Artykuł na medal

Linia kolejowa nr 283

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Linia kolejowa nr 283
Jelenia Góra – Ławszowa
dawniej Jelenia Góra – Żagań
Mapa przebiegu linii kolejowej 283
Dane podstawowe
Zarządca PKP PLK[a]
Numer linii 283
Tabela SRJP 250
Długość 77,551[a] km
104,730[b] km
Rozstaw szyn 1435 mm
Sieć trakcyjna N
Prędkość maksymalna 60 km/h
Historia
Lata budowy 1902-1905[c]
1906-1909[d]
Rok włączenia do PKP 1945
Rok zawieszenia ruchu 1991[e]
Portal Portal Transport szynowy

Linia kolejowa nr 283linia kolejowa w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim o długości 77,551 km, łącząca Jelenią Górę z Ławszową przez Lwówek Śląski i Zebrzydową. Jest to linia drugorzędna, w całości jednotorowa i niezelektryfikowana. W przeszłości linia liczyła łącznie 104,730 km i kończyła swój bieg na stacji Żagań w województwie lubuskim.

Linia jest położona w województwie dolnośląskim, na obszarze miasta Jelenia Góra oraz powiatów: jeleniogórskiego, lwóweckiego i bolesławieckiego. W obecnym przebiegu powstała ona w wyniku zakwalifikowania przez Polskie Koleje Państwowe po 1945 roku, trzech przedwojennych linii niemieckich: Zebrzydowa – Żagań, Zebrzydowa – Lwówek Śląski oraz Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Obecny numer linia nosi od roku 1980[1].

Początki linii nr 283 sięgają lat 80. XIX wieku, kiedy to projektowano połączenie biegnące wzdłuż Doliny Bobru, mające połączyć Jelenią Górę z Bolesławcem. Linię rozpoczęto realizować na początku XX w. od Zebrzydowej do Żagania etapami, do 1 sierpnia 1905. Trasę w kierunku Lwówka Śląskiego z Zebrzydowej oddano do użytku 20 lipca 1904, natomiast ostatni odcinek, będący trasą Kolei Doliny Bobru relacji Jelenia Góra – Lwówek Śląski, ukończono do 28 sierpnia 1909. Ta ostatnia trasa charakteryzuje się obecnością licznych obiektów inżynieryjnych, w tym trzech tuneli oraz czterech mostów i wiaduktów. Ruch pasażerski na odcinku Zebrzydowa – Żagań zawieszono w roku 1991. 26 kwietnia 2004 decyzją Ministra Infrastruktury na odcinku Ławszowa – Żagań linia została zlikwidowana.

Ruch pasażerski w ostatnim sezonie eksploatacji tego typu pociągów – od 14 grudnia 2014 do 11 grudnia 2016, odbywał się poprzez uruchamiany w weekendy i święta turystyczny pociąg Dolina Bobru, obsługujący odcinek Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Zebrzydowa w obydwu kierunkach oraz kursującą w tym samym okresie dodatkową parę na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Linia kolejowa nr 283 na całym zarządzanym przez PKP Polskie Linie Kolejowe odcinku charakteryzuje się niskimi prędkościami szlakowymi oraz złym stanem infrastruktury liniowej.

Przebieg linii[edytuj]

Linia na wysokości przystanku Siedlęcin
Linia na wysokości ładowni Osiecznica Kliczków

Linia kolejowa nr 283 rozpoczyna się na stacji Jelenia Góra (0,070 km). Ze stacji początkowo biegnie ona w kierunku północno-zachodnim równolegle z dwoma liniami kolejowymi: 274 do Lubania Śląskiego i 311 do Szklarskiej Poręby Górnej zachodnim torem. Po przekroczeniu pierwszy raz rzeki Bóbr, odbijając jednocześnie w prawo bardziej na północ linia ta przechodzi pod drogą europejską E65 (droga krajowa nr 3), po czym łączy się z bocznicą elektrociepłowni. Linia skręca w prawo i przecina pozostałe linie pod wiaduktem kolejowym. Dalej trasa wznosi się do góry w kierunku północnym i przed Jeżowem Sudeckim (3,519 km) osiąga w wykopie najwyższy punkt całej linii (343 m n.p.m.). Za Jeżowem Sudeckim tor skręca w kierunku północno-zachodnim i przez obniżenie zbliża się do stacji Siedlęcin (7,321 km), położonej w zachodniej części wsi. Za Siedlęcinem linia ta biegnie przez bardziej zróżnicowany teren, docierając do Jeziora Pilchowickiego, biegnąc jego południową stroną w kierunku północno-zachodnim. 11,2 km od stacji Jelenia Góra linia dochodzi do przystanku Pilchowice Zapora. Różnica wysokości między stacjami Jelenia Góra a Pilchowice Zapora wynosi 52 metry, a średnie nachylenie linii, obniżającej się w kierunku Lwówka Śląskiego, wynosi 4,6 promila[2][3][1].

Po wyjeździe z przystanku linia wjeżdża w tunel pod Czyżykiem i dalej biegnie prawym brzegiem Bobru w dół, po czym po kilku kilometrach przecina dolinę Strzyżówki i drogę Jelenia GóraWleń. Dalej wkracza do tunelu pod górą Dwory i dobiega do stacji Pilchowice Nielestno (14,815 km). Za stacją linia ponownie przejeżdża nad Bobrem, po czym biegnie zachodnim brzegiem rzeki w kierunku północnym. W dalszym odcinku przechodzi ona w najdłuższym na trasie tunelu pod Górą Zamkową. Za tunelem linia wjeżdża na stację Wleń (18,004 km), położoną na wysokości 230 m n.p.m. Na odcinku Pilchowice Zapora – Wleń różnica wysokości wynosi 61 metrów, a średnie nachylenie 9,0 promili[4][3][1].

Za stacją Wleń linia przecina drogę na jednym poziomie i ciągnie się ona dalej na północ wzdłuż Bobru. Do Lwówka Śląskiego (32,636 km) linia dochodzi jeszcze przez przystanki Marczów oraz Dębowy Gaj. Od Wlenia wysokość linii obniża się o 19 m (średni spadek wynosi 1,3 promila)[4][3][1].

