Województwo łódzkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Łódzkie)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy współczesnego województwa łódzkiego. Zobacz też: województwo łódzkie.
województwo łódzkie
województwo
Herb Flaga
Herb województwa łódzkiego Flaga województwa łódzkiego
Państwo  Polska
Kod ISO 3166-2 PL-LD
TERYT 10
Stolica Łódź
Wojewoda Zbigniew Rau
Marszałek Witold Stępień
Powierzchnia 18 218,95 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności

2 488 417[1]
• gęstość 136,6 os./km²
Urbanizacja 63,8
Tablice rejestracyjne E
Adres Urzędu Wojewódzkiego:
ul. Piotrkowska 104
90-926 Łódź
Adres Urzędu Marszałkowskiego:
al. marsz. J. Piłsudskiego 8
90-051 Łódź
Podział administracyjny
Plan województwa łódzkiego
Liczba miast na prawach powiatu 3
Liczba powiatów 21
Liczba gmin miejskich 18
Liczba gmin miejsko-wiejskich 26
Liczba gmin wiejskich 133
Położenie na mapie Polski
Lodz in Poland (+rivers).svg
Strona Urzędu Wojewódzkiego
Strona Urzędu Marszałkowskiego
Portal Portal Polska
Mapa fizyczna województwa łódzkiego

Województwo łódzkie – jedno z 16 województw Polski, położone w centralnej części kraju. Obejmuje obszar o powierzchni 18 218,95 km². Według danych z 31 czerwca 2016 r. województwo miało 2,5 mln mieszkańców[1]. Ma najmniejszą lesistość w kraju. Siedzibą władz województwa jest Łódź.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzone w 1999 roku z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

Województwo łódzkie w okresie II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Województwo łódzkie w latach 1945–1975[edytuj | edytuj kod]

Województwo łódzkie w latach 1975–1998[edytuj | edytuj kod]

Ludność w latach[edytuj | edytuj kod]

  • 1975: 1 079 200
  • 1980: 1 127 800
  • 1985: 1 149 100
  • 1990: 1 139 500
  • 1995: 1 116 300
  • 1998: 1 099 700

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Termy Uniejów

Według danych z 1 stycznia 2014 powierzchnia województwa wynosiła 18 218,95 km²[2].

Według danych z 2010 województwo łódzkie ma najmniejszą lesistość spośród wszystkich województw – 21,1%[3]. Według danych z 31 grudnia 2012 r. w woj. łódzkim lasy obejmowały powierzchnię 386,1 tys. ha, co stanowiło 21,2% jego powierzchni. Ok. 100 ha lasów znajdowało się w obrębie parku narodowego[4] (Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach będący częścią Kampinoskiego PN).

Położenie administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Województwo jest położone w środkowej Polsce i graniczy z województwami[5]:

Położenie fizycznogeograficzne[edytuj | edytuj kod]

Województwo łódzkie znajduje się na pograniczu dwóch dużych jednostek geomorfologicznych: Niżu Środkowoeuropejskiego i Wyżyn Polskich. W północnej części województwa dominują więc rozległe i prawie płaskie równiny, natomiast w południowej pagórki.

Pod względem fizycznogeograficznym przeważającą część województwa zajmuje Wysoczyzna Łódzka ograniczona od zachodu doliną Warty, od wschodu doliną Pilicy, od północy Pradoliną Warszawsko-Berlińską, zaś od południa łącząca się ze strefą wyżyn Polski (Wzgórza Radomszczańskie).

Topografia[edytuj | edytuj kod]

W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 172 km, to jest 1°33′03″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 179 km, co w mierze kątowej daje 2°35′05″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

