Chocz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Chocz (ujednoznacznienie).
Chocz
Rynek w Choczu
Rynek w Choczu
Herb Flaga
Herb Chocza Flaga Chocza
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat pleszewski
Gmina Chocz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie do 1870
od 2015
Burmistrz Marian Dariusz Wielgosik
Powierzchnia 6.87 km²
Populacja (2006)
• liczba ludności

1797
Strefa numeracyjna
(+48) 62
Kod pocztowy 63-313
Tablice rejestracyjne PPL
Położenie na mapie powiatu pleszewskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu pleszewskiego
Chocz
Chocz
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Chocz
Chocz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chocz
Chocz
Ziemia 51°58′31″N 17°52′13″E/51,975278 17,870278
SIMC 0195564
Urząd miejski
Rynek 17
63-313 Chocz
Strona internetowa

Choczmiasto w województwie wielkopolskim, w powiecie pleszewskim, siedziba gminy Chocz.

Położenie[edytuj]

Chocz leży nad dolną Prosną, na skraju Równiny Rychwalskiej. W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie kaliskim.

Historia[edytuj]

Pierwsza Rzeczpospolita[edytuj]

W średniowieczu był tutaj gród książęcy, wzmiankowany w źródłach pisanych od 1294 r. pod nazwą Chodecz, w dokumentach wzmiankowany również jako Chodecz lub Chotecz, również: Chodec, Chocia, Chodcza.

Pierwszym wydarzeniem historycznym wzmiankowanym w źródłach jest pobyt księcia wielkopolskiego Przemysła II, który 27 maja 1294 nadał przywilej na rzecz proboszcza św. Wojciecha spod Kalisza.

Podanie wiąże powstanie Chocza z rokiem 1331 i królem Władysławem Łokietkiem[1]. Jednakże legenda ta stanowi raczej fikcyjny opis i nie należy przypisywać jej wartości historycznej. Do 1654 roku wieś Lipe stanowiła gniazdo rodowe Lipskich herbu Grabie[2].

Za założyciela Chocza uznaje się Kazimierza Wielkiego, który nakazał w Choczu wybudowanie niewielkiego zamku na wyspie rzecznej służącego jako stacja na trasie łączącej zamek królewski w Kaliszu i zamek w Pyzdrach[3]. On prawdopodobnie nadał osadzie przygrodowej prawa miejskie. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 r. starosta odolanowski Bartosz Werenborg zajął zamek i rozbudował go[4].

Od XV wieku Chocz był miastem prywatnym. Nie wiadomo co stanowiło powód przejścia miasta z domeny królewskiej na własność prywatną. Stanowił własność szlacheckich rodów wielkopolskich, początkowo Chodeckich herbu Poraj. Właścicielem miasta był Maciej z Chocza, student Akademii Krakowskiej z 1429 roku, oraz Stanisław z Chocza, starosta kaliski. W trakcie wojny trzynastoletniej w 1458 r. podczas zjazdu w Kole, Chocz został zakwalifikowany do ostatniej kategorii miast i miasteczek i z tej racji wystawił na tę wojnę tylko dwóch zbrojnych.

Za pośrednictwem Oleśnickich miasto przeszło w ręce Ostrorogów herbu Nałęcz. W 1556 r. Chocz przeszedł w ręce Marszewskich herbu Rogala, którzy byli innowiercami i odebrali parafię katolikom, oddając ją w ręce braci czeskich. W 1575 r. właściciel miasta, Jan Marszewski, syn Wojciecha, potwierdził nadania dokonane przez ojca dla braci czeskich. Pod koniec XVI wieku właścicielami zostali Trąpczyńscy. 13 czerwca 1592 r. spisali oni umowę dzierżawy na miejscowości Chocz i Kwilenie, wymieniając w treści nazwy miejscowości, w których mieszkali chłopi pa W Kaliszu, 13 czerwca 1592 r. spisali oni kontrakt dzierżawny na majętności „Chocz i Kwilenie”. W treści kontraktu występują następujące nazwy okolicznych terenów. Z początkiem wieku XVII miasto przeszło na własność innowierczej rodziny Mycielskich herbu Dołęga. W 1612 r. Krzysztof Mycielski potwierdził przywileje braci czeskich. Zofia i Krzysztof Mycielscy w 1619 r. zastawili miasteczko Chocz i wieś Kwilenie z przyległościami Dobrogostowi i Zofii Brzechwom. Kontrakt jest źródłem informacji dotyczących majątku Mycielskich. Dobrami przyległymi były wsie Olesiec i Mycielinko]]. W puszczy stacjonowali strzelcy, po jednym w Kwileniu i Mycielinku. W mieście prowadzili działalność piekarze, piwowarzy, wytwarzający wódkę oraz jazowi rybacy.

