Kodeń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kodeń
Herb
Herb Kodnia
Kodeń (ul. Sławatycka)
Kodeń (ul. Sławatycka)
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat bialski
Gmina Kodeń
Liczba ludności (2011) 1776[1][2]
Strefa numeracyjna (+48) 83
Kod pocztowy 21-509[3]
Tablice rejestracyjne LBI
SIMC 0013758[4]
Położenie na mapie gminy Kodeń
Mapa lokalizacyjna gminy Kodeń
Kodeń
Kodeń
Położenie na mapie powiatu bialskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bialskiego
Kodeń
Kodeń
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Kodeń
Kodeń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kodeń
Kodeń
Ziemia51°54′37″N 23°36′06″E/51,910278 23,601667

Kodeń – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Kodeń[4][5]. Leży na Równinie Kodeńskiej, na terasie nadzalewowej kilka metrów nad doliną Bugu, niedaleko ujścia rzeczki o nazwie Kałamanka.

Kodeń uzyskał lokację miejską w 1511 roku, zdegradowany w 1869 roku[6]. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w hrabstwie kodeńskim w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego[7]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego. Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) liczyła 1776 mieszkańców[2]. Miejscowość jest siedzibą gminy Kodeń i największą jej miejscowością. Administracyjnie jest podzielona na trzy sołectwa Kodeń I, Kodeń II i Kodeń III[8].

Części miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Integralne części miejscowości: Kodeń[4][5]
Identyfikator Nazwa Rodzaj
0013764 Dolina część wsi
0013793 Kodeń Drugi część wsi
0013801 Kodeń Pierwszy część wsi
1021760 Kornac część wsi
0013824 Kot część wsi
0013830 Łęgi część wsi
0013847 Morgi część wsi
0013853 Polemcy część wsi
0013860 Przydatki część wsi
1021783 Sugry część wsi
0013882 Wygnanka część wsi
1021790 Zalewsze część wsi

Demografia[edytuj | edytuj kod]

    Ludność Kodnia w okresie 1810-2010
    Źródło: Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk: Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach polski od 1810 do 1960 r.. [dostęp 2015-05-15]., Rok 1921 – Spis powszechny z 1921, Rok 1931 – Spis powszechny z 1931

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Wsie hrabstwa kodeńskiego.

Pierwsze wzmianki o Kodniu pochodzą z wieku XVI, ale wiadomo, że już w XV w. istniały tu młyny wodne będące, podobnie jak cała najbliższa okolica, własnością czterech braci Ruszczyców. Od nich to pod koniec XV w. Jan Sapieha, syn Siemiona Sunigaiły, wojewoda trocki, nabył Kodeń z przyległościami. Tenże sam Sapieha, marszałek, od Zygmunta Starego nadzwyczaj lubiony, otrzymawszy darem od tego króla wiele dóbr, dostał razem przywilej w roku 1511 na założenie miasta Kodeń, obdarzył takowo prawem magdeburskiem, ustanowił targi tygodniowe i trzy jarmarki do roku. Zasadzając się na takim przywileju, wydał inny od Siebie Sapieha 1513 roku, stanowiąc burmistrza i 3 radców, w połowie wyznania rzymskiego i greckiego, z oznaczeniem sposobu ich wybierania[9]. Jan (Iwan) Sapieha (zm. 1517) lub jego syn Paweł Sapieha, wybudował otoczony murem i wałem zespół zamkowy wraz z kaplicą, którą po raz pierwszy wzmiankuje się w 1530 roku. Między miastem a wzgórzem zamkowym zbudowano port rzeczny. W 1518 roku powstała tu parafia rzymskokatolicka, równocześnie z nią rozpoczęto budowę pierwszej cerkwi prawosławnej[10], którą również fundował Paweł Sapieha[11].

W latach 30 XVII wieku Mikołaj Sapieha wybudował w mieście renesansowy kościół św. Anny. Od 1631 roku, po przywiezieniu przez Mikołaja Sapiehę z Rzymu skradzionego obrazu (dziś: Matka Boża Kodeńska), przedstawiającego malarską kopię hiszpańskiej rzeźby Matki Bożej z Guadalupe, Kodeń stał się miejscowością pielgrzymkową (obraz wprowadzono do kaplicy zamkowej 15 września 1631).

Wiek XVII i XVIII to złote lata Kodnia, który był wtedy bogatym i dobrze prosperującym miastem, mimo złupienia kościoła św. Anny przez Szwedów w 1657 roku oraz pożaru miasta i bazyliki w roku 1680. W 1686 roku odbyła się ponowna konsekracja kościoła po jego przebudowie. 15 sierpnia 1723 z inicjatywy Jana Fryderyka Sapiehy biskup łucki Stefan Rupniewski dokonał koronacji słynącego z cudów obrazu. Był to trzeci obraz koronowany na ziemiach Rzeczypospolitej, po obrazie Matki Bożej Częstochowskiej i obrazie Matki Bożej Trockiej. W XVIII wieku Elżbieta z Branickich Sapieżyna wzniosła na peryferiach Kodnia pałacyk zwany Placencją, który przejął funkcje rezydencji. W czasie zaborów właścicielami miasta zostali Braniccy, następnie Flemingowie i Czartoryscy. Kres temu okresowi położyły wojny napoleońskie, kiedy to większość zabudowań uległa spaleniu. Kolejny pożar miasta miał miejsce w 1821 roku; wtedy też bazylika doznała znacznych zniszczeń. Po upadku powstania styczniowego, w którym mieszkańcy Kodnia brali aktywny udział, utracił prawa miejskie. 6 kwietnia 1875 r. z rozkazu cara kościół św. Anny zamieniono na cerkiew prawosławną, natomiast obraz Matki Bożej w sierpniu 1875 wywieziono na Jasną Górę, skąd powrócił 4 września 1927 r.

W 1941 Niemcy utworzyli w Kodniu getto dla ludności żydowskiej[12]. Przebywało w nim ok. 200 osób[12]. We wrześniu 1942 getto zostało zlikwidowane, a jego mieszkańcy wywiezieni do getta w Międzyrzecu Podlaskim[12].

Po roku 1945 Kodeń staje się miejscowością położoną przy granicy – początkowo ze Związkiem Radzieckim, obecnie z Białorusią; nie ma tu przejścia granicznego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez Kodeń prowadzi droga wojewódzka:

Kodeń posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Białą Podlaską, Lublinem oraz Warszawą.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Rzeka Bug w Kodniu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-06-12].
  3. Poczta Polska. Wyszukiwarka kodów pocztowych
  4. a b c GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. a b Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 40-41.
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 116.
  8. Strona gminy, sołectwa i sołtysi
  9. Samuel Orgelbrand. Encyklopedyja powszechna. Tom XIV, 1863. s. 981.
  10. Kalendarium historyczne.
  11. Red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo lubelskie powiat Biała Podlaska. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2006, s. 122.
  12. a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 237. ISBN 83-01-00065-1.
  13. Jako data zakończenia budowy podawany jest też rok 1640.
  14. Faktycznie pochowani tu byli radzieccy jeńcy wojenni. Kiedy w 1944 r. wojska radzieckie wkroczyły do Kodnia, Niemców już nie było.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]