Ukształtowanie powierzchni ma charakter nizinny (średnia wysokość 169,6 m n.p.m.)[6]
Najwyższymi punktami są wierzchołki, naturalny Fajnej Ryby – 347 m n.p.m. i sztucznie utworzony Góry Kamieńskiej – 386 m n.p.m.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Pałac Izraela Poznańskiego
Pałac Poznańskich
Pałac Scheiblera – obecnie Muzeum Kinematografii
Pałac Scheiblerów przy Piotrkowskiej
Pałac Edwarda Herbsta
Dworek i pałac Grohmana
Nowoczesne centrum Łodzi
Łódzki Manhattan
Bank Narodowy w Łodzi
Bank Geyera
Bank Handlowy w Łodzi
Dom Bankowy Landaua
Kamienica Scheiblerów
Kamienica Sendrowicza
Plac Wolności
Piotrkowska
Piotrkowska
Pasaż Meyera
Ulica Nawrot w centrum Łodzi
Atlas Arena podczas meczu
Miejscowości
Klasycystyczny ratusz łowicki
Ratusz i Brama Krakowska w Wieluniu
Aleksandrów Łódzki, od lewej ratusz, dalej kościół i ul. Wojska Polskiego
Dworek Jabłońskich w Głownie, obecnie Muzeum Regionalne w Głownie
Pajęczno z lotu ptaka
Działoszyn z lotu ptaka
Rynek w Warcie
Zamek w Uniejowie – pierwszym polskim uzdrowisku termalnym
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu – najmłodszym mieście w województwie
Rynek w Błaszkach
Pałac w Walewicach
Obiekty pofabrykanckie
Centrum Manufaktura
Przędzalnia Karola Scheiblera na Księżym Młynie
Remiza na Księżym Młynie
Osiedle robotnicze na Księżym Młynie
Dawna fabryka Krusche&Ender w Pabianicach
Fabrykancki pałac Schlosserów w Ozorkowie
Biała Fabryka
Beczki Grohmana
Fabryka Fryderyka Schweikerta
Fabryka Józefa Balle
Fabryka Kindermanna – obecnie Hotel Focus
Obiekty sakralne
Kościół św. Józefa w Wieluniu – w pierwszym mieście zaatakowanym przez hitlerowskie Niemcy
Gotycki tył kolegiaty w Łasku
Kościół i były klasztor jezuitów w Rawie Mazowieckiej
Drewniany kościółek w Wieruszowie
Kościół w Tuszynie
Kościół w Strykowie
Kościół św. Mikołaja w Rzgowie
Kościół w Złoczewie
Kościół i dzwonnica w Białej Rawskiej
Kościół w Kamieńsku
Gotycki kościół w Szadku

W województwie łódzkim są 44 miasta, w tym 3 miasta na prawach powiatów. Miasta zostały uszeregowane według liczby mieszkańców. Liczba ludności i powierzchnia według GUS z dnia 30 czerwca 2014[7]:

Miasto Liczba ludności
(30 czerwca 2014)
Powierzchnia
[km²]
POL Łódź COA.svg Łódź 708.554 293,25
POL Piotrków Trybunalski COA 1.svg Piotrków Trybunalski 75.732 67,24
POL Pabianice COA.svg Pabianice 67.462 32,99
Herb Tomaszowa Mazowieckiego.png Tomaszów Mazowiecki 64.712 41,3
POL Bełchatów 1 COA.svg Bełchatów 59.469 34,64
POL Zgierz COA.svg Zgierz 57.458 42,33
POL Skierniewice COA.svg Skierniewice 48.693 36,08
POL Radomsko COA.svg Radomsko 47.560 51,43
POL Kutno COA 1.svg Kutno 45.523 33,59
POL Zduńska Wola COA.svg Zduńska Wola 43.430 24,57
POL Sieradz COA.svg Sieradz 43.195 51,22
POL Łowicz COA.svg Łowicz 29.280 23,42
POL Wieluń COA.svg Wieluń 23.451 16,87
POL Opoczno COA.svg Opoczno 22.100 24,75
POL Aleksandrów Łódzki COA.svg Aleksandrów Łódzki 21.257 13,82
POL Ozorków COA.svg Ozorków 20.136 15,46
POL Łask COA.png Łask 17.955 15,67
POL Konstantynów Łódzki COA.svg Konstantynów Łódzki 17.831 27,25
POL Rawa Mazowiecka COA.svg Rawa Mazowiecka 17.793 14,28
POL Głowno COA.svg Głowno 14.751 19,84
POL Łęczyca COA.svg Łęczyca 14.730 8,95
POL Koluszki COA.svg Koluszki 13.401 9,90
POL Brzeziny COA.svg Brzeziny 12.579 21,58
Herb Wieruszowa.svg Wieruszów 8.727 5,97
POL Żychlin COA.svg Żychlin 8.553 8,68
POL Zelów COA.svg Zelów 7.801 10,75
POL Poddębice COA.svg Poddębice 7.762 5,87
POL Tuszyn COA.svg Tuszyn 7.329 23,25
POL Pajęczno COA.svg Pajęczno 6.802 20,23
POL Sulejów COA.svg Sulejów 6.362 26,26
POL Działoszyn COA.svg Działoszyn 6.144 4,94
POL Krośniewice COA.svg Krośniewice 4.530 4,18
POL Drzewica COA.svg Drzewica 3.997 4,81
POL Przedbórz COA.svg Przedbórz 3.674 6,08
POL Stryków COA.svg Stryków 3.539 8,15
POL Rzgów COA.svg Rzgów 3.409 16,77
POL Złoczew COA.svg Złoczew 3.390 13,79
POL Warta COA.svg Warta 3.325 10,85
POL Biała Rawska COA.svg Biała Rawska 3.223 9,53
POL Uniejów COA.svg Uniejów 3.079 12,23
POL Kamiensk COA.svg Kamieńsk 2.871 11,99
POL gmina Wolbórz COA new.svg Wolbórz 2.375 15,18
POL Błaszki COA.svg Błaszki 2.253 1,62
POL Szadek COA.svg Szadek 2.025 17,93