W roku 1620 Chocz został przejęty przez ród Lipskich herbu Grabie z Lipego. Najpierw właścicielem był Prokop, później Andrzej Lipski. Andrzej Lipski, syn Jana, wychowany był w wierze ewangelicko-reformowanej. Pobierał nauki na różnowierczej Akademii w Strasburgu (później studiował też w Heidelbergu), gdzie w roku 1592 wystąpił z obroną pewnej tezy prawniczej. Zaraz po powrocie do kraju przeszedł na katolicyzm. W 1603 r. przyjął święcenia kapłańskie. W 1616 r. został mianowany biskupem łuckim (do 1622 r.), a w 1623 r. biskupem kujawskim (do 1631 r.). W 1620 r., po śmierci Stanisława Żółkiewskiego, objął urząd kanclerza wielkiego koronnego. W 1630 został biskupem krakowskim. Będąc gorliwym katolikiem Andrzej usunął z Chocza innowierców, odbierając im kościół św. Wawrzyńca. W 1629 funduje budowę Kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja Apostoła w Choczu, który został później podwyższony do rangi kościoła kolegiackiego. Kościół ten został wzniesiony na fundamentach zamku z czasów Kazimierza Wielkiego i obok rezydencji panów chockich - dzisiejszego pałacu infułatów. Rok później rozpoczął on również budowę, początkowo drewnianych budynków klasztoru i kościoła klasztornego św. Michała, do których sprowadził ojców Reformatów, którzy mieli walczyć z herezją protestancką.

Kościół pokolegiacki

Na mocy przywileju wydanego w 1622 r. przez Zygmunta III Wazę Chocz wraz z pobliskimi majątkami miał na zawsze pozostawać w rękach rodu Lipskich lub ich najbliższej rodziny. W 1629 r. Andrzej otrzymał pozwolenie od króla na założenie kapituły, co potwierdzone zostało przez papieża Urbana VIII w 1631 r. Na mocy fundacji postanowiono, że proboszczem w Choczu może być tylko Lipski herbu Grabie lub osoba blisko spokrewniona z rodziną Lipskich. W skład kapituły wchodzili: prepozyt infułat, kustosz, dziekan i sześciu wikariuszy. Przy kolegiacie powstała szkoła dla uczniów z rodziny Lipskich. Akt fundacyjny przewidywał również szpital dla kanoników emerytów.

W 1653 r. odbyła się kongregacja ojców Reformatorów. W początku wieku XVIII drewnianym budynkom zespołu klasztornego groziło zawalenie. Z tej racji podjęli oni inicjatywę budowy nowych budynków kościoła i klasztoru, tym razem z cegły. Konsekrację wybudowanego od podstaw murowanego kościoła dokonał w 1733 r. Franciszek Kraszkowski, sufragan gnieźnieński.

Jan Aleksander Lipski

Prepozytami w Choczu byli kolejno:

W 1787 r. w Choczu manufakturę metalurgiczną założył żyd Szlama Efromowicz. Wybudował piec i trzy fryszerki. Kazimierz Lipski powiększał majątek kosztem uszczuplania uprawnień mieszczańskich. Około 1790 r. powstała kuźnica, której budowa spowodowała obciążenie mieszczan chockich. Doprowadziło to długoletniego sporu między mieszczańtwem a Kazimierzem Lipskim, do którego dołączył się oszukany dzierżawca, Antoni Owsiany. Lipski zabronił pędzenia wódki i warzenia piwa, a także zabrał młyb na Prośnie, który należał do miasta.