Za stacją Lwówek Śląski linia biegnie w kierunku północno-zachodnim po czym w Rakowicach Małych skręca na zachód i w Radłówce ponownie na południowy zachód, oddalając się od Bobru. W Nowogrodźcu (51,618 km) linia przekracza Kwisę i zmienia swój kierunek na północ. We wsi Zebrzydowa przecina drogę krajową nr 94 i zaraz przed stacją Zebrzydowa drogę wojewódzką nr 357. Przed nią łączy się też z linią kolejową nr 282. Między stacjami Lwówek Śląski i Zebrzydowa (61,030 km) linia pokonuje 28,394 km, a różnica wysokości wynosi 22 m[3][1][5].

Za Zebrzydową linia biegnie wzdłuż linii kolejowej nr 282 na długości około 800 m, po czym skręca w kierunku północnym do ładowni Ławszowa. Biegnie ona równolegle do Kwisy po zachodniej stronie, wzdłuż terenów leśnych. Po drodze linia mija trzy posterunki ruchu (Tomisław, Osiecznica Kliczków i Przejęsław) oraz autostradę A4. Między końcowym punktem eksploatacyjnym – Ławszową (77,526 km) a Zebrzydową linia liczy 16,496 km, a różnica wysokości między punktami wynosi 22 m (średni spadek linii wynosi 1,3 promila)[3][1][5].

Linia w swoim dawnym przebiegu była poprowadzona dalej na północ wzdłuż Kwisy, gdzie łączyła się z linią kolejową nr 14 w Żaganiu. Między dawną stacją Ławszowa a Żaganiem (104,730 km) linia liczyła 27,204 km, różnica wysokości wynosiła 53 metry, a średni spadek 1,9 promila[1][5].

Historia[edytuj]

Geneza i budowa linii[edytuj]

Przed powstaniem linii łączącej Jelenią Górę z Lwówkiem Śląskim i dalej do Żagania omawiane trzy stacje już funkcjonowały w systemie dolnośląskich kolei. Jelenia Góra do 1906 posiadała wybudowane w latach 1866–1867 połączenie do Zgorzelca i Wałbrzycha (Śląska Kolej Górska), a także do Kowar (otwarte w 1882) i Piechowic (1891). Z Lwówka Śląskiego, prócz otwartej w 1904 trasy z Zebrzydowej, posiadało oddane do użytku 15 października 1885 połączenie z Gryfowem Śląskim, które 10 lat później przedłużono z Lwówka Śląskiego do Nowej Wsi Grodziskiej i dalej do Złotoryi[6][7].

Znacznie wcześniej, bo już w latach 40. i 70. XIX w. wykształcił się węzeł w Żaganiu. Trasę łączącą stacje Jankowa ŻagańskaGłogów przez Żagań uruchomiono 1 października 1846, natomiast 31 grudnia 1871 Żagań zyskał połączenie z Żarami, przedłużone rok później w kierunku Niemiec. Cztery lata później, od 1875 przez Żagań zaczęły przejeżdżać pociągi relacji WrocławBerlin dzięki otwarciu 15 marca tegoż roku odcinka JasieńMiłkowice[8][7].

Początki obecnej trasy linii nr 283 sięgają lat 80. XIX wieku, kiedy to projektowano połączenie biegnące wzdłuż Doliny Bobru, mające połączyć Jelenią Górę z Bolesławcem przez Lwówek Śląski. Linię rozpoczęto realizować etapami na początku XX w. od Zebrzydowej w dwóch kierunkach. W stronę Żagania uruchomiono następujące trasy:

  • odcinek Zebrzydowa – Ławszowa 25 listopada 1902
  • odcinek Ławszowa – Świętoszów 1 listopada 1904
  • odcinek Świętoszów – Żagań 1 sierpnia 1905.

Trasę w kierunku Lwówka Śląskiego z Zebrzydowej oddano do użytku 20 lipca 1904, dzięki czemu Lwówek Śląski i Nowogrodziec zyskały wygodne połączenie do magistrali kolejowej łączącej Wrocław z Dreznem i Berlinem (obecna linia kolejowa E 30), co było jednym z głównych przyczyn budowy tej trasy, a dodatkowo jej budowa przyczyniła się do ożywienia gospodarczego miejscowości przy niej położonych[6][7][9].

Zapora Pilchowice w 1925 – jej budowa była jedną z głównych przyczyn powstania linii kolejowej Jelenia GóraLwówek Śląski

Chęć przeprowadzenia linii kolejowej między Jelenią Górą a Lwówkiem Śląskim pojawiła się już na początku lat 80. XX w. Prócz tego budową linii kolejowej były zainteresowane przedsiębiorstwa, które były zlokalizowane wzdłuż planowanej linii, zwłaszcza fabryki w Siedlęcinie, Wrzeszczynie, Pilchowicach oraz kamieniołom w Nielestnie. Ostatecznie, na konieczność wybudowania linii kolejowej Kolei Doliny Bobru z Jeleniej Góry do Lwówka Śląskiego w główniej mierze przyczyniła się budowa dużej zapory wodnej w Pilchowicach, co wraz z nią wymagało transportu dużej ilości materiałów budowlanych, które chciano zapewnić za pomocą kolei. Po oddaniu zapory wodnej i linii kolejowej do użytku trasa ta miała zarabiać na przewozie węgla z rejonu Wałbrzycha oraz lokalnych materiałów, zwłaszcza drewna i piaskowca wydobywanego w rejonie Lwówka Śląskiego. Wraz z tym linia ta miała doprowadzić do aktywizacji ekonomicznej regionu lwóweckiego, również poprzez funkcję turystyczną dzięki łatwiejszemu dojazdowi do atrakcyjnych turystycznie miast (Wleń i Lwówek Śląski) oraz innych zabytków[10][11].