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Ludność i powierzchnia
(dane GUS, stan: 30 czerwca 2014)[7]
Lp. Herb Flaga Powiat Siedziba władz Powierzchnia
[km²]
Ludność
(30 czerwca 2014)
Gęstość zaludnienia
[osób/km²]
1 POL powiat bełchatowski COA.svg POL powiat bełchatowski flag.svg bełchatowski Bełchatów 967,60 113.157 117
2 POL powiat brzeziński COA.svg Flaga powiatu brzezińskiego brzeziński Brzeziny 358,56 30.909 86
3 POL powiat kutnowski COA.svg POL powiat kutnowski flag.svg kutnowski Kutno 886,86 100.194 113
4 POL powiat łaski COA.svg POL powiat łaski flag.svg łaski Łask 618,23 50.670 82
5 POL powiat łęczycki COA.svg Flaga powiatu łęczyckiego łęczycki Łęczyca 772,75 51.469 67
6 POL powiat łowicki COA.svg Flaga powiatu łowickiego łowicki Łowicz 988,17 80.144 81
7 POL powiat łódzki wschodni COA.svg Flaga powiatu łódzkiego wschodniego łódzki wschodni Łódź 499,76 69.991 140
8 POL powiat opoczyński COA.svg Flaga powiatu opoczyńskiego opoczyński Opoczno 1040,19 77.919 75
9 POL powiat pabianicki COA 1.svg Flaga powiatu pabianickiego pabianicki Pabianice 492,18 119.596 243
10 Herb powiatu pajęczańskiego Flaga powiatu pajęczańskiego pajęczański Pajęczno 803,82 52.390 65
11 Herb powiatu piotrkowskiego Flaga powiatu piotrkowskiego piotrkowski Piotrków Trybunalski 1428,74 91.568 64
12 POL powiat poddębicki COA.svg POL powiat poddębicki flag.svg poddębicki Poddębice 881,21 41.836 47
13 POL powiat radomszczański COA.svg POL powiat radomszczański flag.svg radomszczański Radomsko 1442,57 116.039 80
14 POL powiat rawski COA.svg Flaga powiatu rawskiego rawski Rawa Mazowiecka 646,20 49.499 77
15 POL powiat sieradzki COA.svg Flaga powiatu sieradzkiego sieradzki Sieradz 1490,83 119.847 80
16 POL powiat skierniewicki COA.svg Brak flagi skierniewicki Skierniewice 753,57 38.249 51
17 POL powiat tomaszowski (łódzki) COA.svg Flaga powiatu tomaszowskiego tomaszowski Tomaszów Mazowiecki 1024,79 119.492 117
18 POL powiat wieluński COA.svg POL powiat wieluński flag.svg wieluński Wieluń 926,48 77.542 84
19 Herb powiatu wieruszowskiego Brak flagi wieruszowski Wieruszów 577,13 42.227 73
20 POL powiat zduńskowolski COA.svg POL powiat Zduńskowolski flag.svg zduńskowolski Zduńska Wola 369,23 67.834 184
21 POL powiat zgierski COA.svg POL powiat zgierski flag.svg zgierski Zgierz 855,18 164.916 193
22 POL Łódź COA.svg POL Łódź flag.svg Łódź 293,25 708.554 2416
23 POL Piotrków Trybunalski COA 1.svg POL Piotrków Trybunalski flag 1.svg Piotrków Trybunalski 67,24 75.732 1126
24 POL Skierniewice COA.svg Flaga Skierniewic Skierniewice 34,41 48.693 1415
Razem 24 21 18 218,95 2 508 464 138

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 30 czerwca 2014 r. województwo miało 2 508 464 mieszkańców[7].