W XVIII w. miasto podupadło, głównie przez działalność Kazimierza Lipskiego, który odebrał mieszczanom przywileje. W Choczu było wtedy 90 domów drewnianych, z tego 42 pokryte były gontem i 48 pod strzechą, w których zamieszkiwało 491 mieszkańców, którzy byli katolikami. Na przedmieściach stało 41 stodół. W mieście były czynne 4 studnie publiczne (na Rynku i przy kościele św. Wawrzyńca) i 12 studni prywatnych. Do wyposażenia przeciwpożarowego należało: 5 haków ogniowych oraz drabina na każdym domu. W mieście odnotowano następujący stan pogłowia bydła: 70 koni, 40 wołów, 160 krów, 90 owiec, 105 świń. Pola miejskie zawierały tylko 96 grzędek ziemi uprawnej oraz 90 mórg łąki. Zgodnie z przywilejem obszar był większy, także miasto posiadało przywilej korzystania z lasu i wypasu, ale ten przywilej i pola zabrał im bezprawnie dziedzic. Wśród stałych mieszkańców żyło w Choczu 112 mężczyzn, 142 kobiet, 17 nieżonatych chłopców powyżej 10 lat, 40 panien niezamężnych powyżej 10 lat, 95 chłopców i dziewczyn poniżej 10 lat. Działalność rzemieślniczą prowadziło 4 piekarzy, 2 rzeźników, 1 młynarz, 1 ślusarz, 3 krawców, 5 szewców, 1 stelmach i kołodziej, 3 garncarzy, 1 ceglarz pański. Ponadto 1 aptekarz, 1 fryzjer i chirurg, 24 browarników lecz tylko 4 mogło prowadzić działalność i 1 organista przy kolegiacie. Każdy z mieszkańców mógł prowadzić szynk, lecz ta działalność też była zabroniona przez dziedzica. Główne dochody i wyżywienie miasta pochodziło z rolnictwa i ograniczonego handlu. Ze względu na ograniczenia przywilejów mieszczanie żyli w nędzy. Miejskie szynki, browarnie i gorzelnie oraz młyn przejął Lipski, w mieście było 5 pańskich szynków.

Okres zaborów[edytuj]

Na mocy II rozbioru Chocz znalazł się pod zaborem pruskim, w prowincji Prusy Południowe, departamencie kaliskim.

Majątek Lipskich został skonfiskowany przez władze pruskie w 1797 r. Stało się to po śmierci Kazimierza Lipskiego, a przed objęciem prepozytury przez Wojciecha Lipskiego. Dawni właściciele odwołali się, ale 17 grudnia 1798 r. sąd utrzymał decyzję o konfiskacie w mocy. Władze pruskie wprowadzili nową administrację, język, popierali handel i osadnictwo pruskie. W tym okresie rozlokowano osadników na terenach dzisiejszych wsi: Nowa Kaźmierka (dawniej Holendry Kaźmierskie), Józefów (dawniej Holendry Józefowskie), Nowolipsk (dawniej Holendry Nowolipskie, Nowo Lipe). W tym czasie również Chocz przeżył chwilowy rozwój.

W latach 1807-1815 Chocz znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, w departamencie kaliskim. Postanowienia Kongresu wiedeńskiego z 1815 r. spowodowały podział Wielkopolski między zabór pruski (Wielkie Księstwo Poznańskie) i rosyjski (Królestwo Polskie). Granicą obu państw stała się mocno strzeżona rzeka Prosna. Z tego okresu pochodzą słupy graniczne. W tym czasie miasto posiadało połączenie drogowe z Pleszewem przez drewniany most na Prośnie w okolicach Grodziska. Mieszczanie zajmowali się głównie rolnictwem, handel był słabo rozwinięty.

W 1819 r. w wyniku reformy diecezji zlikwidowana została kapituła, choć prawdopodobnie istniała jeszcze do 1825 r. W 1822 r. spalił się drewniany kościół św. Wawrzyńca. Nie podjęto prób odbudowy. Kościołem parafialnym została kolegiata. Parafia Chocz należała do dekanatu kaliskiego, z 3450 wiernymi, której właścicielem był (1860) hrabia Atanazy Raczyński, szambelan dworu pruskiego.

Podczas powstania styczniowego w dniu 1 maja 1863 r. oddziały płk Edmunda Taczanowskiego stoczyły potyczkę pod Choczem (przy folwarku Olesiec) i pokonały podjazd rosyjski, wyzwalając Chocz.

W roku 1864 zniesiono klasztor ojców Reformatów. 2 marca tego roku wprowadzono uwłaszczenie chłopów. Nie dotyczyło ono jednak rolników mieszkających w miasteczkach rolniczych. Ukaz z 9 listopada 1866 r. przyznał mieszczanom ziemię na własność, mieszczanom dzierżawcom dano możliwość wykupu gruntów.

Na przełomie 1869 i 1870 r. przeprowadzono reformę miast w Królestwie Polskim. Według tego spisu Chocz zakwalifikowano do 5 kategorii rzędu miast. Stan zabudowy i zamieszkania miasta kształtował się następująco: 3 domy murowane i 100 drewnianych, zamieszkiwało je 1230 mieszkańców, w tym 1214 chrześcijan, i 16 żydów. Nieruchomości zamieszkiwali mieszczanie rolnicy – 878 i mieszczanie nie rolnicy 128. Chocz utracił prawa miejskie i został wraz z innymi miastami w powiecie kaliskim zdegradowany do osady (Chocz, Iwanowice, Koźminek, Opatówek, Staw, Stawiszyn).

