Filipów (województwo podlaskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dużej wsi w powiecie suwalskim. Zobacz też: Filipów w powiecie łęczyckim.
Filipów
Herb
Herb Filipowa
Centrum Filipowa
Centrum Filipowa
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Filipów
Liczba ludności (2013) 2113
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-424
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0757074
Położenie na mapie gminy Filipów
Mapa lokalizacyjna gminy Filipów
Filipów
Filipów
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suwalskiego
Filipów
Filipów
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Filipów
Filipów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Filipów
Filipów
Ziemia54°10′50″N 22°37′15″E/54,180556 22,620833

Filipów – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, w gminie Filipów przy drodze wojewódzkiej nr 652.

Filipów uzyskał lokację miejską w 1570 roku, zdegradowany w 1870 roku[1]. Miasto królewskie położone było w końcu XVIII wieku w starostwie niegrodowym filipowskim w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[2].

Jest siedzibą gminy Filipów. Obejmuje cztery sołectwa: Filipów Pierwszy, Filipów Drugi, Filipów Trzeci i Filipów Czwarty.

Za II RP siedziba zarówno gminy Filipów jak i gminy Czostków. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Filipów jest położony w obrębie Pojezierza Zachodniosuwalskiego, na wzgórzach prawego brzegu rzeki Rospudy. W okolicy znajduje się dużo jezior rynnowych: Kamienne, Rospuda Filipowska, Długie, Garbaś.

Okolice Filipowa posiadają własną, lokalną gwarę.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś została założona w głębi puszczy pojaćwieskiej w początkach XVI wieku przez bojarów litewskich, braci Szembelów, i początkowo nosiła nazwę Szembelowo.

Filipów był jednym z pierwszych miast w tej części kraju. Prawa miejskie (tzw. magdeburskie) otrzymał w 1570 r. za panowania Zygmunta Augusta. Na mocy przywileju królewskiego miasto otrzymało:

  • herb z przedstawieniem raka
  • prawo do trzech jarmarków rocznie
  • prawo do cotygodniowego targu (w każdy poniedziałek)
  • zwolnienie mieszczan od opłat: prętowego, pomiernego i targowego. Dochód z tego ostatniego miał być przeznaczony na budowę ratusza.

Około 1578 r. z miasta i okolic utworzono starostwo niegrodowe. Pierwszym starostą był Aleksander Gwagnin, z pochodzenia Włoch, autor Kroniki sarmackiej; kolejnym - Krzysztof Morsztyn, mieszczanin krakowski. W tym samym czasie, z inicjatywy lekarza królewskiego Mikołaja Bucelli, założono też w Filipowie gimnazjum, zatwierdzone przez Stefana Batorego.

W okresie swego największego rozkwitu miasto, wraz z przyległymi koloniami, po których do dzisiaj zachowały się nazwy Filipów II, Filipów III, Filipów IV, liczyło około 6000 mieszkańców. Trzon populacji stanowili osadnicy z Mazowsza, którzy zasiedlili opustoszałe po krzyżackiej eksterminacji ziemie Jaćwingów. Byli również inni, nawet z bardzo odległych stron pochodzący, osadnicy: trochę Niemców i Litwinów, średniej wielkości społeczność żydowska, a także spore skupisko Holendrów, po których pozostała dziś nazwa ulicy: Olendry.

Ruina gospodarstwa parafii mariawitów

Filipów dwukrotnie w historii był silnym ośrodkiem reform religijnych. U zarania swego istnienia w formie miasta stanowił mocne centrum arian, czyli braci polskich. Starosta Krzysztof Morsztyn gościł tu Fausta Socyna, włoskiego teologa, twórcy socynianizmu. Około 1585 r. powstał w Filipowie zbór. W 1608 r. urodził się tu najwybitniejszy myśliciel arianizmu, Andrzej Wiszowaty. Później, w początkach XX wieku był Filipów siedzibą parafii Kościoła Starokatolickiego Mariawitów, czego pozostałością jest dzisiaj cmentarz mariawicki, położony naprzeciw rzymskokatolickiego oraz działka, na której znajdują się pozostałości po spalonej kaplicy. Miejsce to nie zostało zapomniane przez Kościół Starokatolicki Mariawitów, gdyż corocznie w wakacje organizowane są na niej obozy w celu uprzątnięcia posesji.

Pomnik bitwy z 1656

Rozwój Filipowa został zahamowany w 1635 r. skutkiem wielkiego pożaru. Kolejne zniszczenia przyniosła przegrana przez wojska polskie bitwa pod Filipowem w 1656 r. , w czasie potopu szwedzkiego. Wkrótce potem w mieście wybuchły zarazy, które zdziesiątkowały ludność.

Po ostatnim rozbiorze Filipów znajdował się kolejno w zaborze pruskim, Księstwie Warszawskim (od 1807) i Królestwie Polskim (od 1812 r.). W 1870 r., dokładnie 300 lat po otrzymaniu praw miejskich, ze względu na swoje niewielkie rozmiary został zdegradowany do statusu wsi przez władze carskie.

Pod koniec XIX wieku Filipów był ośrodkiem przemysłu włókienniczego i ruchliwym punktem granicznym (dzięki eksportowi towarów do Prus). W czasie II wojny światowej został w 90% zniszczony. W okresie międzywojennym stacjonował w miejscowości komisariat Straży Granicznej[3] oraz ulokowana była tu placówka Straży Celnej „Filipów”[4].

W Filipowie urodził się Władysław Filipkowski - pułkownik (tytularny generał brygady), Wojska Polskiego

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Wniebowzięcia NMP

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[5]:

  • układ urbanistyczny, nr rej.: 439 z 28.11.1985
  • kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Klasycystyczny. Pierwotnie zbudowany w XVI wieku. Po pożarach wielokrotnie odbudowywany i przebudowywany. Obecny wygląd zawdzięcza przebudowie z lat 1841-42, wykonanej na podstawie prac Piotra Aignera. Wewnątrz kościoła barokowy ołtarz główny z połowy XVII wieku, 1838, nr rej.: 653 z 10.03.1989.
  • cmentarz rzymskokatolicki, nr rej.: 486 z 15.05.1986
  • cmentarz żydowski, nr rej.: 740 z 27.11.1989

Inne obiekty historyczne:

  • cmentarz mariawicki, 1906
  • pozostałości cmentarza ewangelickiego

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.
  2. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.
  3. Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. Tom II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 142. ISBN 83-87424-77-3.
  4. Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej., 1927, s. 295.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 grudnia 2017; 6 miesięcy temu. [dostęp 2018-04-04].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Filipowicz Suwalszczyzna. Panorama turystyczna. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, ss. 48-50 (1980)
  • Lechosław Herz Pojezierze Suwalskie. Warszawa: Wydawnictwo PTTK "Kraj", ss. 54-55 (1983)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]