Dane z 30 czerwca 2014:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 2 508 464 100 1 312 958 52 1 195 506 48
powierzchnia 18 218,96 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
138 72 66
  • Piramida wieku mieszkańców W. łódzkiego w 2014 roku[1].


Piramida wieku Lodzkie.png

Religia[edytuj | edytuj kod]

Administracja i polityka[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Łódzkiego Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi

Samorząd wojewódzki[edytuj | edytuj kod]

Organem stanowiącym samorządu jest Sejmik Województwa Łódzkiego, składający się z 33 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Łódź. Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.

Marszałkowie Województwa Łódzkiego:

Administracja rządowa[edytuj | edytuj kod]

Terenowym organem administracji rządowej jest Wojewoda Łódzki, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Łódź[8], gdzie znajduje się Łódzki Urząd Wojewódzki w Łodzi.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 produkt krajowy brutto woj. łódzkiego wynosił 98,8 mld zł, co stanowiło 6,1% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 39,0 tys. zł (93,2% średniej krajowej), co plasowało łódzkie na 6. miejscu względem innych województw[9].

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. łódzkiego w 3. kwartale 2011 wynosiło 3316,60 zł, co lokowało je na 9. miejscu względem wszystkich województw[10].

W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 152,8 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 13,8% do aktywnych zawodowo[11].

Według danych z 2011 5,5% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. łódzkiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji)[12].

Zasoby surowców mineralnych[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Największe ośrodki:

Największe przedsiębiorstwa przemysłowe (według przychodów ogółem):

Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Fragment autostrady A2 w pobliżu Strykowa
Droga krajowa 70 w Skierniewicach
Fragment ulicy Warszawskiej (droga nr 74) w Wieluniu
Jedna z ulic w centrum Brzezin
Ulica Zamkowa w centrum Pabianic
Ulica Łaska w Zduńskiej Woli – oś tego miasta
Drogi krajowe w województwie łódzkim[13]
Droga Trasa Obecna długość w województwie Uwagi
1E75 ŁódźPiotrków TrybunalskiRadomskoCzęstochowaKoziegłowySiewierzDąbrowa Górnicza 104 km
A1E75 S6 GdańskToruńŁódźPiotrków TrybunalskiCzęstochowaGliwiceGorzyczkigranica państwa z Czechami Czechy 67,3 km
A2E30 granica państwa z Niemcami NiemcyŚwieckoPoznańŁódźWarszawa (węzeł „Konotopa”) – ... – Warszawa (węzeł „Lubelska”) – Biała PodlaskaKukurykigranica państwa z Białorusią Białoruś 108 km
S8E67 Wrocław (Psie Pole) – KępnoSieradzA1 (Łódź) – ... – A1 (Piotrków Trybunalski) – Rawa MazowieckaWarszawaOstrów MazowieckaZambrówChoroszcz S19 104 km
12 granica państwa z Niemcami NiemcyŁęknicaDrożów 3GłogówLesznoJarocinKaliszSieradzPiotrków TrybunalskiSulejówRadomZwoleńPuławyLublinDorohuskgranica państwa z Ukrainą Ukraina 159 km
S12 A1 Piotrków TrybunalskiSulejówRadomPuławyKurówLublinPiaskiChełmDorohusk – granica państwa z Ukrainą Ukraina ? W województwie brak odcinków w eksploatacji
14 ŁowiczStrykówŁódźPabianice S14 83,2 km
S14 Zachodnia Obwodnica Łodzi A2S8 13,7 km Czynny odcinek Łódź-Lublinek – Róża, pozostałe odcinki w fazie planowej.
42 NamysłówKluczborkPraszkaRudnikiDziałoszynPajęcznoNowa BrzeźnicaRadomskoPrzedbórzRuda MalenieckaKońskieSkarżysko-KamiennaRudnik 97,8 km
43 Wieluń 45RudnikiKłobuckCzęstochowa 16 km
45 Zabełków 78KrzyżanowiceRacibórzKrapkowiceOpoleBierdzanyKluczborkPraszkaWieluńZłoczew 32,6 km
48 Tomaszów MazowieckiInowłódzKlwówPotworówBiałobrzegiGłowaczówKozieniceSłowiki NoweSieciechówOpactwoDęblinMoszczankaKock 35,9 km
60 ŁęczycaKutnoGostyninŁąckPłockBielskDrobinCiechanówRóżanOstrów Mazowiecka 37,8 km
70 ŁowiczSkierniewiceZawady 37,7 km
71 StrykówZgierzKonstantynów ŁódzkiPabianiceRzgów 52,2 km
72 KoninTurekŁódźRawa Mazowiecka 121 km
74 S8 - Wieluń - Bełchatów - Piotrków Trybunalski -SulejówŻarnówRuda MalenieckaKielceŁagówOpatówOżarówAnnopolKraśnikJanów LubelskiFrampolGorajecSzczebrzeszynZamośćHrubieszówZosin – granica państwa z Ukrainą Ukraina ~ 150 km
S74 S12 (Sulejów) – KielceOpatówTarnobrzegStalowa WolaS19 (Nisko) ? W województwie brak odcinków w eksploatacji
83 TurekSieradz 28,6 km
91 GdańskTczew1 (węzeł „Nowe Marzy”) – ... – GłuchówPiotrków TrybunalskiKamieńskRadomskoKłomniceCzęstochowa 147 km
92 WarszawaSochaczewŁowiczKutnoKołoKoninWrześniaPoznańRzepin 75,3 km