Z inicjatywy mieszkańców i za zgodą administracji zaborczej utworzono w 1908 r. Straż Ogniową Ochotniczą. Powstał także Bank Spółdzielczy. Na początku XX w. Chocz nawiedziły pożary które strawiły dużą część zabudowy. W 1912 r. i w 1913 r. spaleniu uległy budynki mieszkalne i 9 sierpnia 1914 r. gdzie spaliła się znaczna część Chocza.

Druga Rzeczpospolita[edytuj]

W 1920 r. do klasztoru powracają ojcowie franciszkanie.

W dwudziestoleciu międzywojennym Chocz stanowił ośrodek różnych rzemiosł, ale miasto nie przeżyło większego rozwoju gospodarczego, również przez to, że kryzys ekonomiczny w Wielkopolsce trwał aż do 1935 r.

Do 1938 r. Chocz należał do województwa łódzkiego, po tym okresie powiat kaliski włączono do województwa poznańskiego.

W latach 1923-1924 i 1926-1929 w Choczu prezesem klasztoru był Sługa Boży Kościoła katolickiego i męczennik o. Euzebiusz Huchracki.

Wzrosła też liczba mieszkańców i w 1939 r. wynosiła 1600 osób.

II wojna światowa[edytuj]

Wehrmacht zajął, bez trudności, Chocz (przemianowany na Petershagen) 4 września 1939 r., ustanawiając własną administrację. Na mocy dekretu z 8 października 1939 r. Chocz został wcielony do III Rzeszy i znalazł się w obrębie Kraju Warty (niem. Wartheland), w rejencji kaliskiej. Germanizację zaplanowano na 10 lat. Mniejszość niemiecka na tych terenach była rozproszona i często spolonizowana. Ten stan rzeczy spowodował eksterminację ludności żydowskiej a następnie polskiej. Proboszcza, ks. Romana Pawłowskiego rozstrzelano 18 października 1939 r., pod pretekstem przechowywania broni i amunicji. Jego nazwiskiem nazwana została jedna z ulic w mieście.

Od marca 1940 r. przez kolejny rok istniało w Choczu getto. Przebywało w nim 39 Żydów, do prac przy naprawianiu ulic, rąbaniu drewna i noszeniu wody. Niemcy wykorzystując ich zburzyli w Choczu 4 figury religijne i pomnik Józefa Piłsudskiego.

Ludność polską objęto przymusowym wywozem do Generalnego Gubernatorstwa lub na prace przymusowe do Niemiec. Ludność pracujący przy produkcji wikliny została przymusowo przesiedlana, przez co w jednym domu mieszkało kilka rodzin. Produkcja wikliny początkowo odbywała się w klasztorze, później na plebani. Na ziemiach przykościelnych uprawiano warzywa.

Pod koniec roku 1944 na Chocz spadła próbna rakieta V 1.

Armia Czerwona odbiła Chocz w styczniu 1945 r.

Po II wojnie światowej[edytuj]

Po II wojnie światowej przywrócony został podział administracyjny z czasów II Rzeczpospolitej. Do 1956 r. Chocz leżał w powiecie kaliskim, a od tego roku w utworzonym powiecie pleszewskim.

Od wyzwolenie zaczęto wprowadzać reformę rolną. Przeprowadzana była przez Powiatowego Pełnomocnika Reformy Rolnej w Kaliszu, a na poziomie gminy 20 pełnomocników gminnych. Parcelacja ukończona została w kwietniu 1945 r.

W 1948 r. z inicjatywy OSP przy wsparciu finansowym mieszkańców wybudowano figurę św. Wawrzyńca w miejscu zniszczonej w czasie wojny.

Gmina o charakterze rolniczym, choć w samym Choczu działalność prowadzili rzemieślnicy: stolarze, kołodzieje, szewcy, koszykarze. Chocz był ośrodkiem wyrobu wikliny, w tym mebli wiklinowych, które były eksportowane do krajów Europy, USA i Kanady. Chocz za pośrednictwem PKS ma zapewnioną komunikację z Kaliszem, Pleszewem i Gnieznem.

Po wyzwoleniu do Chocza powracają ojcowie franciszkanie. Krótko po wojnie kościołem parafialnym był kościół klasztorny, ponieważ kolegiacie groziło zawalenie. Powodem było zarysowanie murów. Od 1951 r. proboszczem został ks. Józef Sieradzan, który przeniósł siedzibę parafii z powrotem do kolegiaty. Rozpoczęto też remonty kościoła i plebanii. W 1957 r. franciszkanie opuszczają klasztor, a w 1959 r. do Chocza przybywają siostry pasterki od Opatrzności Bożej.