W 1900 rozpoczęto pierwsze prace projektowe nad budową zbiornika wodnego w Pilchowicach, a dwa lata budowę później trasy kolejowej. Budowa linii do Lwówka Śląskiego napotykała wiele trudności, związanych głównie z bardzo zróżnicowanym terenem, który powodował konieczność budowy licznych obiektów inżynieryjnych. Jej budowę rozpoczęto z dwóch stron: od Lwówka Śląskiego i Jeleniej Góry. Pierwszy etap polegał na budowie połączenia do Pilchowic z powodu konieczności dostarczenia materiałów do budowy zapory. Na czas jej budowy położono również trzecią szynę w celu umożliwienia transportu kolejkami wąskotorowymi na plac budowy tamy. Do budowy linii sprowadzono również doświadczonych pracowników narodowości włoskiej i polskiej. Odcinek Jelenia Góra – Pilchowice oddano do użytku 1 października 1906. Drugim w kolejności odcinkiem oddanym do użytku była trasa Lwówek Śląski – Wleń. Była ona najłatwiejsza w realizacji pod względem technicznym, gdyż linię tą poprowadzono lewym brzegiem szerokiej doliny Bobru, stąd też nie było konieczności budowy dużych obiektów inżynieryjnych. Odcinek ten uruchomiono 1 lipca 1909. Odcinek Pilchowice – Wleń był najbardziej skomplikowany w realizacji, gdyż wymagał budowy trzech tuneli: pod wzgórzami Czyżyk i Dwory w pobliżu Pilchowic oraz pod Górą Zamkową we Wleniu, a także kamiennego wiaduktu nad doliną Strzyżówki w Pilchowicach. Uruchomiono go prawie dwa miesiące po otwarciu trasy Wleń – Lwówek Śląski, czyli 28 sierpnia 1909[10][7][11].

Koszty budowy linii były bardzo duże, gdyż budową odcinka Jelenia Góra – Wleń w przeliczeniu na 1 km wynosiła około 250 000 marek, natomiast ówczesny średni koszt budowy linii kolejowej w Cesarstwie Niemieckim wynosił 120 000 marek[11].

Pod koniec drugiej wojny światowej zostały wysadzone przez bojówki SS wszystkie wloty tuneli kolejowych, a także przyczółek mostu nad Jeziorem Pilchowickim[10].

Okres powojenny[edytuj]

Po II wojnie światowej, wraz ze zmianą granic państwowych linia kolejowa została przejęta w zarząd PKP. Po uszkodzeniach dokonanych pod koniec wojny, w dniu 10 listopada 1946 linię szybko przywrócono do stanu przejezdności. Uroczystego otwarcia stacji po wojnie dokonano m.in. we Wleniu. Linia ta jeszcze przez 5 lat stanowiła jedyną drogę kolejową z Jeleniej Góry w kierunku północnym i zachodnim, dzięki czemu w tym czasie prócz pociągów osobowych kursowało kilka pociągów dalekobieżnych[10][12].

Oferta połączeń pasażerskich na linii utrzymywana była na stałym poziomie do lat 80. XX wieku, kiedy to rozpoczął się powolny regres sieci kolejowej. W styczniu 1983 zawieszono ruch pociągów pasażerskich na odcinku Lwówek Śląski – Gryfów Śląski, a w 1991 na trasie Lwówek Śląski – Jerzmanice Zdrój. W tym samym roku zawieszono kursowanie pociągów pasażerskich na odcinku Zebrzydowa – Żagań, a 20 października 1994 nastąpiło całkowite zamknięcie odcinka Ławszowa – Żagań. Na początku 1996 zawieszono połączenia pasażerskie na trasie Lwówek Śląski – Zebrzydowa. Oferta ta była przez PKP stale ograniczana aż do lipca 2005, kiedy to pociągi zostały zastąpione przez Kolejową Komunikację Autobusową z dalszą groźbą całkowitego zamknięcia linii dla ruchu pasażerskiego. Dzięki staraniom władz samorządowych nie doszło do zamknięcia linii, lecz starano się o jej promocję przede wszystkim pod względem turystycznym. W grudniu 2007 reaktywowano połączenie Lwówek Śląski – Zebrzydowa, a w 2008 linię tę włączono do oferty całodziennego biletu Euro Nysa. Dodatkowo uruchomiono specjalne pociągi promocyjne, a w szczególności z okazji Dnia Dziecka, uruchamiając historyczny skład ciągnięty przez lokomotywę parową[10][13].

Planowany ruch pociągów pasażerskich odbywał się do 11 grudnia 2016, kiedy to Koleje Dolnośląskie uruchomiły ostatni pociąg relacji Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Wrocław Główny o nazwie Ostatni Leniwiec. W tym samym dniu uruchomiono autobusową komunikację zastępczą na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Likwidację połączeń pasażerskich argumentowano pogarszającym się stanem technicznym linii kolejowej, co wpływało na coraz dłuższy czas przejazdów pociągów osobowych – według danych z początku 2017 aż 74% długości linii kolejowej było w niedostatecznym stanie technicznym. W celu poprawy stanu technicznego linii, w 2014 PKP PLK zabiegało do urzędu marszałkowskiego woj. dolnośląskiego o dofinansowanie do wartych 4,6 mln złotych robót utrzymaniowo-naprawczych na linii, lecz samorząd wojewódzki ocenił, że koszt ten jest nieadekwatny do oczekiwanych korzyści[14][15][16][17][18][19][20].

Od końca II wojnie światowej do likwidacji ruchu pasażerskiego w 2016 na linii wydarzyły się cztery większe wypadki kolejowe. Do najpoważniejszego doszło w latach 70. XX w., kiedy to w wyniku czołowego zderzenia dwóch pociągów towarowych w godzinach nocnych zginęło dwóch maszynistów. Do wypadku doszło na trasie Nowogrodziec – Niwnice. Wówczas nietrzeźwy dyżurny ruchu w Nowogrodźcu zezwolił na wjazd obydwu lokomotyw, przez co znalazły się one na jednym torze. W dniu 3 sierpnia 1977 doszło do zderzenia dwóch pociągów przy wylocie z tunelu we Wleniu, w wyniku którego zostało rannych 20 osób. 20 marca 1984 wybuchł kocioł w parowozie Ty2 w okolicach Marczowa, w wyniku którego zginęły dwie osoby, a kierowniczka pociągu została ranna. W dniu 15 kwietnia 2008 również w okolicach Marczowa doszło do wywrócenia się cysterny przewożącej wodę amoniakalną[21][12].

W połowie marca 2017 pojawiły się informacje odnośnie zainteresowania gminy Wleń oraz spółki SKPL Cargo uruchomienia połączeń na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski[22].