Na terenie województwa przebiega 1179 km dróg wojewódzkich, 7975 km powiatowych i 13380 km gminnych (2008 rok)[14].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Czynne linie kolejowe na obszarze województwa:

Planowana jest budowa szybkiej kolei łączącej Łódź z Warszawą, Poznaniem i Wrocławiem, tzw. linii „Y”.

Województwo łódzkie jest właścicielem Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej, która obsługuje ruch pasażerski na wybranych liniach kolejowych.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Terminal I portu lotniczego Lublinek

Na obszarze województwa zlokalizowane są następujące lotniska:

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Załęczański Park Krajobrazowy – Warta w okolicy Lisowic.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ochrona przyrody w województwie łódzkim.

System ochrony krajobrazu obejmuje prawie 9% powierzchni województwa (ok. 1800 km²). Istnieje 89 rezerwatów i 7 parków krajobrazowych:

Nauka i oświata[edytuj | edytuj kod]

Budynek wydziału prawa Uniwersytetu Łódzkiego

Uczelnie publiczne (Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Muzyczna, Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna, Politechnika Łódzka, Uniwersytet Medyczny w Łodzi i największa uczelnia regionu – Uniwersytet Łódzki) oraz 22 uczelnie niepubliczne w samej Łodzi, w tym największa w Polsce uczelnia niepubliczna AHE. Istnieje także wiele oddziałów filialnych w większych miastach regionu (Tomaszów Mazowiecki, Piotrków Trybunalski, Skierniewice, Bełchatów, Sieradz, Kutno, Wieluń).

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

W województwie łódzkim działa centrum powiadamiania ratunkowego, które znajduje się w Łodzi i które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c http://www.polskawliczbach.pl/lodzkie, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. ISSN 1505-5507.
  3. Rocznik Statystyczny Województw 2011 (wybrane tablice). , s. 69, 2012-01-24. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1230-5820. 
  4. Raport o stanie lasów w Polsce 2012. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2013, s. 78. ISSN 1641-3229.
  5. geoportal.gov.pl. geoportal.gov.pl. [dostęp 2013-07-27].
  6. DIGITAL ELEVATION DATA (ang.). VIEWFINDER PANORAMAS.
  7. a b c Tabele demograficzne, stan z 30 czerwca 2014 r.
  8. (Art. 3.) Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603)
  9. Rocznik Statystyczny Województw 2014. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015-01-12, s. 625. ISSN 1230-5820.
  10. Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 28 listopada 2011 r. (M.P. z 2011 r. Nr 108, poz. 1099).
  11. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec marca 2012 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2012-04-26. [dostęp 2012-05-20].
  12. Ubóstwo w Polsce w 2011r. Główny Urząd Statystyczny, 2012-05-31. [dostęp 2012-06-08]. s. 15.
  13. Rozporządzenie Rady Ministrów zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 187, poz. 1446).
  14. Transport – wyniki działalności w 2008 r./Transport – Activity Results in 2008 (pol. • ang.). Główny Urząd Statystyczny, 2009. [dostęp 2009-12-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-11-22)]. s. 110. ISSN 1506-7998.
  15. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]