22 czerwca 1941 r., pierwszego dnia wojny radziecko-niemieckiej.

W środkowej części rynku ustawiono pomnik upamiętniający przechwycenie i rozpracowanie niemieckiej tajnej broni V2, przedstawiający pomalowaną na szaro makietę pocisku rakietowego (wg projektu Marka Ambroziewicza). Monument przypomina jedną z bardziej spektakularnych akcji konspiracyjnych na Podlasiu. Wiosna 1944 roku Niemcy rozpoczęli próby z wystrzeliwaną koło Mielca nową bronią. W szkole w Sarnakach stacjonował specjalny oddział określający miejsce upadku i ocenę skutków wybuchu oraz zbierający szczątki Wunderwaffe. W okolicach Mierzwic 20 maja 1944 roku upadła i nie wybuchła rakieta, skąd w tajemnicy przed Niemcami wydobyli ją miejscowi konspiratorzy. W dobrze zorganizowanych działaniach osłonowych wydobycia rakiety uczestniczył m.in. oddział partyzancki mjr. "Zenona" Stefana Wyrzykowskiego. Następnie w akcji Most III zdobyta rakieta trafiła do Londynu. Pomnik odsłonięto w 1995 r., a jego charakter nawiązuje bezpośrednio do tamtych wydarzeń – naturalnej wielkości kopia rakiety V wbija się w nadbużańskie mokradła. Na pomniku znajduje się napis "Oni uratowali Londyn". Od maja 2007 r. imię Bohaterów Akcji V2 nosi miejscowa szkoła.

Do ważniejszych zabytków na terenie Sarnak zalicza się:

  • drewniany parafialny kościół katolicki św. Stanisława Biskupa i Męczennika – wybudowany z fundacji właściciela miasta Stanisława Ossolińskiego w 1816 roku z trzema klasycystycznymi ołtarzami. Do ruchomego wyposażenia kościoła należą m.in. zabytkowe organy wraz z prospektem pochodzące z XVII w. W kościele znajdują się tablice epitafijne Joachima i Bronisława Podczaskich, właścicieli Sarnak i dóbr Klimczyce. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła wznosi się murowana dzwonnica-brama (1871 lub 1872) z trzema dzwonami, nieco nowsza kamienna kostnica (1881), kolumna z przeniesioną w sąsiedztwo świątyni figurą św. Jana Nepomucena (1874) i 2 toskańskie kolumny z rzeźbami Zbawiciela i NMP.

Po przeciwnej strony ul. Kościelnej plebania z lat 1883–84.

  • Dwór murowany wybudowany w II poł. XIX wieku przez ostatnich właścicieli miasta Podczaskich (obecnie jest w posiadaniu Nadleśnictwa Sarnaki)
  • Browar wybudowany w latach 1903-05 z czerwonej cegły przez Józefa Szummera. Od roku 1975 browar nie funkcjonuje.
  • Cztery nekropolie: cmentarz przykościelny (zachowane 2 nagrobki z I poł. XIX w., na tyłach prezbiterium), tzw. "stary cmentarz" (przy drodze w kierunku Grzybowa, ul. Kilińskiego, oczyszczony i częściowo odrestaurowany w 2007 r., zachowane 3 groby), cmentarz żydowski (w zachodniej części miejscowości, ul. Marii Konopnickiej, zachowanych kilka nagrobków), cmentarz parafialny z zabytkowymi nagrobkami.
  • Zabytkowe krzyże i kapliczki (przeszło 250 na terenie gminy Sarnaki).

Bibliografia[edytuj]

  • Wierzbicki Grzegorz, Duszpasterstwo w Sarnakach, Sarnaki 2009
  • Borkowski Zdzisław, Z dziejów parafii i duszpasterstwa w Sarnakach, Sarnaki 2006.
  • Makaruk Jan, Sarnaki w byłym powiecie konstantynowskim, Sarnaki 2006.
  • Nowosielski Janusz W., Majątki ziemskie prywatne i rządowe na terenie parafii Sarnaki w XIX wieku, [w:] Dziedzictwo duchowe i materialne szlachty podlaskiej od XIX wieku do III Rzeczypospolitej, Siedlce 2006.
  • Nowosielski Janusz W., Zubkowicz Rafał, Piwo z Nadbużańskiego Podlasia. Browar Szummera w Sarnakach, Sarnaki 2006.
  • Wojewódzki Michał, Akcja V1 V2, Warszawa 1984.
  • Zubkowicz Rafał, Sarnaki i okolice. Przewodnik, Sarnaki-Międzyrzec Podlaski 2007.
  • Nasiadka Marek, Podlaski przełom Bugu. Przewodnik nie tylko dla turystów, Rzeszów 2010.

Linki zewnętrzne[edytuj]