Infrastruktura[edytuj]

Linia za przystankiem Pilchowice Zapora (widok w kierunku Lwówka Śląskiego)

Linia kolejowa nr 283, zarządzana przez PKP Polskie Linie Kolejowe, liczy łącznie 77,551 km. Przynależy do oddziału regionalnego PKP Polskich Linii Kolejowych we Wrocławiu i do dwóch zakładów linii kolejowych: na odcinku Jelenia Góra – Zebrzydowice (bez ostatniej stacji; 0,070 – 59,000 km) do zakładu w Wałbrzychu, a na trasie Zebrzydowice – Ławszowa (59,000 – 77,621 km) we Wrocławiu. Poza stacją Jelenia Góra i węzłem Zebrzydowa, gdzie przecina się ona z dwutorowymi, zelektryfikowanymi liniami kolejowymi, jest ona w całości jednotorowa i niezelektryfikowana. Jest ona wyposażona w elektromagnesy samoczynnego hamowania pociągów na odcinku Jelenia Góra – Zebrzydowa (brak blokady na 59,000 – 77,621 km)[23][24][25][26][27].

Według stanu z 15 lipca 2016 na tej linii obowiązywały następujące prędkości maksymalne:

Kilometraż Prędkość
[km/h][28]
od do pasażerskie szynobusy towarowe
0,070 33,100 20 20 20
33,100 41,423 20 20 20
41,423 59,000 60 60 50
59,000 61,100 40 40 40
61,100 77,621 20 20 20

Stan techniczny linii[edytuj]

Według danych z początku 2017 17% długości linii nr 283 było w dobrym, 9% w dostatecznym, a w 74% w niedostatecznym stanie technicznym. Według szacunków Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa z marca 2017 wynika, że przywrócenie linii do optymalnego stanu technicznego na odcinku Jelenia Góra - Lwówek Śląski (tj. uzyskanie prędkości pociągów od 40 do 60 km/h) oscyluje w okolicach 80 milionów złotych, nie licząc prac przy obiektach inżynieryjnych. W przypadku budowy nowej linii kolejowej w starym śladzie koszt ten wzrósłby do 300-400 mln złotych[20].

Rozgałęzienia[edytuj]

Stacja Linia Kierunek Status
Jelenia Góra 274 Wrocław Świebodzki Czynna
Zgorzelec
Lwówek Śląski 284 Legnica Nieczynna
Pobiedna
Zebrzydowa 282 Miłkowice Czynna
Żary
Żagań 275 Wrocław Muchobór Zlikwidowany[e]
Guben
[23][7]

Punkty eksploatacyjne[edytuj]

Na eksploatowanym odcinku linii kolejowej nr 283 znajduje się 20 posterunków ruchu i punktów ekspedycyjnych, z czego 5 to stacje kolejowe (Jelenia Góra, Wleń, Lwówek Śląski, Niwnice i Zebrzydowa), a 4 to ładownie i przystanki osobowe (Pilchowice Nielestno, Nowogrodziec, Osiecznica Kliczków i Ławszowa). Średnia odległość pomiędzy wszystkimi punktami wynosi 4,0 km. Posiadają one bogatą infrastrukturę dla ruchu pasażerskiego i towarowego, która jest w różny sposób zagospodarowana. W większości obiektów znajdują się dworce kolejowe i magazyny, natomiast tylko stacje oraz ładownia Osiecznica Kliczków ma więcej niż jeden czynny peron. Sprzedaż biletów, a także czynna poczekalnia znajduje się jedynie na stacji początkowej, w Jeleniej Górze[3][7][1][29].

Zabudowa stacji i przystanków powstawała w dużej mierze wraz z budową linii kolejowej. Obiekty Kolei Doliny Bobru prócz powstałych wcześniej stacji Jelenia Góra i Lwówek Śląski były stosunkowo nieduże z przeznaczeniem na odprawę pasażerów, nadawanie towarów, skrzyżowanie pociągów oraz załadunek wagonów. Rozkład zabudowy stacji (prócz przystanku Pilchowice Zapora) był podobny – wyposażono je w dworzec kolejowy, przyległy do niego magazyn, szalet, zabudowę gospodarczą i czasami w budynek mieszkalny. Na formę architektoniczną dworców miał przede wszystkim wpływ ówczesny trend architektoniczny pierwszej dekady XX wieku oraz turystyczny charakter Doliny Bobru w okolicach Wlenia oraz Lwówka Śląskiego[30]. Wykaz wszystkich punktów eksploatacyjnych (w tym zlikwidowanych) w dawnym śladzie linii kolejowej nr 283 przedstawia poniższa tabela:

Rodzaj/nazwa Km osi Wysokość
[m n.p.m.]
L. krawędzi
peronowych
Infrastruktura Dawne nazwy Zdjęcie
Linia nr 283 Jelenia Góra – Ławszowa (0,070–77,621 km)
stacja
Jelenia Góra
0,070 343 8 dworzec kolejowy (poczekalnia, kasy)
magazyn towarowy
wagonownia
2 wieże wodne
place ładunkowe
nastawnie
Hirschberg
Hirschberg (Schlesien)
Hirschberg (Schlesien) Hbf
Hirschberg (Riesengebirge) Hbf
Hirschberg Hbf
DSCF2926.JPG
bocznica szlakowa
Jelenia Góra PEC
1,866 342 nd. tor odstawczy
żeberko ochronne
brak
przystanek osobowy
Jeżów Sudecki
3,519 341 1 dworzec kolejowy
magazyn
wc
plac ładunkowy
Grunau (Riesengebirge)
Gronowiec
Jeżów Śląski
CAM00386.jpg
przystanek osobowy
Siedlęcin
7,321 331 1 dworzec kolejowy
magazyn
budynek mieszkalny
wc
plac ładunkowy
Boberröhrsdorf
Bobrowice
Siedlęcin, stacja kolejowa 02.JPG
przystanek osobowy
Pilchowice Zapora
11,168 291 1 poczekalnia
budynek mieszkalny
Talsperre
Bobrzyck
Pilchowice Zapora train stop 2014.JPG
ładownia i przystanek osobowy
Pilchowice Nielestno
14,815 240 1 dworzec kolejowy
magazyn
plac ładunkowy
Mauer-Waltersdorf
Nielestno
Nielestno, stacja kolejowa 02.JPG
mijanka
Pilchowice Nielestno
Towarowe (zlikw.)
15,560 235 nd. brak brak
stacja
Wleń
18,004 230 2 dworzec kolejowy
nastawnia (w dworcu)
magazyn
wc
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
Lähn Wlen - Stacja kolejowa 2011-08-14.jpg
przystanek osobowy
Marczów
22,930 224 1 dworzec kolejowy
nastawnia (w dworcu)
wc
plac ładunkowy
Märzdorf am Bober
Märzdorf (Kr. Löwenberg)
Marczew
Dw.Marczów - panoramio.jpg
przystanek osobowy
Dębowy Gaj
26,633 215 1 dworzec kolejowy
magazyn
wc
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
Siebeneichen
Dąbkowiec
brak
stacja
Lwówek Śląski
32,636 211 4 dworzec kolejowy
magazyn
wc
budynek gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
parowozownia
2 wieże wodne
nastawnia
Löwenberg
Lwówek nad Bobrem
Lwówek Śląski stacja perony 2.JPG
przystanek osobowy
Rakowice Wielkie
35,711 216 1 ruiny zabudowy Groß Rackwitz
Rakowice Śląskie
brak
posterunek bocznicowy
Rakowice Żwirownia (zlikw.)
36,320 216 nd. brak brak
przystanek osobowy
Radłówka (zlikw.)
37,735 226 0 brak Hartelangenvorwerk brak
stacja
Niwnice
41,230 238 2 dworzec kolejowy
magazyn
nastawnia
rampa boczna
Neuland
Nowienice
brak
przystanek osobowy
Gościszów
45,910[f]
48,347[g]
215 1 dworzec kolejowy
budynek mieszkalny
magazyn
Gießmannsdorf (Kr. Bunzlau)
Goświn
brak
bocznica szlakowa
Cegielnia Gościszów I (zlikw.)
48,200 215 1 brak brak
ładownia i przystanek osobowy
Gościszów Dolny (zlikw.)
48,277 217 0 brak Nieder Gießmannsdorf
Goświn Dolny
brak
bocznica szlakowa
Cegielnia Gościszów II (zlikw.)
48,500 217 nd. brak brak
bocznica szlakowa
Kolonia-Nowogrodziec (zlikw.)
50,229  ? nd. brak brak
ładownia i przystanek osobowy
Nowogrodziec
51,618 208 2 dworzec kolejowy
magazyn
nastawnia
szalet
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
Naumburg (Queis)
Nowogród nad Gwizdem
POL Trainstation in Nowogrodziec.JPG
bocznica szlakowa
Nowogrodziec Surmin
53,315 204 nd.  ? brak
ładownia i przystanek osobowy
Ołdrzychów (zlikw.)
53,316 204 0 brak Ullersdorf (Queis)
Ullersdorf (Riesengebirge)
Ullersdorf (Queis)
brak
przystanek osobowy
Zebrzydowa Wieś (zlikw.)
56,397 197 0 brak Ober-Siegersdorf
Siegersdorf Ort
Zabłock
brak
stacja
Zebrzydowa
61,030 189 2 dworzec kolejowy
magazyn
nastawnia
szalet
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
wieża wodna
Siegersdorf
Zabłocie
Zebrzydowa - stacja kolejowa..jpg
przystanek osobowy
Tomisław
67,134 193 1 budynek mieszkalny
plac ładunkowy
Thommendorf MOs810, WG 2015 16, Dolnoslaskie Zakamarki (Tomislaw) (10).JPG
ładownia i przystanek osobowy
Osiecznica Kliczków
71,549 190 2 dworzec kolejowy
magazyn
nastawnia
szalet
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
Wehrau-Klitschdorf
Wierów
MOs810, WG 2015 16, Dolnoslaskie Zakamarki (Osiecznica Kliczkow) (5).JPG
ładownia
Przejęsław
75,759 171 1 brak Prinzdorf brak
bocznica szlakowa
Tartak Przejęsław (zlikw.)
75,810 171 nd. brak brak
ładownia i przystanek osobowy
Ławszowa
77,526 167 1 dworzec kolejowy
magazyn
szalet
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
wieża wodna
Lorenzdorf 1902-1945
Wawer nad Gwizdem
brak
Odcinek Ławszowa – Żagań (zlikwidowany; 77,621–104,730 km)
ładownia i przystanek osobowy
Luboszów (zlikw.)
82,206 153 0 brak Lipschau
Lipiszk
brak
przystanek osobowy
Luboszów Przystanek (zlikw.)
84,876 145 0 brak Dohms
Domusz
brak
przystanek osobowy
Świętoszów (zlikw.)
87,237 137 1 dworzec kolejowy
magazyn
nastawnia
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
wieża wodna
Neuhammer (Queis)
Radzińsk
Kuźnica Nowa
Swietoszow-dworzec.jpg
przystanek osobowy
Łozy (zlikw.)
90,010 131 1 brak Loos
Łaz
przystanek osobowy
Dobre nad Kwisą (zlikw.)
94,410 125 1 brak Dober
Dobra nad Gwizdem
brak
przystanek osobowy
Trzebów (zlikw.)
96,492 121 1 brak Tschiebsdorf
Trzebieszów nad Gwizdem
brak
bocznica szlakowa
509 Żwirownia Trzebów (zlikw.)
97,792 121 nd. brak
stacja
Żagań
104,730 114 10 dworzec kolejowy (kasa, poczekalnia)
magazyn
wieża wodna
nastawnia
bud. gospodarczy
plac ładunkowy
rampa boczno-czołowa
wieża wodna
dawna lokomotywownia
Sagan
Żegań
Zagan dworzec.jpg
[3][7][1][13] [3][1][13] [1][13] [31][13] [1] [32][13]

Mosty i wiadukty[edytuj]

Najbardziej zróżnicowanym technicznie odcinkiem linii kolejowej nr 283 jest trasa dawnej Kolei Doliny Bobru (odcinek Jelenia Góra – Lwówek Śląski), szczególnie na odcinku Siedlęcin – Wleń, na którym wzniesiono dwa mosty stalowe, dwa wiadukty kolejowe oraz trzy tunele. W latach 30. XX wieku dobudowano żelbetowe wiadukty drogowe nad linią kolejową w Jeżowie Sudeckim oraz Siedlęcinie. Największe spośród mostów i wiaduktów na linii kolejowej nr 283 przedstawiono w poniższej tabeli[10][33][34][35][36]:

Rodzaj Odcinek linii Lata
budowy
Km
linii
Długość
[m]
Wysokość
[m]
Liczba przęseł Opis Zdjęcie
most kolejowy nad Jeziorem Pilchowickim SiedlęcinPilchowice Zapora 1905-1906 10,665 131,7 43,0 3 Most kratownicowy z kratownicą dolną, nitowany, wspierany na dwóch kamiennych filarach z granitu; jeden z najwyższych mostów kolejowych w Polsce Most kolejowy koło Pilchowic (1).JPG
wiadukt kolejowy nad drogą i Strzyżówką Pilchowice ZaporaPilchowice Nielestno 1906-1909 13,575 50,0 12,5 4 Wiadukt sklepiony, wsparty na trzech kamiennych filarach i przyczółkach z jasnego piaskowca, stylizowanych na budowlę obronną; torowisko na wiadukcie zabezpieczone jest metalowymi barierkami brak
most kolejowy nad Bobrem Pilchowice NielestnoWleń 1905-1906 14,940  ?  ? 4 Most kratownicowy Pilchowice most 1.jpg
most kolejowy nad Kwisą NowogrodziecOłdrzychów 1903  ?  ?  ?  ? Most kratownicowy z kratownicą dolną z jednym kamiennym filarem brak

Tunele[edytuj]

Z powodu zróżnicowanego ukształtowania terenu budowy linii na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski pomiędzy stacjami Pilchowice Zapora oraz Wleń konieczne było wydrążenie trzech tuneli. Dwa pierwsze były budowane metodą górniczą poprzez wykucie dwóch równoległych wyrobisk, co pozwoliło na skrócenie czasu ich budowy. Trzeci, najdłuższy tunel przed Wleniem był budowany metodą komorową poprzez budowę górnej części tunelu i jego pogłębianie do poziomu podtorza. Pierwotne, kamienne wloty do tunelu zostały wybudowane w stylu budowli obronnych. Zostały one wysadzone przez wycofujące się oddziały niemieckie 8 maja 1945 i odbudowane do 1946 w obudowie żelbetowej. Spis tuneli na opisywanej linii znajduje się w poniższej tabeli[37][10][34][38]:

Rodzaj/
lokalizacja
Odcinek linii Rok
budowy
Km
linii
Długość
[m]
Parametry
techniczne
Zdjęcie
Tunel pod Czyżykiem Pilchowice ZaporaPilchowice Nielestno 1906-1907 11,610-11,798 187 Tunel łukowy, jednotorowy, jednokomorowy brak
Tunel pod górą Dwory Pilchowice ZaporaPilchowice Nielestno 1906-1909 13,723-13,877 154 Tunel łukowy, jednotorowy, jednokomorowy brak
Tunel pod Górą Zamkową (Lennogórą) Pilchowice NielestnoWleń 1906-1907 17,380-17,800 320 Tunel łukowy, jednotorowy, jednokomorowy brak

Ruch pociągów[edytuj]

Przewozy i połączenia pasażerskie[edytuj]

SA102 na relacji Jelenia GóraLwówek Śląski na stacji Wleń (2007)

Linia na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski w porównaniu z sąsiednimi odcinkami nie wyróżniała się zbytnio biorąc pod uwagę ofertę połączeń i frekwencję. Pomijając ruch tranzytowy, na trasie Jeżów Sudecki – Dębowy Gaj przewieziono w 1928 ponad 207 tys. osób. Duży udział w przewozach odgrywał ruch turystyczny. Pod koniec lat 20. XX w. na przystankach w Pilchowicach i Marczowie sprzedawano średnio rocznie ponad 20 tysięcy, a we Wleniu ponad 70 tysięcy biletów. Do II wojny światowej również odcinek Lwówek Śląski – Żagań miał charakter lokalny. Dodatkowo, jako że linia na trasie Zebrzydowa – Żagań przebiegała w pobliżu poligonu, była wykorzystywana przez wojsko do transportu żołnierzy i ładunków. W 1939 kursowało dziewięć par połączeń pasażerskich na trasie Jelenia Góra – Lwówek Śląski, z czego dwie były przedłużone do Zebrzydowej, a cztery do Żagania. Podczas II wojny światowej zmniejszono liczbę par pociągów (w 1944 do sześciu na trasie Jelenia Góra – Lwówek Śląski)[10][30][12][39].

W połowie lat 50. XX w. ze względu na zniszczony most na linii Jelenia Góra – Zgorzelec połączenia pasażerskie kierowano przez Lwówek Śląski. W tym czasie kursowało dziewięć par pociągów pasażerskich, w tym bezpośrednie połączenia do Węglińca, Poznania i Szczecina, a także połączenia na trasie Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Świeradów-Zdrój. Do lat 80. XX w. oferta połączeń kolejowych utrzymywana była na stałym poziomie, utrzymując połączenia z Jeleniej Góry w kierunku do Poznania, Szczecina, Świeradowa-Zdroju i Złotoryi[10].

Od lat 80. XX wieku rozpoczął się regres sieci kolejowej w rejonie Lwówka Śląskiego. W styczniu 1983 zlikwidowano połączenia do Gryfowa Śląskiego, a wraz z tym bezpośrednie połączenie Lwówek Śląski – Świeradów-Zdrój, natomiast w październiku 1991 zawieszono kursowanie połączeń pasażerskich na trasie Lwówek Śląski – Jerzmanice-Zdrój[10].

SU45 z pociągiem specjalnym Dolnośląskie Zakamarki w 2015 na dawnej stacji Osiecznica Kliczków

Oferta połączeń pasażerskich w latach 90. uległa dalszemu ograniczeniu. 1 stycznia 1996 zawieszono pociągi pasażerskie na odcinku Lwówek Śląski – Zebrzydowa, przez co w ruchu pasażerskim na linii nr 284 pozostała jedynie trasa Jelenia Góra – Lwówek Śląski. W połowie 1999 na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski kursowało sześć par pociągów pasażerskich, natomiast w okresie 2000/01 cztery. W tym czasie w celu poprawy rentowności linii do obsługi wprowadzono szynobusy – SA102, które były dosyć awaryjne. W 2004 liczbę par połączeń zmniejszono do dwóch na dobę, a rok później, w lipcu 2005 zostały one zastąpione przez komunikację zastępczą[10].