Od 1956 r. działalność rozpoczęło stałe kino w budynku OSP.

W latach 70. Chocz przodował w hodowli owiec. W pierwszej połowie lat 70. miały miejsce poważne pożary. Wtedy też nastąpił rozwój budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego. Powstaje osiedle domków jednorodzinnych. W 1975 r. do użytku oddano most na Prośnie o konstrukcji żelbetonowej, który połączył Chocz z Pleszewem. W tym samym roku utworzono Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną. Wybudowano: ośrodek zdrowia, przedszkole, dom nauczyciela, przystanek autobusowy, stację paliw, urząd gminy, stację uzdatniania wody i wodociąg. Przeprowadzono scalanie gruntów.

W latach 80. nastąpiło załamanie sytuacji gospodarczej w Choczu. Ponowny rozwój rozpoczął się z początkiem lat 90. Wybudowano nowe drogi łączące Chocz z wsiami gminy, chodnik wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 442, rozbudowa szkoły o salę sportową, przebudowa ulic i chodników.

W roku 2002 Chocz opuszczają siostry pasterki. 1 lipca 2005 r. następuje zmiana administracji kościelnej. Parafię, klasztor i kolegiatę oraz inne dobra kościelne przejmują ponownie franciszkanie. Z powodu bliskości Prosny i podmakania fundamentów kolegiata wymagała zamknięcia, którego powodem była możliwość zawalenia zabytku. W 2012 r. kolegiatę zamknięto, rozpoczął się remont kościoła. W 2014 r. wykonano remont wieży i dachu[5].

1 stycznia 2015 r. miejscowość odzyskała prawa miejskie[6].

Zabytki[edytuj]

Zabytki chronione prawnie[edytuj]

Inne obiekty historyczne[edytuj]

  • dawna rosyjska strażnica graniczna z XIX wieku,
  • dwa metalowe słupy graniczne Królestwa Polskiego,
  • dawna plebania kościoła parafialnego św. Wawrzyńca,
  • wolnostojąca figura św. Wawrzyńca w miejscu zniszczonego w 1822 roku przez pożar kościoła parafialnego.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Ciekawostka[edytuj]

Transport[edytuj]

Transport drogowy[edytuj]

Poza drogą wojewódzką nr 442 z Chocza biegnie szereg dróg powiatowych: nr 4334P do Pleszewa, nr 4320P do Nowego Oleśca, nr 4310P przez Starą Kaźmierkę i Nową Kaźmierkę do Białobłot.

Komunikacją autobusową zajmuje się PKS w Kaliszu Sp. z o.o. obsługujący kursy do Kalisza, a także PKS w Gnieźnie Sp. z o.o. obsługujący kursy dalekobieżne do Gniezna i Krakowa. Kursy do Pleszewa i innych miejscowości gminy i powiatu prowadzą Pleszewskie Linie Autobusowe.

Transport kolejowy[edytuj]

Przez Chocz nie przebiega żadna linia kolejowa. Najbliższe stacje znajdują się w: Kowalewie-stacja Pleszew (16 km) Kaliszu(35 km) i Ostrowie Wielkopolskim (43 km).

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. http://www.biblioteka.chocz.pl/?o-poczatkach-chocza-i-rodu-lipskich,401
  2. Majątki wielkopolskie. Stanisław Małyszko. T. 6: Powiat kaliski. Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, 2000, s. 106–107. ISBN 83-86624-25-6.
  3. Tomasz Olszacki, Piotr Lasek "Zanim powstała Rzeczpospolita - zamki Królestwa Polskiego w dobie późnego średniowiecza"
  4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I, Warszawa, 1880-1914, s. 603. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I
  5. http://pleszew.naszemiasto.pl/artykul/chocz-ratuje-kolegiate-tak-zdejmowano-wieze-fotki,2391705,artgal,t,id,tm.html
  6. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 listopada 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1829).
  7. Rejestr zabytków nieruchomych woj. wielkopolskiego. [dostęp 2012-12-25].
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. wielkopolskiego. [dostęp 2012-12-25].
  9. Rejestr zabytków nieruchomych woj. wielkopolskiego. [dostęp 2012-12-25].
  10. Rejestr zabytków nieruchomych woj. wielkopolskiego. [dostęp 2012-12-25].
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 1 stycznia 2015.

Linki zewnętrzne[edytuj]