Dzięki staraniom władz samorządowych udało się w tamtym czasie uratować linię przed całkowitą likwidacją ruchu pasażerskiego. W grudniu 2007 reaktywowano połączenie pasażerskie na odcinku Lwówek Śląski – Zebrzydowa, a także okazyjnie uruchamiano pociągi specjalne[10].

W lipcu 2008 przez krótki czas pojawiły się pociągi międzynarodowe do Czech, kursujące w weekendy na odcinku Lwówek Śląski – Jelenia Góra – Trutnov, które kursowały do 2009. W tamtym roku na trasie Jelenia Góra – Lwówek Śląski kursowało pięć par pociągów pasażerskich, obsługiwanych przez przewoźnika PKP Przewozy Regionalne pojazdami szynowymi SA106, SA132, SA134 oraz SA135. Czas przejazdu całej trasy wynosił wówczas około 55 minut[10].

Ogółem, w pierwszej dekadzie XXI wieku dzięki wprowadzeniu szynowych zespołów trakcyjnych i wzrostem kursów na linii wzrosła frekwencja na linii, lecz odbywało się dosyć dużo sytuacji, w których odwoływano kursy bez podania przyczyny lub zastępowano kursy przez Kolejową Komunikację Autobusową[40].

Rozkład jazdy stacji Lwówek Śląski z 2010

Od rozkładu jazdy 2009/2010 kursy pasażerskie są realizowane przez samorządowego przewoźnika – Koleje Dolnośląskie. W 2012 ruch pasażerski na linii Jelenia Góra – Lwówek Śląski był stosunkowo niewielki. W tym czasie była to druga pod względem potoków pasażerskich w dni robocze linia z najmniejszą frekwencją w województwie dolnośląskim, zaraz po linii Szklarska Poręba GórnaHarrachov. W tamtym okresie kursowały 4 pary pociągów w dni robocze i 3 w dni wolne, a średni czas przejazdu wynosił 1 godzinę i 16 minut. Praca eksploatacyjna pociągów na dobę w dni robocze wynosiła na trasie Jelenia Góra – Wleń 143,2 pociągokilometry, a na odcinku Wleń – Lwówek Śląski 117,6 pkm. W relacji Jelenia Góra – Wleń podróżowało średnio 81 pasażerów na dobę (średnio 10 osób na pociąg), natomiast na trasie Wleń – Lwówek Śląski 84 pasażerów (10,5 osób na pociąg)[40][41].

Od 12 grudnia 2014 ruch pasażerski odbywa się na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Zebrzydowa. Uruchamiane są kursujące w weekendy i święta połączenia linii D12 spółki Koleje Dolnośląskie: jedna para pociągu Dolina Bobru na trasie Jelenia Góra – Wrocław oraz dodatkowa para na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Według stanu z połowy czerwca 2016 średni czas przejazdu na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski wynosił 1 godzinę i 48 minut, a na odcinku Lwówek Śląski – Zebrzydowa 56 minut. Ogółem (wraz z pociągami towarowymi), od stycznia do listopada 2016 na linii odbywało się średnio 1,3 kursów pociągów na dobę[42][43][20].

Od 11 grudnia 2016 ruch pasażerski na tej linii jest zawieszony. Ostatnim pociągiem pasażerskim na odcinku Jelenia Góra – Zebrzydowa był uruchomiony tego dnia przez Koleje Dolnośląskie pociąg specjalny Ostatni Leniwiec relacji Jelenia Góra – Lwówek Śląski – Zebrzydowa – Wrocław Główny. Główną przyczyną likwidacji połączeń jest pogarszający się stan techniczny linii kolejowej. Już w 2009 prędkość pociągów pasażerskich została przez PKP Polskie Linie Kolejowe ograniczona do 30 km/h, co wydłużyło czas przejazdu między Jelenią Góra a Lwówkiem Śląskim do 1 godziny i 15 minut. W 2011 czas przejazdu wzrósł prawie do dwóch godzin w związku z dalszymi ograniczeniami prędkości – do 20 km/h. We wrześniu 2016 na 13-kilometrowym odcinku prędkość spadła do 10 km/h, co powodowało opóźnienia pociągów dochodzące do 40 minut, gdyż nie uwzględniono tych ograniczeń w rozkładach jazdy. Spółka Koleje Dolnośląskie deklarowała, że w przypadku przywrócenia prędkości na normalnym poziomie jest w stanie uruchomić sześć par pociągów. 11 grudnia 2016 uruchomiono na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Ślaski autobusową komunikację zastępczą, kursującą w weekendy z częstotliwością dwóch par połączeń dziennie. Połączenia autobusowe są realizowane przez PKS Tour Jelenia Góra[14][15][16][17][18][19].

Przewozy towarowe[edytuj]

Linia kolejowa nr 283 w latach PRL-u była intensywnie eksploatowana w ruchu towarowym. Z Zebrzydowej transportowano piasek, kruszywo i gips, natomiast z Jeleniej Góry węgiel, produkty rolne, drewno i gaz[10].

Ruch towarowy od lat 90. XX wieku ogranicza się jedynie do sporadycznie kursujących pociągów zdawczych na odcinku Jelenia Góra – Lwówek Śląski, kursujących średnio raz na tydzień. Większy ruch odbywa się na odcinku Niwnice (żwirownia Rakowice) – Zebrzydowa, kiedy to w 2009 kursowały 3 pary połączeń towarowych na dobę[40].

Uwagi

  1. a b Odcinek Jelenia Góra – Ławszowa, zarządzany przez PKP Polskie Linie Kolejowe.
  2. Odcinek Jelenia Góra – Żagań (historyczny przebieg linii kolejowej nr 283).
  3. Odcinek Lwówek Śląski – Zebrzydowa.
  4. Odcinek Jelenia Góra – Lwówek Śląski.
  5. a b Odcinek Ławszowa – Żagań.
  6. Kilometraż zgodnie z danymi z Atlasu Kolejowego Polski i Czech oraz jelenia.rail.pl.
  7. Kilometraż zgodnie z Wykazem posterunków ruchu i punktów ekspedycyjnych PKP Polskich Linii Kolejowych z 2014.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l D29 – 283 Linia Jelenia Góra – Żagań (pol.). W: Strona MK z Jeleniej Góry [on-line]. jelenia.rail.pl. [dostęp 2016-05-30].
  2. Woźniak 2009 ↓, s. 25–26.
  3. a b c d e f g h Załącznik 2.6 Wykaz posterunków ruchu i punktów ekspedycyjnych. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  4. a b Woźniak 2009 ↓, s. 27.
  5. a b c Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Geoportal. Mapa topograficzna. Skala 1:10 000 (pol.). [dostęp 2016-05-30].
  6. a b Woźniak 2009 ↓, s. 20–21.
  7. a b c d e f g Atlas linii kolejowych... 2010 ↓, arkusz F2, F3.
  8. Krzysztof K. i Marek Sz. (red.): Linie kolejowe na Ziemi Szprotawskiej. Żagań – stacja węzłowa (pol.). www.koleje.szprotawa.org.pl. [dostęp 2016-05-05].
  9. D. Zdunek: 109 lat linii kolejowej Lwówek Śląski – Zebrzydowa (pol.). www.bolec.info, 2013-07-20. [dostęp 2016-07-11].
  10. a b c d e f g h i j k l m n Woźniak 2009 ↓, s. 22–24.
  11. a b c Dominas 2011 ↓, s. 47.
  12. a b c KOLEJ DOLINY BOBRU – Bobertalbahn (pol.). www.wlen.org.pl. [dostęp 2016-07-11].
  13. a b c d e f Atlas Kolejowy Polski..., 283 Jelenia Góra – Żagań.
  14. a b Michał Szymajda: Ostatnie pociągi Jelenia Góra – Lwówek Śląski. Co stanie się z linią? (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. www.rynek-kolejowy.pl, 2016-11-30. [dostęp 2016-12-14].
  15. a b InfoRail: Koleje Dolnośląskie: Jestesmy bezsilni wobec sposobu zarządzania infrastrukturą kolejową (pol.). inforail.pl, 2016-12-08. [dostęp 2016-12-14].
  16. a b InfoRail: Mieszkańcy Lwówka nie pozostaną bez transportu publicznego (pol.). inforail.pl. [dostęp 2016-12-14].
  17. a b Martyn Janduła: Jeździ już autobus z Jeleniej Góry do Lwówka Śląskiego (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. www.rynek-kolejowy.pl. [dostęp 2016-12-14]. s. 2016-12-12.
  18. a b lwowecki.info: Ostatni Leniwiec, czy to był ostatni pociąg do Lwówka Śląskiego? (pol.). lwowecki.info, 2016-12-12. [dostęp 2016-12-14].
  19. a b Koleje Dolnośląskie. D12 Jelenia Góra - Lwówek Śląski. Rozkład jazdy obowiązujący od 11.12.2016 do 11.03.2017. (pol.). 
  20. a b c Martyn Janduła: MIB: 80 mln zł za naprawę linii lwóweckiej (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. www.rynek-kolejowy.pl, 2017-03-06. [dostęp 2017-03-14].
  21. Paweł Skiersinis: Koleją Doliny Bobru (pol.). pawelskiersinis.pl, 2015-10-22. [dostęp 2016-07-11].
  22. Kasper Fiszer: SKPL zainteresowany kolejną trasą – do Lwówka Śl. (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. www.rynek-kolejowy.pl, 2017-03-20. [dostęp 2017-03-21].
  23. a b Załącznik 1. Wykaz linii kolejowych zarządzanych przez PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  24. Załącznik 2.13. Wykaz parametrów sieci trakcyjnej. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  25. Załącznik 2.14. Wykaz linii kolejowych, które nie są wyposażone w elektromagnesy samoczynnego hamowania pociągów. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  26. Załącznik 2.15. Linie kolejowe według obszarów działania zakładów linii kolejowych. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  27. Załącznik 2.16. Przynależność linii kolejowych do obszarów konstrukcyjnych. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  28. Wykazy prędkości na liniach kolejowych zarządzanych przez PKP PLK (okres 2015/2016): pociągi pasażerskie, autobusy szynowe, pociągi towarowe.
  29. PKP S.A: Dworce czynne na 2016-07-31 (pol.). pkpsa.pl. [dostęp 2016-08-10].
  30. a b Dominas 2011 ↓, s. 48–49.
  31. Załącznik 2.11. Wykaz peronów. „Regulamin przydzielania tras pociągów i korzystania z przydzielonych tras pociągów przez licencjonowanych przewoźników kolejowych w ramach rjp 2015/2016”, 2014. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  32. Atlas linii kolejowych... 2010 ↓.
  33. Madziara 1999 ↓, s. 72–73.
  34. a b Odcinek Jelenia Góra – Lwówek Śl. Kolej Doliny Bobru (pol.). dolny-slask.org.pl. [dostęp 2016-06-01].
  35. Antoni Witczak: Kamienny Wiadukt kolejowy w Pilchowicach (pol.). www.atrakcjetechniki.karr.pl. [dostęp 2016-06-01].
  36. Paweł Skiersinis: 112 lat mostu na Kwisie (pol.). pawelskiersinis.pl, 2015-07-05. [dostęp 2016-06-01].
  37. Kościk 1992 ↓.
  38. Preidl 2005 ↓, s. 327.
  39. Odcinek Zebrzydowa – Żagań (pol.). dolny-slask.org.pl. [dostęp 2016-07-11].
  40. a b c Woźniak 2009 ↓, s. 25.
  41. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego. Plan zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego dla Województwa Dolnośląskiego. , s. 55–57, 2014. Wrocław (pol.). 
  42. Zmiany w rozkładzie PKP. Dobre i złe wiadomości (pol.). www.24jgora.pl, 2014-12-12. [dostęp 2016-08-10].
  43. Koleje Dolnośląskie: Linia D12 Wrocław Główny – Legnica – Bolesławiec – Zebrzydowa – Lwówek Śląski – Jelenia Góra. Liniowy rozkłady jazdy pociągów ważny od 12 czerwca do 3 września 2016 r. (pol.). www.kolejedolnoslaskie.eu. [dostęp 2016-08-10].

Bibliografia[edytuj]